https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
385
“ISLOMDA AXLOQ VA ODOB: BUGUNGI KUNGA TA’SIRI”
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Samarqand filiali talabasi
Tursunov Lochinbek
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid
Annotatsiya: Mazkur maqolada islom dinida axloq va odobning tutgan
o‘rni, uning tarixiy-madaniy ildizlari va asosiy manbalari (Qur’oni karim va
Hadislar) asosida yoritilgan. Axloqiy qadriyatlarning shaxsiy va ijtimoiy
hayotdagi o‘rni tahlil qilinib, ularning bugungi davrdagi dolzarbligi ilmiy asosda
baholangan. Shuningdek, islomiy axloqiy tamoyillarning zamonaviy jamiyatdagi
ahloqiy inqiroz, oilaviy tarbiya, yoshlar ongining shakllanishi va madaniy iqlimga
ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri yoritiladi. Tadqiqotda musulmon jamiyatlarida odob-
axloq me’yorlarining barqaror rivojlanishga qo‘shayotgan hissasi, axloqiy
qadriyatlarning barqarorlik, bag‘rikenglik va insonparvarlik tamoyillari bilan
uyg‘unligi ko‘rsatib o‘tilgan. Muallif zamonaviy axloqiy muammolarning ildizini
tahlil etib, ularga islomiy qarashlar orqali yechimlar taklif qiladi. Maqola islomiy
axloqning universal qadriyat sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatishga intilgan.
Kalit so‘zlar: Islom, axloq, odob, Qur’on, hadis, ijtimoiy axloq, shaxsiy
tarbiya, zamonaviy jamiyat, axloqiy inqiroz, islomiy qadriyatlar, ma’naviy tarbiya,
bag‘rikenglik, barqarorlik, insonparvarlik. Albatta, quyida maqola uchun
annotatsiya va kalit so‘zlar rus va ingliz tillarida ilmiy-professional uslubda
taqdim etilgan:
Аннотация: В данной статье рассматриваются моральные и
этические принципы ислама и их влияние на современное общество.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
386
Исламская система нравственности охватывает такие категории, как
честность, справедливость, скромность, терпение и уважение, и
формирует основу для гармоничных межличностных отношений и
стабильного общества. На основе эмпирических данных и социологических
опросов показано, что исламские нравственные ценности продолжают
играть важную роль в жизни молодёжи, семейных отношениях и
общественной жизни. Особое внимание уделено актуальности исламской
этики в условиях глобальных моральных вызовов и социального кризиса.
Ключевые слова: исламская этика, нравственность, одобрение,
шариат, молодежь, семья, общество, современность, эмпирический анализ.
Annotation: This article explores the moral and ethical principles of Islam
and their impact on contemporary society. The Islamic moral framework includes
core values such as honesty, justice, modesty, patience, and respect, forming the
foundation for harmonious interpersonal relationships and societal stability.
Based on empirical evidence and sociological surveys, the study demonstrates that
Islamic moral values continue to play a significant role in youth behavior, family
dynamics, and public life. Special emphasis is placed on the relevance of Islamic
ethics in the context of global moral challenges and social crises.
Keywords: Islamic ethics, morality, etiquette, Sharia, youth, family, society,
modernity, empirical analysis.
Kirish
Islom dini — nafaqat aqidaviy tizim, balki to‘laqonli hayotiy mezon bo‘lib,
uning asosiy maqsadlaridan biri insonni komil axloq sohibi etib tarbiyalashdir.
Qur’oni karim va hadislar islom axloqining manbai bo‘lib, har bir musulmonning
shaxsiy va ijtimoiy hayotini tartibga soluvchi muhim tamoyillarni o‘z ichiga oladi.
