https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
392
“MUOMALA MADANIYATI VA ODOB-AXLOQ QOIDALARI”
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali talabasi
Akramov Yodgor
Teli: +998881000061 Gmail:
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid
Annotatsiya: Ushbu maqolada muomala madaniyati va odob-axloq
qoidalarining jamiyatdagi o‘rni, ularning insonlar o‘rtasidagi ijtimoiy
munosabatlarni shakllantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Muallif muomala
madaniyatining asosiy tamoyillari — hurmat, sabr, madaniy til ishlatish, tinglash
va fikr almashish madaniyati kabi jihatlarni tahlil qiladi. Shuningdek, odob-axloq
qoidalari insonning ichki va tashqi fazilatlari bilan bevosita bog‘liqligi, ularning
oilaviy, mehnat jamoasidagi va jamoat joylaridagi muhim jihatlari ochib beriladi.
Maqolada O‘zbek xalqining milliy qadriyatlari, diniy va tarixiy merosidan o‘rin
olgan axloqiy-me’yoriy qarashlar bilan zamonaviy jamiyatda amal qilinayotgan
axloqiy qoidalar qiyosiy tahlil qilinadi. Ilmiy tahlillar va amaliy misollar asosida
muomala madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha takliflar berilgan. Ushbu maqola
pedagoglar, psixologlar, sotsiologlar, hamda ijtimoiy munosabatlar bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun foydali ilmiy manba bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar: Muomala madaniyati, odob-axloq, ijtimoiy munosabatlar,
axloqiy qadriyatlar, madaniy til, etik me’yorlar, milliy urf-odatlar, jamiyat, axloqiy
tarbiya, shaxslararo aloqa.
Annotation: This article analyzes the essence, importance, and social role
of communication culture and moral-ethical rules in the development of
interpersonal relationships. Based on theoretical and empirical data, it examines
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
393
how etiquette, respect, and moral norms influence social harmony and individual
behavior. The research highlights current issues in maintaining ethical
communication, particularly among youth, and suggests educational and cultural
measures for improvement.
Keywords: communication culture, etiquette, moral behavior, ethics,
interpersonal interaction, social responsibility, youth education, respect, value
system.
Аннотация: В статье анализируется сущность, значение и
социальная роль культуры общения и норм нравственности в развитии
межличностных отношений. На основе теоретических и эмпирических
данных рассматривается влияние этикета, уважения и моральных норм на
общественную гармонию и поведение личности. Исследование выявляет
актуальные проблемы соблюдения правил общения, особенно среди
молодежи, и предлагает образовательные и культурные меры для их
решения.
Ключевые слова: культура общения, этикет, нравственное поведение,
этика, межличностные отношения, социальная ответственность,
воспитание молодежи, уважение, система ценностей.
Kirish
Insoniyat jamiyatda yashar ekan, o‘zaro muloqot va muomala orqali hayotini
tashkil etadi. Muomala madaniyati — bu nafaqat so‘zlashish uslubi, balki
insonning ichki madaniyati, axloqiy qarashlari va ijtimoiy odob qoidalariga rioya
qilishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan murakkab ijtimoiy hodisadir. Bugungi
globallashuv davrida shaxslararo muloqotning samarali tashkil etilishi nafaqat
insonlar o‘rtasidagi ishonch va hurmatga asoslangan munosabatlarni shakllantiradi,
balki jamiyatning barqaror rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Odob-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
394
axloq qoidalari esa kishining harakatlari, muomalasi, tashqi va ichki fe’l-atvori,
ma’naviy-axloqiy ko‘nikmalarining umumiy mezonidir. Ular qadimdan
xalqimizning urf-odatlari, diniy e’tiqodlari va madaniy qadriyatlari asosida
shakllanib kelgan bo‘lib, insonni komillikka, halollikka, vatanparvarlikka, hurmat
va mehr-oqibatga undaydi. Xususan, Sharq mutafakkirlari, jumladan Imom al-
Buxoriy, Al-Farobiy, Al-G‘azzoliy, va Yusuf Xos Hojib kabi olimlarning
asarlarida muomala madaniyati va axloqiy me’yorlar chuqur tahlil qilingan.Mazkur
maqolada muomala madaniyatining asosiy tushunchalari, zamonaviy ijtimoiy
muhitdagi ahamiyati hamda odob-axloq qoidalarining shakllanishi, ularning shaxs
kamolotidagi o‘rni ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, milliy va umuminsoniy
qadriyatlar negizida axloqiy tarbiyaning yo‘nalishlari va yosh avlod ongida bu
qadriyatlarni singdirishning zaruriyati asoslab beriladi.
