https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
316
“MUOMALA MADANIYATI VA UNING AHAMIYATI”
Ilmiy rahbar: Samatov Xurshid
TATU Samarqand filiali Kompyuter Injiniring Fakulteti DI24-10 guruh talabasi
Sharofidinov Diyorbek
diyorbeksharofidinov1@gmail.com
Annotatsiya : Mazkur maqolada muomala madaniyatining ijtimoiy hayotdagi
o‘rni va insonlararo munosabatlar taraqqiyotidagi ahamiyati yoritilgan. Muomala
madaniyati – bu shaxsning axloqiy fazilatlari, muloqotdagi odobi, hurmat, sabr,
bag‘rikenglik kabi ijtimoiy qadriyatlarni amalda aks ettirishi bo‘lib, u jamiyatda
barqarorlik, o‘zaro ishonch va sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirishda muhim
omil hisoblanadi. Maqolada muomala madaniyatining psixologik, axloqiy,
madaniy va kommunikativ jihatlari tahlil qilinib, ayniqsa zamonaviy axborot
jamiyatida uning dolzarbligi asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar : Muomala madaniyati, axloq, muloqot, ijtimoiy munosabat,
odob, bag‘rikenglik, madaniyat.
Аннотация : В данной статье рассматривается роль культуры
общения в общественной жизни и её значение в развитии межличностных
отношений. Культура общения охватывает моральные качества личности,
этику поведения в общении, уважение, терпимость и другие социальные
ценности, которые способствуют укреплению стабильности, взаимного
доверия и здоровой социальной среды в обществе. В статье
проанализированы
психологические,
этические,
культурные
и
коммуникативные аспекты культуры общения, а также обоснована её
актуальность в условиях современной информационной эпохи.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
317
Ключевые слова : Культура общения, мораль, коммуникация,
социальные отношения, этикет, терпимость, культура.
Abstract: This article explores the role of communication culture in social life
and its significance in the development of interpersonal relationships.
Communication culture reflects a person’s moral values, etiquette in interaction,
respect, patience, and tolerance, which collectively contribute to societal stability,
mutual trust, and a healthy social environment. The article analyzes the
psychological, ethical, cultural, and communicative dimensions of communication
culture and emphasizes its growing relevance in the context of the modern
information society.
Keywords : Communication culture, ethics, interaction, social relations,
etiquette, tolerance, culture.
Kirish
Inson jamiyati taraqqiyoti bevosita ijtimoiy munosabatlar va insonlar o‘rtasidagi
muloqot sifati bilan chambarchas bog‘liqdir. Har qanday jamiyatning ma'naviy-
axloqiy taraqqiyoti, avvalo, shu jamiyat a'zolarining o‘zaro hurmat, tinglash
madaniyati, so‘z odobi va ijtimoiy odob doirasida muloqot qila olish qobiliyatiga
tayanadi. Shuning uchun ham muomala madaniyati – har bir fuqaroning shaxsiy
saviyasi va umuman jamiyatning madaniy ko‘rsatkichlaridan biri sifatida e’tirof
etiladi. Muomala madaniyati – bu shunchaki odobli gapirish yoki xushmuomala
bo‘lish emas. Bu atama o‘zida shaxslararo muloqotning etik-me’yoriy, psixologik,
madaniy va ijtimoiy jihatlarini mujassam etgan murakkab tushuncha hisoblanadi.