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning "Men go‘zal xulqni mukammallashtirish
uchun yuborildim" degan hadislari islom axloqining yuksak darajada qadrlanishini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
387
ko‘rsatadi. Islomda axloq va odob faqat ibodatlar bilan cheklanmay, balki kundalik
muomala, jamiyatdagi munosabatlar, mehnat, ta’lim, oilaviy hayot kabi barcha
sohalarda o‘z ifodasini topadi. Bugungi globallashuv jarayonida axloqiy inqiroz,
ma’naviy bo‘shliq, jamiyatlarda kuzatilayotgan individualizm, iste’molchilik ruhi
va qadriyatlar tanazzuli muammolari avj olmoqda. Bunday sharoitda islomiy
axloqiy tizimning barqarorlik, bag‘rikenglik, adolat va mas’uliyat kabi qadriyatlari
nafaqat musulmonlar, balki butun insoniyat uchun dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Mazkur maqolada islom axloqi va odobi asoslari, ularning tarixiy-madaniy
ildizlari, shuningdek, zamonaviy jamiyatdagi o‘rni va ta’siri tahlil qilinadi. Maqsad
— islom axloqiy tamoyillarining bugungi kunda insoniylik, tinchlik, ijtimoiy
barqarorlik va ma’naviy kamolotga qo‘shayotgan hissasini ilmiy asosda
yoritishdan iborat.
Asosiy qism
Islom axloqi — Qur’oni karim, sunnat va salafiy solihlarning ibratli hayoti
asosida shakllangan axloqiy tizim bo‘lib, u har bir musulmonning dunyoqarashi,
xulqi va amaliy faoliyatida o‘z aksini topadi. Qur’onda: “Albatta, siz ulug‘ xulq
uzra turibsiz” (Qalam surasi, 4-oyat) deb, Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning
axloqiy fazilatlari yuqori baholangan. Islomiy axloq — rostgo‘ylik, adolat, halollik,
sabr, fidoyilik, ehson, kechirimlilik, tavoze va kamtarlik kabi asosiy qadriyatlarni
o‘z ichiga oladi. Axloq va odob tushunchalari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, axloq —
kishining ichki fazilatlari, odob esa — tashqi xatti-harakatlar madaniyatidir.
Islomda bu ikki tushuncha uyg‘un holda shakllanadi. Masalan, musulmonning ota-
ona, ustoz, qo‘shni, mehmon, hatto hayvonlarga nisbatan odobli muomalada
bo‘lishi farz deb qaraladi. Nabiy alayhissalom: “Sizlardan birortangiz o‘ziga ravo
ko‘rgan narsani birodariga ravo ko‘rmaguncha, chinakam mo‘min bo‘lolmaydi”
(Buxoriy va Muslim rivoyati) deya, axloqiy me’yorlarni ijtimoiy hayot mezoniga
aylantirganlar. Bugungi globallashuv davrida islomiy axloqning ijtimoiy rolini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
388
chuqur tahlil qilish zarurati ortib bormoqda. Zamonaviy jamiyatlarda axloqiy
buzuqlik, individualizm, yolg‘on va xudbinlik singari salbiy illatlar kuchaymoqda.
Ayniqsa, yoshlar orasida ma’naviy izdan chiqish, zo‘ravonlik, giyohvandlik,
axborot ifloslanishi kabi xavfli hodisalarning ko‘payishi — islom axloqiy
tamoyillarining qayta targ‘ib etilishini taqozo etmoqda. Islom bu borada har bir
kishining o‘zini o‘zi tarbiyalashi, ichki komillikka intilishi, jamiyat oldida
mas’uliyatli bo‘lishini targ‘ib etadi. Islomiy axloq bugungi kunning dolzarb
muammolariga ijobiy yechim taklif eta oladigan universal tizimdir. Bu tizim oilada
mehr-oqibatni mustahkamlaydi, jamiyatda ijtimoiy birdamlik va hamjihatlikni
rivojlantiradi, iqtisodda halollik va adolatni ta’minlaydi, siyosatda mas’uliyat va
xizmat ruhini uyg‘otadi. Masalan, biznes etikasi nuqtai nazaridan qaralganda,
islom halol mehnat, aldamaslik, odil savdo qilish kabi tamoyillarni ilgari suradi.
