https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
295
“DIN VA ILM: O‘ZARO MUNOSABATLAR”
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali
Kamiljonov Olimjon
Ilmiy rahbar:Samatov Xurshid
Teli: +998931550805 Gmail:
komiljonovolimjon25@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada din va ilm o‘rtasidagi murakkab, ammo
muhim o‘zaro munosabatlar tizimli tahlil etilgan. Din insoniyat tarixida qadimdan
ijtimoiy ongning muhim shakli sifatida shakllangan bo‘lsa, ilm fanning taraqqiyoti
orqali borliqni tushunish vositasiga aylangan. Maqolada din va ilmning har biri
o‘z epistemologik metodlariga ega ekani ko‘rsatilib, ularning qarama-qarshiligi
emas, balki to‘ldiruvchi jihatlari yoritiladi. Ayniqsa, islomiy tafakkurda ilm-fan va
e’tiqod o‘rtasida uyg‘unlik mavjudligi, Qur’oni karimda ilm olishga katta urg‘u
berilgani dalillar asosida tahlil qilinadi. Maqolada G‘arb va Sharq
madaniyatlarida din va ilm o‘rtasidagi tarixiy munosabatlar solishtirilib,
zamonaviy ilmiy tafakkur va diniy qadriyatlar o‘rtasidagi integratsiya
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Xulosa qismida esa, zamonaviy jamiyatda din va ilm
o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlash, ular orasidagi muvozanatni topish zarurligi
ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar: Din, ilm, tafakkur, e’tiqod, islomiy ilm-fan, Qur’on va ilm,
epistemologiya, uyg‘unlik, zamonaviy tafakkur, madaniyatlararo munosabatlar.
Annotation: This article provides a systematic analysis of the complex yet
vital relationship between religion and science. While religion has historically
emerged as a significant form of social consciousness, science has evolved as a
tool to understand the universe through rational inquiry. The article highlights that
religion and science possess distinct epistemological foundations, but rather than
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
296
opposing each other, they often complement one another. Special emphasis is given
to the harmony between knowledge and faith in Islamic thought, with references
from the Qur'an underscoring the importance of seeking knowledge. Furthermore,
the article compares the historical dynamics of religion and science in Western and
Eastern civilizations, and explores the possibilities for integrating modern
scientific thinking with religious values. In conclusion, it emphasizes the necessity
of fostering dialogue and balance between religion and science in contemporary
society.
Keywords: Religion, science, thought, faith, Islamic knowledge, Qur'an and
science, epistemology, harmony, modern thinking, intercultural relations.
Аннотация; В данной статье проведён системный анализ сложных,
но важных взаимоотношений между религией и наукой. Религия с
древнейших времён являлась важной формой общественного сознания,
тогда как наука развивалась как инструмент рационального познания
окружающего мира. В статье подчёркивается, что у религии и науки
различная эпистемологическая основа, однако они не обязательно
противостоят друг другу, а могут и дополнять. Особое внимание уделено
гармонии между знанием и верой в исламской мысли, с указанием на аяты
Корана, призывающие к поиску знаний. Также рассматриваются
исторические особенности взаимоотношений религии и науки в западной и
восточной культурах, а также возможные пути интеграции современных
научных взглядов с религиозными ценностями. В заключении подчёркивается
важность диалога и нахождения баланса между религией и наукой в
современном обществе.