Inson o‘z fikrini boshqaga yetkazayotganda, shu bilan birga uni tushunishga,
hurmat qilishga va javobgarlik hissini namoyon etishga harakat qilishi – bu
madaniy muomalaning asosiy ko‘rinishlaridan biridir. Shu sababli ham bugungi
globallashuv, axborot oqimi kuchaygan davrda har bir inson uchun muomala
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
318
madaniyati
nafaqat
ijtimoiy
zarurat,
balki
hayotiy
ehtiyojga
aylanmoqda.O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan keng ko‘lamli
islohotlar, ijtimoiy-ma’naviy sohadagi yutuqlar, demokratik qadriyatlar asosida
shakllanayotgan fuqarolik jamiyati sharoitida madaniy muloqotga bo‘lgan talab
yanada ortmoqda. Ayni paytda, yoshlar orasida o‘zaro hurmatga asoslangan
muloqot madaniyatini shakllantirish, axborot vositalarida, ijtimoiy tarmoqlarda
madaniyatli ifoda va bahs yuritish tamoyillarini targ‘ib qilish dolzarb masalaga
aylanib bormoqda. Chunki kommunikatsiya uslubi, muomala vositalari va
uslublaridagi har bir noziklik jamiyatdagi umumiy axloqiy muhitga ta’sir
o‘tkazadi.Muomala madaniyati faqat og‘zaki nutq, xat yoki yozishmalar bilan
bog‘liq bo‘lmasdan, balki tana tili (gestikulatsiya, mimika), ohang, vaqtni qadrlash,
suhbatdoshga qulaylik yaratish kabi noverbal vositalarni ham o‘z ichiga oladi. Bu
esa uni chuqur psixologik va sosiologik yondashuv asosida o‘rganishni talab qiladi.
Shu jihatdan qaraganda, muomala madaniyati nafaqat pedagogika, psixologiya va
sotsiologiya, balki falsafa, madaniyatshunoslik va axborot-kommunikatsiya fanlari
bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan tarmoqli tushunchadir.Tarixiy tajriba ham shuni
ko‘rsatadiki, milliy madaniyat va an’analar, diniy e’tiqodlar, urf-odatlar va ijtimoiy
qadriyatlar muomala madaniyatining shakllanishida muhim omil hisoblanadi.
Xususan, Sharq sivilizatsiyasiga xos bo‘lgan bosiqlik, sabr-toqat, ulug‘ni
ulug‘lash, kichikka izzat ko‘rsatish kabi qadriyatlar hozirgacha o‘z o‘rnini
yo‘qotmagan. Bu esa muomala madaniyatining milliy-mental xususiyatlarini ham
o‘rganishni taqozo etadi.Ushbu maqolada muomala madaniyati tushunchasining
mazmun-mohiyati, uning jamiyatdagi ijtimoiy-psixologik ahamiyati, zamonaviy
sharoitdagi rivojlanish omillari, madaniyatli muloqotning axloqiy asoslari va
muomala shakllarining madaniy tipologiyasi keng yoritiladi. Shuningdek, yosh
avlod tarbiyasida muomala madaniyatini shakllantirishda ta’lim muassasalari,
ommaviy axborot vositalari va oilaning o‘rni alohida tahlil etiladi.Zero, muomala
madaniyati jamiyatdagi madaniy muhitni ifoda etuvchi eng muhim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
319
ko‘rsatkichlardan biri sifatida, ijtimoiy birlik va hamjihatlikning tayanchidir. Har
bir fuqaroning kundalik muloqotdagi odobi, murosaga moyilligi, so‘z tanlashdagi
insof va e’tibor darajasi butun jamiyatga ta’sir etuvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
Shu bois maqola davomida bu masalalarning nazariy asoslari bilan birga, amaliy
jihatlari ham yoritiladi.
Asosiy qism
Muomala madaniyati, avvalo, shaxsiy madaniyatning ajralmas tarkibiy
qismi bo‘lib, insonning boshqalar bilan ijtimoiy aloqalarni qanday yuritishi, o‘z
fikrini qanday bayon qilishi, hurmat va odob doirasida qanday munosabatda
bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu tushuncha muloqotdagi odob, etiket, nutq madaniyati,
axloqiy me’yorlar va kommunikativ etikani o‘z ichiga oladi. Muomala madaniyati
– bu shunchaki gapirish emas, balki o‘z fikrini joyida, madaniyatli, boshqa
odamning qadr-qimmatiga putur yetkazmagan holda yetkazish san’atidir. Falsafiy
nuqtai nazardan, muomala – bu insonning mavjudlik holati, ya’ni u doimo
boshqalar bilan munosabatda bo‘lishga ehtiyoj sezadi. Shu jihatdan qaraganda,
muomala madaniyati shaxsning o‘zini jamiyatda qanday tutishini, qanday obrazda
namoyon etishini ifodalaydi. Bu esa uni ijtimoiy-madaniy fenomen sifatida
qarashga zamin yaratadi. Muomala madaniyati quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan
iborat. Hurmat, samimiyat, halollik, bag‘rikenglik, adolat va murosaga tayyorlik.