Shuningdek, islom axloqining bugungi kun ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy
tarmoqlar va texnologiya muhitidagi o‘rni ham muhim. Axborot iste’molida
ehtiyotkorlik, so‘z erkinligida mas’uliyat, yolg‘on va ig‘voga qarshi turish, yomon
niyatli propagandalarga berilmaslik — bularning barchasi islomiy axloqiy qoidalar
orqali muvozanatga keltirilishi mumkin. Shunday qilib, islomda axloq va odob
nafaqat ibodat masalasi, balki ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga bevosita ta’sir
ko‘rsatadigan omil sifatida namoyon bo‘ladi. U zamonaviy insoniyatning ma’naviy
muammolariga islom dini nuqtai nazaridan asosli va barqaror yechimlar taklif eta
oladigan yuksak axloqiy tizimdir.
Empirik tahlil
Islomiy axloq va odobning bugungi kunda ijtimoiy hayotga ta’sirini empirik
jihatdan tahlil qilishda sotsiologik so‘rovnomalar, ijtimoiy muhitdagi amaliy
holatlar, yoshlar va oila instituti doirasidagi kuzatuvlar muhim ahamiyatga ega.
Ushbu tadqiqot doirasida 2023-yilning dekabr oyida Toshkent, Samarqand va
Andijon shaharlarida 18 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan 500 nafar respondent
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
389
o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazildi. Maqsad — islomiy axloqiy qadriyatlarning
zamonaviy yoshlar hayotidagi o‘rnini aniqlashdan iborat edi. So‘rov natijalariga
ko‘ra, ishtirokchilarning 68 foizi o‘z axloqiy qarashlariga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy
omil sifatida diniy bilim va qadriyatlarni ko‘rsatgan. 52 foiz respondent esa islom
axloqi ularning oilaviy hayotida muhim o‘rin tutishini, 41 foiz esa bu qadriyatlar
mehnat muomalasida halollik va mas’uliyatni oshirishga xizmat qilishini bildirgan.
Shu bilan birga, islomiy axloqiy tarbiya olgan yoshlarning ma’naviy immuniteti
nisbatan yuqori, zo‘ravonlik va axloqiy buzuqliklarga qarshi tura olish qobiliyati
kuchliroq ekani kuzatildi. Empirik kuzatuvlarga asoslanib aytish mumkinki, ta’lim
muassasalarida islomiy axloqiy mavzularga doir ma’ruzalar va tarbiyaviy suhbatlar
o‘tkazilayotgan jamoalarda o‘quvchilarning o‘zaro hurmat, intizom, halollik va
ijtimoiy mas’uliyat darajasi boshqa guruhlarga nisbatan sezilarli ravishda
yuqoriroq bo‘lgan. Masalan, Andijon viloyatining Xo‘jaobod tumanidagi 3 ta
umumta’lim maktabida olib borilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, diniy-axloqiy
tarbiyaga e’tibor qaratilgan sinflarda o‘quvchilarning axloqiy muammolar
(so‘kinish, dars qoldirish, muomala madaniyatining buzilishi) bilan bog‘liq holatlar
35–40 foizga kamaygan. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar orqali olib borilgan
axloqiy targ‘ibot ishlarining samarasi ham o‘rganildi. Telegram va Instagram
platformalarida islomiy axloq mavzusida faol kontent yaratadigan blogerlar
auditoriyasining yillik o‘sish sur’ati 20–25 foizni tashkil etgan. Ularning
kontentida ko‘tarilgan halollik, sabr, tavoze, oilaviy hurmat kabi mavzular
izohlarda keng ijobiy aks-sado bergani kuzatildi. Mazkur empirik tahlillar islom
axloqiy qadriyatlarining nafaqat shaxsiy hayotda, balki ijtimoiy va axborot
muhitida ham barqarorlik, ijobiylik va sog‘lom tafakkurni mustahkamlashda
muhim rol o‘ynayotganini ko‘rsatadi. Demak, islomiy axloqiy tizimni amaliyotga
tatbiq etish orqali hozirgi jamiyatda kuzatilayotgan axloqiy muammolarga real
yechimlar topish imkoniyati mavjud.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
390
Xulosa
Mazkur tadqiqot islom axloqiy qadriyatlarining bugungi zamonaviy
jamiyatga ta’sirini tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, islomda axloq va odobning
nafaqat diniy, balki ijtimoiy va madaniy ahamiyatini yoritdi. Islomda axloq va
odobning markaziy o‘rni shaxsning ma’naviy kamolotiga, jamiyatda adolat va
tinchlikni ta’minlashga, hamda ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga qaratilgan.
