https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
254
MAGNIT BO’RONINING INSON ORGANIZMIGA TA’SIRI
Farmonova Shahrizoda Sherali qizi
1
,
Jo’rayeva Ruxshona Annaqul qizi
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
,
Qurbonov Jamshid Muyiddinovich
4
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1,2
, dotsent
3
, asistent
4
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
Annotatsiya: Ishda magnit bo‘ronlarning inson organizmiga ta’siri
o‘rganildi. Quyoshdagi portlashlar natijasida yuzaga keladigan magnit bo‘ronlar
Yer magnit maydonini beqarorlashtiradi va bu holat ayrim insonlarning
sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ayniqsa yurak-qon tomir tizimi, asab
tizimi va umumiy psixo-emotsional holat magnit bo‘ronlardan sezilarli darajada
ta’sirlanadi. Ishda meteosezuvchan insonlarda uchraydigan simptomlar, xavf
guruhlari hamda magnit bo‘ronlarga qarshi profilaktik choralar yoritilgan.
Kalit so’zlar: bo’ron, ilmiy, tadqiqot, yer, magnit m,aydon, yurak – qon
tomir, asab tizimi, meteosezuvchanlik, psixo-emitsional, geomagnit, fiziologiya,
koronal massa.
So‘nggi yillarda Quyosh faolligi va uning Yerga ta’siri, xususan geomagnit
hodisalar bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar soni keskin oshdi. Yer
magnit maydonining Quyoshdagi kuchli portlashlar natijasida beqarorlashuvi —
ya’ni geomagnit bo‘ronlar — faqat texnologik tizimlarga emas, balki inson
salomatligiga ham muhim darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi tobora ko‘proq
e’tiborga olinmoqda. Yer magnit maydoni Quyoshdan tarqaladigan zaryadlangan
zarrachalarni to‘sib, biologik organizmlar uchun himoya vositasi sifatida xizmat
qiladi. Biroq Quyoshdagi koronal massa chiqarilishlari natijasida magnitosfera
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
255
izdan chiqib, geomagnit faollik yuzaga keladi. Bu holat, ayniqsa yurak-qon tomir
tizimi va markaziy asab tizimi uchun xavfli omil bo‘lishi mumkin.
Geomagnit bo‘ronlarning inson organizmiga — xususan, yurak faoliyati,
qon bosimi, bosh miya funksiyalari va psixo-emotsional holatlarga ta’siri —
mavjud ilmiy adabiyotlar, statistik tahlillar va xalqaro tadqiqotlar asosida
o‘rganiladi. Shuningdek, geomagnit faollikning fizikaviy mexanizmlari ham tahlil
qilinib, bu jarayonlarning inson salomatligiga qanday yo‘llar orqali ta’sir qilishi
ilmiy asosda ochib beriladi.
Geomagnit bo‘ronlari - bu Yerning magnit maydonidagi beqarorliklar
bo‘lib, ularning yuzaga kelishi asosan Quyosh faoliyati bilan bog‘liqdir. So‘nggi
o‘n yilliklarda geomagnit bo‘ronlarning texnologik tizimlarga - elektr uzatish
tarmoqlari, sun'iy yo‘ldoshlar va kommunikatsiya tizimlariga ta’siri keng
o‘rganilgan bo‘lsa-da, inson organizmiga ko‘rsatgan bevosita va bilvosita ta’siri
hali ham yetarli darajada o‘rganilmagan.
Belov et al. (1998)
va
Breus et al. (1995)
tomonidan geomagnit faollikning
yurak-qon tomir tizimi, asab tizimi va psixologik holatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
ko‘rsatib o‘tilgan. Ayniqsa, yurak ritmi buzilishlari, qon bosimining o‘zgarishi,
uyqusizlik va kayfiyat buzilishlari geomagnit bo‘ronlar bilan bog‘liq ekani
kuzatilgan. Biroq, mavjud tadqiqotlarning ayrimlarida metodologik kamchiliklar,
statistik bazaning torligi yoki natijalarning umumlashtirilishidagi cheklovlar
mavjud.
Bu bo‘ronlarning inson salomatligiga ta’sirini chuqur va kompleks tarzda
o‘rganish, jamiyatda sog‘liqni saqlash siyosatini shakllantirish, oldini olish
choralarini ishlab chiqish va shaxsiy sog‘liq monitoringini yaxshilash uchun
muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Shu sababli, geomagnit faollikning inson fiziologiyasi va
psixologiyasiga ta’sirini aniqlash, bu ta’sirlarning mexanizmlarini
tushuntirib berish, hamda mavjud ilmiy adabiyotlar asosida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
256
chuqur tahlil qilish dolzarb va zarur vazifalardan biri
hisoblanadi. Mavzu doirasida mavjud muammolar
Hozirgi kunga kelib geomagnit bo‘ronlarining inson organizmiga ta’siri bo‘yicha
olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ko‘pligiga qaramay, bir qator muammolar saqlanib
qolmoqda. Ularni quyidagicha tasniflash mumkin:
Statistik asosning cheklanganligi
: Tadqiqotlar ko‘pincha kichik guruhlar
ustida o‘tkazilgan, bu esa umumiy natijalarni butun populyatsiyaga tatbiq etishda
qiyinchilik tug‘diradi.
Nazorat guruhining yetishmasligi
: Ko‘plab tadqiqotlarda nazorat guruhi
yetarlicha tashkil etilmagan yoki geomagnit bo‘ron bo‘lmagan davrlar bilan
taqqoslash yetarli darajada amalga oshirilmagan.