Bu fazilatlar shaxslararo muloqotda muvozanat va ishonch muhitini yaratadi. So‘z
tanlash, intonatsiya, ifoda uslubi, talaffuz aniqligi va mantiqiy izchillik. Har bir
so‘zning ta’siri bor, va bu ta’sir ijobiy yoki salbiy bo‘lishi mumkin. Mimika, tana
harakati, nigoh, masofa va jismoniy kontakt kabi signallar orqali ifodalanuvchi
muloqot. Ular ko‘pincha so‘zlardan kuchliroq ifoda beradi. Muloqot
ishtirokchilarining yoshi, mavqei, muhit va sharoitga qarab muomala qilish
madaniyatidir. Bu jihatlar ayniqsa ijtimoiy tashkilotlar, ta’lim muassasalari, oilada
alohida ahamiyat kasb etadi. Insonning ma’naviy kamoloti muomala madaniyatisiz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
320
to‘liq bo‘lishi mumkin emas. Axloqli, odobli, samimiy muloqot qila oladigan shaxs
o‘z atrofidagi insonlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, jamiyatda yetakchilik fazilatlarini
namoyon eta oladi. Yaxshi muloqotga ega shaxslar doimo hurmat-e’tibor topadi,
ijtimoiy iqlimda muvozanat saqlovchi rolini bajaradi. Shu bois, o‘z ustida ishlash,
nutq va muomala uslubini doimiy takomillashtirish har bir shaxs uchun dolzarb
vazifadir. Muomala madaniyatining shakllanishida oila muhitining o‘rni beqiyos.
Ota-ona farzandiga qanday gapirsa, u ham atrofdagilarga shunday munosabatda
bo‘ladi. Bu jarayonda maktab, mahalla va ommaviy axborot vositalarining ham roli
katta. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda madaniyatli munosabatlarni targ‘ib qilish,
virtual muloqotda ham odob me’yorlariga amal qilish bugungi kunda dolzarb
masalaga aylangan. Jamiyatda muomala madaniyatining yuksak bo‘lishi ijtimoiy
birlik, totuvlik, bag‘rikenglik va hamjihatlik garovidir. Insonlar bir-birini tinglay
olgan, fikr farqiga toqat bilan yondashgan muhitda ziddiyatlar kamayadi,
zo‘ravonlik va adolatsizlikka o‘rin qolmaydi. Bu jihat davlat boshqaruvi, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, savdo-sotiq, xizmat ko‘rsatish sohalarida ayniqsa muhimdir.
Boshqaruv tizimida, xususan, davlat xizmatchilarining aholiga bo‘lgan muomalasi
orqali fuqarolarning davlatga nisbatan ishonchi shakllanadi. Shu sababli davlat
xizmatchilari uchun muomala madaniyati – kasbiy kompetensiyaning muhim
elementi hisoblanadi. Xuddi shuningdek, o‘qituvchi va shifokorlarning bemor yoki
o‘quvchiga nisbatan munosabati ham ularning kasbiy madaniyatini aks ettiradi.
Bugungi globallashuv davrida muloqot ko‘plab virtual platformalarga o‘tdi.
Yozma muloqot, video konferensiyalar, ijtimoiy tarmoqlardagi bahslar va onlayn
muhokamalar – bularning barchasi yangi muomala madaniyatini talab etmoqda.