Asosiy qism
Muomala
madaniyati
insonlarning
kundalik
hayotidagi
o‘zaro
munosabatlarda madaniy, axloqiy va ijtimoiy me’yorlarga asoslangan tarzda
muloqot yuritish qobiliyatini ifodalaydi. Bu madaniyatning shakllanishi, avvalo,
shaxsning ma’naviy saviyasi, tarbiyasi, dunyoqarashi va ijtimoiy tajribasiga
bog‘liqdir. Har bir insonning til uslubi, tana harakati, tinglay olish qobiliyati,
boshqalarni hurmat qilish darajasi uning muomala madaniyatining shakllanganlik
darajasini ko‘rsatadi. Ayniqsa, ta’lim, sog‘liqni saqlash, davlat boshqaruvi kabi
sohalarda faoliyat yurituvchi shaxslar uchun muomala madaniyati yuksak darajada
bo‘lishi zarur, chunki bu sohalardagi xodimlarning muloqoti bevosita
fuqarolarning ijtimoiy farovonligi va davlatga nisbatan ishonchiga ta’sir ko‘rsatadi.
Odob-axloq qoidalari esa ijtimoiy muomalada kishilarning o‘zini tutishi, muayyan
jamiyat va guruhlar orasidagi axloqiy me’yorlar asosida harakat qilishi bilan
belgilanadi. Bu me’yorlar qadimiy an’ana va urf-odatlardan, diniy ta’limotlardan,
oilaviy tarbiya tizimidan, zamonaviy axloqiy falsafalardan o‘z ildizini oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
395
Masalan, o‘zbek xalqining milliy axloqiy qadriyatlarida kattalarga hurmat,
kichiklarga mehr, samimiyat, rostgo‘ylik va kamtarlik alohida o‘rin egallaydi. Ana
shu qadriyatlar asosida shakllangan odob-axloq qoidalari jamiyatda ijtimoiy
barqarorlik va o‘zaro ishonch muhitini ta’minlaydi. Ilmiy manbalar va ijtimoiy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muomala madaniyatining rivojlanishi va odob-axloq
qoidalarining singdirilishi, eng avvalo, ta’lim tizimi, ommaviy axborot vositalari,
oilaviy muhit va diniy-ma’naviy targ‘ibot vositalari orqali amalga oshadi. Ayniqsa,
yosh avlodni axloqiy barkamollik ruhida tarbiyalash, ularda madaniy muloqot
ko‘nikmalarini shakllantirish zamonaviy ijtimoiy taraqqiyotning muhim
shartlaridan biridir. Shuningdek, bugungi kunda raqamli kommunikatsiya
vositalarining keng tarqalishi muomala madaniyatiga yangi talqin va
yondashuvlarni keltirib chiqarmoqda. Ijtimoiy tarmoqlardagi muloqotda ham
axloqiy me’yorlar, etik tamoyillar va madaniy til ishlatish qoidalariga amal qilish
zarur. Bu holat muomala madaniyatining faqat an’anaviy shakllarda emas, balki
virtual muhitda ham dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Muomala madaniyati va odob-
axloq qoidalari o‘zaro uyg‘un holda insonlar hayotini boyitadi, ularni ruhiy,
axloqiy va madaniy jihatdan komillikka yetaklaydi. Shaxsiy fazilatlar, ma’naviy
yetuklik, axloqiy immunitet, bag‘rikenglik va sabr-toqat kabi xislatlar bu
jarayonning asosi sifatida qaraladi. Shu sababli, har bir soha vakili va har bir fuqaro
o‘zining shaxsiy va kasbiy faoliyatida muomala madaniyati va odob-axloq
me’yorlariga rioya etishi bilan jamiyatda sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirishga
xizmat qiladi.
Empirik tahlil
Muomala madaniyati va odob-axloq qoidalarining jamiyatdagi amaliy
holatini aniqlash maqsadida O‘zbekistonning turli hududlarida faoliyat yurituvchi
120 nafar fuqarolar (talabalar, o‘qituvchilar, davlat xizmatchilari va xususiy sektor
vakillari) o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazildi. So‘rovnoma savollari muomala
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
396
madaniyati darajasi, axloqiy qoidalarga rioya qilish, kundalik muloqotdagi hurmat-
izzat me’yorlari va ijtimoiy muhitga ta’siri kabi yo‘nalishlarni qamrab oldi.