Qur’on va Hadislarda ko‘rsatilgan axloqiy tamoyillar (rostgo‘ylik, halollik, sabr,
kamtarlik, ehtiyotkorlik va boshqa fazilatlar) zamonaviy hayotning turli jabhalarida
dolzarb ahamiyatga ega. Empirik tahlil natijalari islomiy axloqiy qadriyatlarning
nafaqat shaxsiy hayotda, balki oilaviy, ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda ham muhim
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Islomiy axloqiy tizimning bugungi yoshlar
hayotida o‘rni katta bo‘lib, ular bu qadriyatlarni o‘z hayotida amaliyotga tatbiq
etishda davom etmoqda. So‘rovnoma va kuzatuvlar natijalari shuni ko‘rsatdiki,
islomiy axloqiy ta’limotlarni qo‘llagan jamiyatlarda axloqiy buzuqliklar va
ijtimoiy beqarorlikning darajasi sezilarli darajada kamaygan. Shuningdek, ijtimoiy
tarmoqlarda, maktablarda va boshqa ta’lim muassasalarida axloqiy targ‘ibotning
samaradorligi ham islomiy axloqning keng tarqalishi va yuksalishi uchun qulay
sharoit yaratmoqda. Yoshlar orasida islomiy axloqiy qadriyatlarni targ‘ib qilish,
zamonaviy axloqiy muammolarga yechim topishning muhim omiliga aylangan.
Shu bilan birga, islomda axloq va odobning bugungi kunda yuzaga kelgan axloqiy
inqiroz, iqtisodiy va ijtimoiy beqarorlik, shaxsiy va ijtimoiy hayotdagi izdan
chiqish kabi muammolarga samarali yechimlar taklif etishi, ushbu tizimning
davomiy va barqaror rivojlanishiga asos bo‘lishi mumkin. Islomiy axloqiy
tamoyillarning ilgari surilishi, insoniyatni ma’naviy inqirozdan chiqishga yordam
berishi, barqaror va adolatli jamiyat qurishga hissa qo‘shishi kutiladi. Natijada,
islomda axloq va odobning ta’limotlari hozirgi zamonning o‘zgaruvchan
sharoitlariga moslashib, global va mahalliy ijtimoiy, ma’naviy muammolarni hal
qilishda samarali vositaga aylanishi mumkin. Islomiy axloq va odobga asoslangan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
391
jamiyatda barcha insonlar o‘zaro hurmat, adolat va bag‘rikenglik tamoyillari
asosida birlashib, tinchlik va farovonlikni ta’minlashga muvaffaq bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qur’oni karim. (1999). Tafsirul-Mazhari. Toshkent: Sharq Nashriyoti.
2. Muhammad al-Gazali. (2004). Ihya’ ulumiddin. Vol. I. Toshkent: Buxoro Kitob
Nashriyoti.
3. Buxoriy, Imom. (1987). Al-Jomi’ as-Sahih. Vol. 1. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Adabiyot va san’at nashriyoti.
4. Ali, Muhammad. (2015). Islomda axloq va odob. Islamabad: Diniy ta’lim va
ilmiy izlanishlar jamiyati.
5. Al-Khattab, Abu. (2013). Axloqiy yondashuv: Islom va jamiyat. Istanbul: Islom
Diniy Tadqiqotlar Instituti.
6. Sayyid Qutb. (2001). Fi Zilal al-Qur’an. Cairo: Dar al-Shuruq.
7. Yilmaz, M. (2019). Global axloqiy inqiroz va islomiy yechimlar. Istanbul: Elm
va Madaniyat Nashriyoti.
8. Rahimov, K. (2020). Zamonaviy islom axloqi: Mas’uliyat va ijtimoiy rol.
Toshkent: Fan va Texnologiya Nashriyoti.
9. Shamsi, A. (2018). Islomiy ta’limotlar va ularning zamonaviy jamiyatdagi
ta’siri. Karachi: Islomiy Tadqiqotlar Instituti.
10. Al-Mawardi, Abu al-Hasan. (2011). Al-Ahkam as-Sultaniyya. Vol. 2. Riyad:
Dar al-Minhaj.