“Internet etiketi” degan tushuncha hayotimizga kirib keldi. Endi har bir inson
onlayn muloqotda ham o‘zini madaniyatli, axloqli tutishi kerak. So‘z erkinligi bilan
mas’uliyat, fikr bildirish bilan hurmat orasidagi muvozanatni saqlash – bu madaniy
yetuklik belgilaridir. Ayniqsa, yoshlar o‘rtasida ijtimoiy tarmoqlarda bir-birini
kamsitish, haqoratli so‘zlar, salbiy izohlar orqali muloqot qilish holatlari ortib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
321
bormoqda. Bunday holatlarning oldini olishda maktab va oliy ta’lim
muassasalarida media madaniyat, muloqot etikasiga oid mashg‘ulotlarni yo‘lga
qo‘yish muhimdir. Muomala madaniyatini yuksaltirish uchun quyidagi
yo‘nalishlarda tizimli ish olib borish zarur. Har bir bosqichda – maktabgacha,
maktab, oliy ta’lim va maktabdan tashqari ta’limda muomala madaniyati, axloqiy
tarbiya, kommunikatsiya ko‘nikmalari bo‘yicha alohida mashg‘ulotlar tashkil
etilishi lozim. Farzandga ilk muomala saboqlari aynan oila davrasida beriladi. Ota-
ona o‘z muloqot uslubi bilan namunali bo‘lishi shart. Teleko‘rsatuvlar,
videoroliklar, maqolalar orqali madaniyatli muloqot targ‘ib qilinishi zarur. Aholi
orasida ommaviy kampaniyalar, fleashmoblar, “Madaniyatli muloqot haftaligi”
kabi ijtimoiy loyihalar yo‘lga qo‘yilishi mumkin. Madaniyat va axloqiylik
masalalari davlat dasturlariga kiritilishi, bu sohada ilg‘or mutaxassislar
tayyorlanishi, xalqaro tajribalar o‘rganilishi lozim.
Empirik tahlil
Muomala madaniyatining real hayotdagi ahamiyatini chuqur anglash uchun
nazariy qarashlar bilan birga empirik – ya’ni tajribaga asoslangan tahlil zarurdir.
Buning uchun so‘nggi yillarda turli ijtimoiy guruhlar, ta’lim muassasalari, ish
joylari va internet muhitida olib borilgan kuzatuvlar, sotsiologik so‘rovlar va
tahliliy materiallar asos bo‘la oladi. Quyidagi empirik tahlil muomala
madaniyatining hozirgi holati, muammolari va rivojlanish yo‘nalishlarini aks
ettiradi. 2023-yilda O‘zbekistonning 5 ta yirik shahrida (Toshkent, Samarqand,
Buxoro, Farg‘ona, Nukus) o‘tkazilgan sotsiologik so‘rovda 1000 nafar
ishtirokchidan quyidagi savollar asosida ma’lumotlar yig‘ilgan: Siz uchun
muomala madaniyatining eng muhim jihati nimada? Sizningcha, jamiyatimizda
muomala madaniyati darajasi qanday? Ko‘pincha muomala madaniyatining
pastligi qayerda seziladi. Ishtirokchilarning 62% muomala madaniyatining eng
muhim jihati deb “hurmat va toqatlilik”ni ko‘rsatgan. 48% respondent jamiyatda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
322
muomala madaniyati “o‘rtacha” darajada ekanini ta’kidlagan, 36% esa “past” deb
baholagan. Eng ko‘p muomala madaniyati kamchiliklari davlat idoralarida (38%),
jamoat transportida (27%) va internet tarmoqlarida (23%) kuzatilgani aytilgan. Bu
natijalar muomala madaniyati jamiyatdagi muhim ijtimoiy ko‘rsatkichlardan biri
ekanini, ammo uning amaliyotdagi darajasi talab darajasida emasligini ko‘rsatadi.
Toshkent davlat pedagogika universiteti tomonidan 2022–2023-yillarda oliy ta’lim
muassasalarida o‘qituvchilar va talabalarning muloqot madaniyatini baholashga
qaratilgan kuzatuvlar o‘tkazilgan. Unda aniqlanishicha. Talabalarning 70% i
auditoriya muhitida o‘z fikrini erkin ifoda eta olmasligini bildirgan.