Ключевые слова: Религия, наука, мышление, вера, исламское знание,
Коран и наука, эпистемология, гармония, современное мышление,
межкультурные отношения.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
297
Kirish
Din va ilm insoniyat tafakkurining eng muhim, chuqur ildizlarga ega bo‘lgan
ikki asosiy ustunidir. Ularning har biri insonning borliqni anglashga, hayotning
ma’nosi va mohiyatini tushunishga bo‘lgan intilishidan kelib chiqqan holda
rivojlangan. Din qadimdan insoniyat ruhiy hayotining markazida bo‘lib, e’tiqod,
axloqiy me’yorlar va ijtimoiy tartiblarni belgilovchi kuch sifatida shakllangan. Ilm
esa kuzatish, tajriba va mantiqiy tahlil orqali tabiat hodisalarini o‘rganishga
asoslangan holda rivojlangan. Tarixiy jarayonda ba’zida bu ikki tizim o‘rtasida
qarama-qarshiliklar yuzaga kelgan bo‘lsa-da, aslida ular insoniyat taraqqiyotining
turli yo‘nalishlaridagi ifodasidir. Ayniqsa, islomiy an’anada din va ilm bir-birini
to‘ldiruvchi, uyg‘un tizim sifatida qaralgan. Qur’oni karimda ilm olishga va
tafakkur qilishga doir ko‘plab oyatlar mavjud bo‘lib, bu islom dini ilmga
asoslangan tafakkurni qadrlashini ko‘rsatadi. Shu sababli, islom olamida ilm-fan
va e’tiqod o‘rtasida chuqur aloqadorlik mavjud bo‘lib, bu uyg‘unlik tarixda ko‘plab
buyuk olimlarning yetishib chiqishiga zamin yaratgan. Mazkur maqolada din va
ilm o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar turli tarixiy va madaniy kontekstlarda ko‘rib
chiqiladi, ularning epistemologik asoslari tahlil qilinadi hamda zamonaviy davrda
bu ikki tizim o‘rtasida integratsiya va dialog ehtiyoji asoslab beriladi.
Asosiy qism
Din va ilmning epistemologik asoslari. Din va ilm har biri o‘ziga xos bilish
uslubiga ega bo‘lgan ikki mustaqil, ammo o‘zaro ta’sirchan tizimdir. Ilm empirik
tajriba, mantiqiy tahlil va kuzatuvga asoslangan holda ob’ektiv haqiqatga erishishni
maqsad qiladi. U borliqni sabab-oqibat bog‘liqligida izohlaydi va uni
qonuniyatlarga bo‘ysundiradi. Din esa vahiy, ilohiy ilhom va ruhiy idrok orqali
insonning ma’naviy hayotini yoritadi, axloqiy qadriyatlar, e’tiqod va insoniylik
tamoyillarini belgilaydi. Shu jihatdan, din inson hayotining ma’naviy-ma’rifiy
asoslarini belgilasa, ilm esa moddiy va tabiat qonunlarini ochib beradi. Ularning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
298
epistemologik farqlari ziddiyat emas, balki turli bilish metodlarining o‘zaro
to‘ldiruvchiligidir. Islom tafakkurida din va ilm uyg‘unligi. Islom dini o‘z mohiyati
bilan ilmga asoslangan tafakkurni targ‘ib qiluvchi din hisoblanadi. Qur’oni
karimda “Bilib turganlar bilan bilmaydiganlar teng bo‘lurmi?” (Zumar surasi, 9-
oyat), “Iqra’” – ya’ni “O‘qi!” buyrug‘i bilan boshlangan ilk vahiy, bilim va
o‘qishning islomdagi markaziy o‘rni haqida guvohlik beradi. Payg‘ambarimiz
Muhammad (s.a.v) “Ilm olish har bir musulmon erkak va ayolga farzdur” degan
hadis orqali ham ilmning ahamiyatini mustahkamlab berganlar. Bu ruhda islomiy
tsivilizatsiyada ilm-fan taraqqiyoti yuqori bosqichlarga ko‘tarilgan. Algebra,
tibbiyot, astronomiya, geografiya, falsafa kabi sohalarda buyuk musulmon olimlar
(Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Al-Biruniy, Ibn Rushd va boshqalar) nafaqat diniy, balki
ilmiy asosda insoniyat rivojiga ulkan hissa qo‘shganlar. G‘arb va Sharqda din-ilm
munosabatining tarixiy farqlari. G‘arbda ayniqsa o‘rta asrlarda dini institutlar va
ilmiy tafakkur o‘rtasida keskin qarama-qarshiliklar bo‘lgan. Katolik cherkovi ilm-
fan erkinligiga ko‘plab cheklovlar qo‘ygan, natijada ilmiy inqilob faqat ma’lum
bosqichdan keyin – XIV–XVI asrlarda yuzaga kelgan. Sharqda, xususan islomiy
dunyoda esa, bu qarama-qarshilik kamroq bo‘lgan. Diniy maktablar (madrasalar)
ilmiy markaz sifatida ham faoliyat yuritgan. Bu esa musulmon olimlarining
fundamental fanlar bilan bir qatorda dini fanlarda ham chuqur bilimga ega
bo‘lishiga imkon yaratgan. Zamonaviy davrda din va ilm o‘rtasidagi integratsiya
imkoniyatlari. Bugungi globallashuv davrida jamiyat ko‘plab axloqiy va
mafkuraviy muammolarga duch kelmoqda. Ilm taraqqiyoti beqiyos sur’atlarda
ketayotgan bo‘lsa-da, uning axloqiy asoslari ko‘pincha e’tibordan chetda
qolmoqda. Aynan shu o‘rinda din axloqiy mezonlar va qadriyatlar tizimini
shakllantiruvchi kuch sifatida ilmiy taraqqiyotga ma’naviy yo‘nalish bera oladi.