Natijalar quyidagicha: Ishtirokchilarning 82 foizi muomala madaniyatining
jamiyatda barqaror ijtimoiy munosabatlarni shakllantirishdagi o‘rnini yuqori
baholagan. 67 foizi so‘nggi yillarda yoshlar orasida muomala madaniyati va
axloqiy qadriyatlarga bo‘lgan e’tibor sustlashayotganini bildirgan. 74 foiz
respondent o‘zining kundalik muloqotida odob-axloq qoidalariga qat’iy amal
qilishini ta’kidlagan, biroq 26 foiz holatlarda muomala jarayonida salbiy holatlar
(qo‘pollik, e’tiborsizlik, til odobining buzilishi) yuz berishi mumkinligini tan
olgan. Ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot madaniyati haqida savolga javoban 61 foiz
ishtirokchi
ushbu
maydonda
muomala
madaniyati
talablariga
rioya
qilinmayotganini, 39 foizi esa bunday muhitda ham madaniy va axloqiy chegaralar
mavjud bo‘lishi lozimligini bildirgan. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, muomala
madaniyati va odob-axloq me’yorlariga bo‘lgan ijtimoiy ehtiyoj yuqori darajada
bo‘lsa-da, amaliyotda bu qoidalar doimiy ravishda qo‘llanilmasligi, ayniqsa
yoshlar orasida nazorat va targ‘ibotning yetishmasligi sezilmoqda. So‘rovnomalar
bilan bir qatorda o‘quv muassasalari, mehnat jamoalari va jamoat joylaridagi
kuzatuvlar asosida shuni aniqlash mumkinki, shaxsiy namuna, ijtimoiy muhit va
ommaviy axborot vositalari muomala va axloqiy madaniyatning shakllanishida
muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Shuningdek, empirik tahlil asosida
aniqlangan muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-tadbirlar
zarur:ta’lim muassasalarida muomala madaniyati va axloqiy tarbiyaga oid amaliy
mashg‘ulotlar tashkil etish; ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar
orqali ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibotni kuchaytirish; oilaviy muhitda hurmat, sabr-
toqat, madaniy muloqotga oid qadriyatlarni rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
397
Xulosa
Yuqoridagi tahlillar asosida aniqlanishicha, muomala madaniyati va odob-
axloq qoidalari har bir jamiyat a’zosining ijtimoiy munosabatlaridagi faol
ishtirokini belgilovchi muhim omillardan biridir. Ular shaxsning madaniy
darajasini, ma’naviy yetukligini va ijtimoiy mas’uliyatini aks ettiradi. Muomala
madaniyati — bu oddiy etik qoidalar yig‘indisi emas, balki insonning ijtimoiy
hayotdagi pozitsiyasi, o‘zgalarga nisbatan hurmat-ehtiromi va o‘z-o‘zini tutish
san’atidir. Odob-axloq qoidalari esa insoniyat tarixining eng chuqur qatlamlaridan
o‘rin olgan, xalqlarning urf-odatlari, diniy e’tiqodlari va madaniy qadriyatlari bilan
uzviy bog‘liq bo‘lgan axloqiy me’yorlardir. Ular orqali insonlarda halollik, poklik,
rostgo‘ylik, mehr-oqibat, sabr-toqat, kamtarlik kabi fazilatlar shakllanadi. Ushbu
me’yorlarning ijtimoiy hayotda faol qo‘llanilishi jamiyatda sog‘lom muhit, o‘zaro
ishonch, birdamlik va barqaror taraqqiyotga xizmat qiladi. Empirik tahlillar ham
ko‘rsatdiki, muomala madaniyati va odob-axloq qoidalariga bo‘lgan ehtiyoj
jamiyatda yuqori darajada, biroq ularni amaliyotga tatbiq etishda muayyan
kamchiliklar mavjud. Ayniqsa, yosh avlodni bu borada maqsadli tarzda tarbiyalash,
zamonaviy kommunikatsiya vositalarida madaniy muloqotni shakllantirish va
axloqiy immunitetni mustahkamlash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Shu boisdan,
quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin: Ta’lim muassasalarida muomala
madaniyati va axloqiy tarbiyaga oid alohida fan yoki amaliy modullarni joriy etish;
Oila institutida tarbiyaning boshlang‘ich bo‘g‘ini sifatida axloqiy qadriyatlarni
kuchaytirishga e’tibor qaratish; Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy
tarmoqlarda madaniyatli muloqotga oid ijobiy namunalarni keng targ‘ib qilish;
Mahalla va jamoatchilik tuzilmalari orqali fuqarolarning axloqiy faolligini
oshirishga qaratilgan loyihalarni amalga oshirish. Xulosa qilib aytganda, muomala
madaniyati va odob-axloq qoidalariga amal qilinishi nafaqat shaxsiy komillik,
balki jamiyat farovonligining asosiy omillaridan biridir. Har bir inson bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
398
qadriyatlarga sodiq qolgan holda yashasa, barkamol jamiyatga erishish yo‘lida
muhim qadamlar tashlangan bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. –
180 b.
2. Xamidov A. Muomala madaniyati va etika asoslari. – T.: Fan va texnologiya,
2019. – 212 b.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Ma’naviy-ma’rifiy ishlarni yanada
takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarori. – T.: Adolat, 2020.
4. G‘aniyev B., Yo‘ldoshev N. Axloqshunoslik asoslari. – T.: O‘zbekiston, 2017.
– 160 b.
5. Saidov A.X. Inson huquqlari va erkinliklari: huquqiy va axloqiy mezonlar. – T.:
Adolat, 2020. – 240 b.
6. Rafiqova Z. Ma’naviyat asoslari. – T.: Yangi asr avlodi, 2021. – 168 b.
7. Axmedova M. Madaniyat va muomala madaniyati. – T.: Fan, 2016. – 130 b.
8. Qur’oni Karim va hadislar asosida axloqiy tarbiya. – T.: Hilol nashriyoti, 2015.
– 256 b.
9. Normurodov O. Pedagogik mahorat va nutq madaniyati. – T.: Ilm Ziyo, 2022. –
198 b.
10. Alimov R. Ommaviy madaniyat va yoshlar axloqi: dolzarb muammolar. – T.:
Akademnashr, 2018. – 140 b.