O‘qituvchilarning 55% i esa talabalar o‘rtasida muomala madaniyati pastligidan
shikoyat qilgan. Shuningdek, yoshlar o‘rtasida mobil telefon orqali muloqot
qilishda yuzma-yuz suhbatdan ko‘ra keskinroq, ba’zida tajovuzkorroq uslubda
muloqot qilish holatlari aniqlangan. Bu esa shaxsiy muomala ko‘nikmalarining
zaiflashayotganini ko‘rsatadi. 2021–2022-yillarda O‘zbekiston Respublikasi
Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzuridagi “Mehnat madaniyati”
markazi tomonidan 150 dan ortiq ish joylarida olib borilgan monitoring natijalari
shuni ko‘rsatdiki. Xodimlar va rahbarlar o‘rtasidagi muloqotda 40% hollarda
rasmiy-etiket me’yorlari buzilgan. Mehnat intizomi buzilishining 60% hollari
noto‘g‘ri muomala yoki tushunmovchiliklardan kelib chiqqan. Ayollar bilan
muloqotda jinsiy stereotiplar asosidagi yondashuv holatlari ham kuzatilgan (17%).
Bu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, professional muhitda samarali mehnat va ijobiy
muhit yaratishda muomala madaniyati hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Uning
yetishmasligi esa ish unumdorligiga, jamoaning ruhiy salomatligiga bevosita ta’sir
qiladi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda “digital kommunikatsiya” faollashgani
sababli ijtimoiy tarmoqlarda ham muomala madaniyatining o‘ziga xos holatlari
yuzaga chiqdi. 2023-yilda ijtimoiy psixologlar tomonidan Telegram va Instagram
platformalaridagi 1000 dan ortiq izohlar tahlil qilinib, quyidagilar aniqlangan. Har
4 ta izohdan 1 tasi (25%) salbiy yoki kinoya, tahqir, kamsitishga asoslangan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
323
ohangda yozilgan. Yoshlar o‘rtasida “kulgi ustun bo‘lishi kerak” degan tamoyil
bilan tajovuzkor, satirik muloqot uslubi keng tarqalgan.Virtual aloqalarda yuz
ifodasi, ohang va tana tili yo‘qligi sababli ko‘pincha noto‘g‘ri tushunish holatlari
yuzaga kelgan.Bu kuzatuvlar asosida, axloqiy-me’yoriy muloqotni virtual muhitda
ham targ‘ib qilish, media savodxonlik va raqamli odob qoidalari bo‘yicha targ‘ibot
ishlari kuchaytirilishi kerakligi xulosa qilinmoqda. O‘zbekiston Yoshlar ittifoqi,
Mahalla va oilani qo‘llab-quvvatlash vazirligi va Maktabgacha ta’lim agentligi
tomonidan amalga oshirilgan “Odobli avlod”, “Xushmuomala yoshlar”,
“Madaniyatli muloqot kuni” kabi loyihalar muomala madaniyatini shakllantirish
va ommalashtirishga qaratilgan. 2023-yilda Toshkentda o‘tkazilgan “Madaniyatli
muloqot – taraqqiyot garovi” forumida: 15 dan ortiq maktab va kollej o‘quvchilari
o‘zlarining madaniyatli muomala bo‘yicha loyihalarini taqdim etgan,psixologlar va
tilshunoslar tomonidan muomala madaniyatining rivojlanishi uchun 10 ta amaliy
tavsiya ishlab chiqilgan, forum yakunida barcha ishtirokchilarga “Muloqot odobi”
risolasi tarqatilgan. Ushbu tashabbuslarning asosiy xulosasi shuki, muomala
madaniyatini rivojlantirish individual masala bo‘lish bilan birga, ijtimoiy
siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi kerak.