Shu bois, zamonaviy ilm-fan va din o‘rtasidagi muloqotni kuchaytirish, ularni
qarama-qarshi emas, balki hamkorlikda rivojlantirish zaruriyati ortib bormoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
299
Din – ilmiy kashfiyotlarga ilohiylik va ma’naviylik baxsh etishi, ilm esa diniy
tafakkurni ratsional asoslar bilan boyitishi mumkin.
Empirik tahlil
Din va ilm o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni empirik jihatdan o‘rganish
uchun tarixiy-ma’naviy meros, zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy kayfiyatlar va
ilmiy-tadqiqot institutlarining faoliyati asos qilib olinadi. Turli davrlar va
madaniyatlarda din va ilm qanday shakllangani, ular bir-biriga qanday ta’sir
ko‘rsatgani – kuzatuv, statistik ma’lumotlar, sotsiologik so‘rovlar va tarixiy faktlar
orqali tahlil qilinadi. Tarixiy empirik asoslar. Islom sivilizatsiyasining "Oltin davri"
(VIII–XIII asrlar) din va ilm uyg‘unligining empirik namunasi sifatida e’tirof
etiladi. Xuroson, Bag‘dod, Qohira, Andalusiya kabi markazlarda ilmiy faoliyat
aynan diniy ilmlar bilan birga rivojlangan. Masalan, "Bayt al-Hikma"
(Donishmandlik uyi)da diniy ulamolar va tabiatshunoslar birgalikda ishlagan. Bu
empirik dalil shuni ko‘rsatadiki, diniy e’tiqod va ilmiy izlanish bir-biriga to‘sqinlik
qilmagan, balki o‘zaro boyitgan. So‘rovnoma va zamonaviy kuzatuvlar. So‘nggi
yillarda olib borilgan sotsiologik tadqiqotlar din va ilm o‘rtasidagi munosabatlarga
bo‘lgan zamonaviy qarashlarni yoritadi. Masalan, Pew Research Center’ning 2021-
yilda o‘tkazgan global so‘roviga ko‘ra, musulmon respondentlarning 78 foizi "ilm-
fan diniy e’tiqodga zid emas" degan fikrni bildirgan. Bu raqam boshqa dinlarga
nisbatan yuqori bo‘lib, islom ummatida ilm-fanga ijobiy munosabat borligini
isbotlaydi. Bundan tashqari, musulmon davlatlardagi oliy ta’lim muassasalarida
tabiiy fanlar bilan diniy fanlarning uyg‘un holda o‘qitilishi bu munosabatni empirik
jihatdan kuchaytiradi. Ilmiy faoliyatda diniy motivatsiya. Ko‘plab zamonaviy
musulmon olimlar, jumladan fizik, biotexnolog, va ijtimoiy soha mutaxassislari o‘z
izlanishlariga diniy ilhom manbai sifatida Qur’on oyatlari va hadislarni
ko‘rsatadilar. Masalan, "Embryology in the Qur’an" mavzusida Kanada olimi Dr.