Xulosa
Muomala
madaniyati
– insonning shaxsiy kamoloti, ijtimoiy
munosabatlardagi muvaffaqiyati va jamiyat taraqqiyoti uchun muhim ijtimoiy-
madaniy ko‘rsatkichlardan biridir. Yuqorida bayon etilgan nazariy qarashlar,
empirik tahlillar va kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, muomala madaniyati nafaqat
individual darajadagi axloqiy qadriyat, balki butun jamiyatning sivilizatsiyaviy
darajasini belgilovchi mezondir. U shaxslar o‘rtasidagi muloqotni axloqiy-
me’yoriy doirada olib borish, boshqalarning fikrini hurmat qilish, sabr-toqatli
bo‘lish, ijtimoiy adolat va tenglikka asoslangan muhitni yaratish orqali jamiyatda
sog‘lom ijtimoiy muhit shakllanishiga xizmat qiladi. Tahlillar ko‘rsatadiki,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
324
bugungi kunda muomala madaniyatining bir qator dolzarb muammolari mavjud:
yoshlar o‘rtasida yuzma-yuz muloqotning kamayishi, raqamli muloqotdagi
tajovuzkor uslublar, jamoat joylarida odob-axloq qoidalariga bepisandlik, xizmat
ko‘rsatish va ta’lim sohalarida madaniy muomalaga yetarli e’tiborning bo‘lmasligi
shular jumlasidandir. Ayniqsa, internet va ijtimoiy tarmoqlarning jamiyat hayotida
keng o‘rin egallashi bilan birga, muloqotning mazmuni, tili va uslublarida
sifatsizlik, shaxsiy chegaralarni buzish holatlari ham ortib bormoqda. Bu esa
zamonaviy
sharoitda
muomala
madaniyatini
shakllantirishda
yangicha
yondashuvlarni talab qilmoqda. Shu bilan birga, olib borilgan ijtimoiy tadqiqotlar
va kuzatuvlar ijobiy tomonni ham ko‘rsatadi: ta’lim muassasalari, jamoatchilik
tashkilotlari va davlat idoralari tomonidan bu borada muayyan tashabbuslar amalga
oshirilmoqda. “Xushmuomala yoshlar” kabi dasturlar, “Muloqot odobi” risolalari,
maktab va kollejlar doirasida o‘tkazilayotgan tarbiyaviy soatlar jamiyatda
madaniyatli muloqotni targ‘ib qilish yo‘lidagi muhim bosqichlardandir. Ushbu
tashabbuslarni tizimli, uzoq muddatli strategiyalar asosida olib borish muhimdir.
Chunki muomala madaniyati bir kunlik kampaniya emas, balki uzluksiz tarbiya,
ilg‘or ta’lim va shaxsiy namunaga asoslangan ijtimoiy jarayondir. Muomala
madaniyati tarbiyasi avvalo oila bag‘ridan boshlanadi. Bola o‘zining ilk
kommunikativ tajribalarini oilada oladi. Ota-onaning muloqotdagi uslubi,
muomala madaniyati bolaga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Afsuski, ba’zan o‘zaro
hurmatsizlik, qo‘pollik va noto‘g‘ri muomala modellari bola shaxsida chuqur iz
qoldirib, uning keyingi hayotida salbiy ijtimoiy natijalarga olib keladi. Shu boisdan
oila tarbiyasida muomala madaniyati ustuvor qadriyat sifatida shakllanishi lozim.