Keith Moore olib borgan izlanishlar Qur’ondagi ayrim oyatlarning ilmiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
300
haqiqatlarga mos kelishini isbotlashga uringan. Bu kabi yondashuvlar ilmiy
faoliyatga nisbatan diniy motivatsiya yuqori ekanini ko‘rsatadi va bu faktlar
empirik jihatdan din va ilm uyg‘unligining hozirgi zamonda ham mavjudligini
dalillaydi. Ijtimoiy natijalar. Diniy qadriyatlar asosida shakllangan jamiyatlarda
ilm-fan taraqqiyoti va axloqiy yondashuvlar uyg‘unlashgan bo‘lib, bu
yondashuvning ijobiy natijalari sog‘liqni saqlash, atrof-muhitga mas’uliyat, ilmiy
halollik va ijtimoiy barqarorlik kabi yo‘nalishlarda o‘z aksini topadi. Masalan,
Indoneziya, Turkiya va Malayziya kabi davlatlar davlat siyosatida diniy qadriyatlar
va zamonaviy ilm-fan integratsiyasini saqlagan holda innovatsion rivojlanish
modelini amalga oshirmoqda. Bu esa empirik asosda din va ilm o‘rtasidagi
konstruktiv aloqaning ijtimoiy samaradorligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Din va ilm o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar nafaqat tarixiy va falsafiy
jihatdan, balki zamonaviy ijtimoiy va ilmiy muhitda ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Mazkur maqolada ko‘rib chiqilganidek, bu ikki tizim har xil bilish
metodologiyalariga ega bo‘lsa-da, ular qarama-qarshi emas, balki bir-birini
to‘ldiruvchi, uyg‘unlashtiruvchi kuchlar sifatida qaralishi lozim. Ilm-fan tabiat
qonuniyatlarini anglash, texnologik taraqqiyot va material hayotni yaxshilashga
qaratilgan bo‘lsa, din inson ma’naviyati, axloqi va ichki olamini tartibga soluvchi
manba sifatida muhim o‘rin tutadi. Islom tafakkurida din va ilm bir butunlikda
qaralib, ilm olish diniy majburiyat sifatida talqin qilingan. Tarixiy va empirik
dalillar shuni ko‘rsatadiki, diniy qadriyatlar ilmiy izlanishlar uchun qulay muhit
yaratgan, axloqiy mezonlar esa ilmiy halollik va ijtimoiy mas’uliyatni
kuchaytirgan. Bugungi kunda esa din va ilm o‘rtasidagi integratsiyani
chuqurlashtirish, ularni qarama-qarshi emas, balki hamkorlikda rivojlantirish
masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Shunday ekan, zamonaviy jamiyatda ilmiy
taraqqiyotga axloqiy va ma’naviy asos berish, diniy e’tiqodlarni esa ilmiy tafakkur
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
301
bilan boyitish orqali muvozanatli, barqaror va adolatli ijtimoiy tuzumni
shakllantirish mumkin. Bu esa faqat holistik, kompleks yondashuv bilan – ya’ni
din va ilm o‘rtasidagi sog‘lom, muloqotga asoslangan munosabatlar orqali amalga
oshiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Al-G‘azoliy, Abu Homid. Kimyo-i saodat. – Toshkent: Ma’naviyat, 2003.
2. Nasr, Seyyid Hossein. Science and Civilization in Islam. – Harvard University
Press, 1968.
3. Qur’oni Karim va tarjimai ma’nosi. – Toshkent: Hilol-Nashr, 2021.
4. Ibn Sino. Tib qonunlari. – Toshkent: Fan, 1980.
5. Rahmonov, A. Islom va ilm-fan taraqqiyoti. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2015.
6. Pew Research Center. The Future of World Religions: Population Growth
Projections, 2010–2050. – 2015.
7. Yusuf al-Qarazoniy. Ilm va din o‘rtasidagi uyg‘unlik. – Qohira: Dar al-Fikr,
2007.
8. Mo‘minov, A., Komilov, N. Islom falsafasi asoslari. – Toshkent: TDShI
nashriyoti, 2012.
9. Esack, Farid. The Qur'an: A User's Guide. – Oxford: Oneworld Publications,
2005.
10. Holyoake, G.J. The Origin and Nature of Secularism. – London: Watts & Co.,
1896.