Ta’lim muassasalari esa bu qadriyatni chuqurlashtirishda, nazariy bilim va amaliy
ko‘nikmalar berishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Maktab va oliy ta’lim tizimida
muloqot madaniyati, psixologik kommunikatsiya, notiqlik, etiket qoidalari kabi
fanlar amaliy tarzda o‘rgatilsa, bu yoshlarning muomala madaniyati darajasini
oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, o‘qituvchilar, murabbiylar, psixologlar bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
325
borada nafaqat bilim beruvchi, balki shaxsiy namuna bo‘lishi kerak. Muomala
madaniyatining yana bir muhim maydoni – ish joylaridir. Korxona va
tashkilotlarda rahbar-xodim, xodim-xodim, mijoz-xodim o‘rtasidagi muloqot
uslublari, tashkilotning ichki madaniy muhitini shakllantiradi. Agar tashkilotda
hurmat, adolat, muloyimlik, samarali tinglash kabi madaniyat ustuvor bo‘lsa, bu
nafaqat ijtimoiy salomatlikni mustahkamlaydi, balki mehnat unumdorligi va
tashkilot imijiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, mehnat muassasalarida
xizmat madaniyati, mijozlar bilan muloqot qilish etikasi kabi masalalar muntazam
ravishda o‘qitilishi va baholab borilishi lozim. Raqamli kommunikatsiya asrida
muomala madaniyatini axborot texnologiyalari vositalari orqali yo‘naltirish ham
dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bugungi kunda ko‘pchilik o‘zaro muloqotni aynan
virtual muhitda – ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, videokonferensiyalar orqali olib
boradi. Ammo ushbu texnologik qulayliklar odob me’yorlaridan yiroqlashish,
bepisandlik, fikrni to‘g‘ri ifoda eta olmaslik kabi muammolarni ham keltirib
chiqarmoqda. Shu bois, raqamli odob, media etikasi, onlayn muomala qoidalari
bo‘yicha ommaviy axborot vositalarida, ta’lim platformalarida targ‘ibot ishlari olib
borilishi zarur. Xulosa qilib aytganda, muomala madaniyati shaxsiy madaniyatning
asosi, ijtimoiy munosabatlarning ustunidir. U rivojlangan sari jamiyatdagi ishonch,
bag‘rikenglik, ahillik kuchayadi; aksincha, muomala madaniyatining yo‘qligi –
ijtimoiy nizolar, tushunmovchiliklar, ijtimoiy befarqlikni keltirib chiqaradi. Shu
bois, muomala madaniyatini shakllantirish har bir fuqaroning, oila, maktab, jamiyat
va davlatning umumiy vazifasidir. U uzluksiz tarbiya, doimiy targ‘ibot va shaxsiy
mas’uliyatni talab qiluvchi ijtimoiy me’yor sifatida qaralishi zarur.Kelgusida
muomala madaniyatini rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish
maqsadga muvofiq.
Oila va ta’lim tizimida
muomala madaniyati bo‘yicha maxsus
dasturlar va treninglar tashkil etish
, Ish joylarida
ichki etiket qoidalari va
xodimlararo kommunikatsiya madaniyatini baholovchi tizim yaratish,
Ommaviy
axborot vositalari va internet
orqali madaniyatli muloqotni targ‘ib qiluvchi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
326
kontentni ko‘paytirish.
Yoshlar bilan ishlovchi tashkilotlar
orqali ijtimoiy
loyihalar va tanlovlar asosida ushbu qadriyatni mustahkamlash. Zero, muomala
madaniyati jamiyatimizning ma’naviy salohiyatini belgilovchi asosiy omillardan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.
Abdug‘aniyev, A. (2019).
Ijtimoiy psixologiya
. Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti.
2.
Karimov, I.A. (2008).
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch
. Toshkent:
Ma’naviyat nashriyoti.
3.
G‘ulomov, H. (2020).
Muloqot madaniyati asoslari
. Toshkent: “Yangi asr
avlodi”.
4.
Xasanov, O. (2021). “Zamonaviy jamiyatda muomala madaniyati va
kommunikatsiya muammolari”. //
Ma’naviyat
jurnali, №2, 45–51-betlar.
5.
Yusupova, D. (2022). “Ta’lim tizimida muomala madaniyatining o‘rni”. //
Pedagogika va psixologiya muammolari
ilmiy jurnali, №4, 33–39-betlar.
6.
Xolmurodov, A. (2018).
Ijtimoiy madaniyat va odob-axloq mezonlari
.
Toshkent: “Akademnashr”.
7.
UNESCO. (2017).
Intercultural Competences: Conceptual and
Operational Framework
. Paris: UNESCO Publishing.
8.
Giddens, A. (2006).
Sociology
(5th ed.). Cambridge: Polity Press.
9.
Этикет в деловом общении. (2020). //
sanasi: 2025-yil 25-aprel).
10.
Muomala madaniyati va kommunikatsiya etikasi. (2023). //
(murojaat sanasi: 2025-yil 28-aprel).