Tashqi omillarni inobatga olmaslik
: Inson sog‘lig‘iga ta’sir qiluvchi boshqa
omillar – stress, ob-havo sharoiti, shaxsiy kasallik tarixi kabi omillar ko‘plab
ishlarda e'tibordan chetda qolgan.
Natijalar interpretatsiyasidagi muammolar: Farqlilik va mos
kelmaslik
: Turli tadqiqotlar natijalari o‘zaro mos kelmaydi. Ba’zi izlanishlar
geomagnit faollikning salbiy ta’sirini ko‘rsatsa, boshqalari hech qanday sezilarli
ta’sir topmagan.
Mexanizmlarning to‘liq tushuntirilmaganligi
:
Geomagnit
faollikning
organizmdagi o‘zgarishlarga qanday mexanizm orqali ta’sir qilishi to‘liq
oydinlashtirilmagan. Ayniqsa, gormonlar, asab tizimi va yurak-qon tomir tizimi
o‘rtasidagi bog‘liqlik aniq izohlab berilmagan.
Uzoq muddatli ta’sirni o‘rganishdagi muammolar: Uzoq muddatli
kuzatuvlarning yetishmasligi
: Ko‘pchilik tadqiqotlar qisqa muddatli ta’sirlarni
o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, geomagnit faollikning uzoq muddatli salomatlikka
ta’siri (masalan, surunkali kasalliklar rivojlanishi) yetarlicha o‘rganilmagan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
257
Xalqaro ma'lumotlar bazasining yetishmasligi: Tadqiqotlarning tarqoq
holda olib borilishi
: Tadqiqotlar turli laboratoriyalar va mamlakatlarda o‘z-
o‘zicha olib borilgan. Moslashgan xalqaro tadqiqot loyihalari va umumiy
ma'lumotlar bazasi yo‘qligi natijasida, ilmiy xulosalarni integratsiyalashda
qiyinchilik yuzaga kelmoqda.
Tajriba sharoitlarining bir xillik darajasi pastligi:
Har xil tajriba
metodikasi (EEG, gormonlar tahlili, yurak monitoringi va hokazo) va sharoitlar
natijalarni solishtirish imkonini pasaytiradi.
Geomagnit bo‘ronlarning inson organizmiga ta’sirini aniq va ishonchli
tarzda o‘rganish uchun mavjud muammolarni bartaraf etish va tadqiqotlar sifatini
oshirish zarur. Quyidagi yo‘llar muammoni hal qilish uchun eng maqbul yechimlar
sifatida taklif etiladi:
1. Keng ko‘lamli va uzoq muddatli tadqiqotlar olib boorish - Katta
populyatsiyalarni qamrab olish
: Turli yosh, jins va sog‘liq holatiga ega bo‘lgan
shaxslarni jalb etgan holda, ko‘lamli epidemiologik tadqiqotlar o‘tkazilishi kerak.
Uzoq muddatli monitoring
: Geomagnit faollikning inson salomatligiga uzoq
muddatli ta’sirini aniqlash uchun yillik va o‘n yillik kuzatuvlar tashkil qilish zarur.
2. Tadqiqot metodologiyasini standartlashtirish - Yagona protokollar ishlab
chiqish
: Tadqiqotlar uchun yagona diagnostik va monitoring protokollarini ishlab
chiqish zarur, bu natijalarni taqqoslash va umumlashtirish imkonini beradi.
Multidisiplinar yondashuv
: Geofizika, tibbiyot, biologiya va psixologiya sohalari
mutaxassislarini jalb etgan holda kompleks tadqiqotlar olib borish kerak.
3. Tashqi omillarni nazorat qilish - Omillarni modellashtirish
: Stress, ob-havo,
havoning ifloslanishi, shaxsiy kasallik tarixi kabi tashqi va ichki omillarni nazorat
ostida olib borish kerak.
Yaxshi tuzilgan nazorat guruhlari
: Geomagnit bo‘ron bo‘lmagan davrlarda
sog‘liq ko‘rsatkichlarini o‘rganish va ularni bo‘ron davri bilan taqqoslash zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
258
4. Zamonaviy texnologiyalar va usullardan foydalanish - Biotelemetriya va
giyohvand moddalarsiz monitoring
: Real vaqt rejimida yurak urish chastotasi,
qon bosimi, miya faoliyati (EEG) kabi ko‘rsatkichlarni o‘lchaydigan
moslamalardan keng foydalanish kerak.
Genetik va molekulyar tekshiruvlar
: Geomagnit faollikning hujayra darajasidagi
ta’sir mexanizmlarini o‘rganish uchun molekulyar biologiya va genetik tadqiqotlar
olib borilishi lozim.
5. Xalqaro kooperatsiyani rivojlantirish - Xalqaro ma’lumotlar bazasini
yaratish
: Turli mamlakatlarda olingan natijalarni birlashtiradigan va tahlil
qiladigan global platforma tashkil etish zarur.
Qo‘shma tadqiqot loyihalari
: AQSh, Rossiya, Yaponiya, Yevropa davlatlari va
boshqa rivojlangan mamlakatlarning ilmiy muassasalari bilan hamkorlikni
kuchaytirish.
6. Matematik modellashtirish va sun'iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish
- Mashina o‘rganishi algoritmlari
: Geomagnit faollik va inson fiziologik
ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi murakkab bog‘liqliklarni aniqlash uchun sun'iy intellekt
va data-analitika texnologiyalaridan foydalanish zarur.
Tahliliy modellar yaratish: Inson sog‘lig‘iga geomagnit ta’sirning
prognoz modellarini ishlab chiqish.
Kutilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy samaralar - Geomagnit
bo‘ronlarning inson salomatligiga ta’sirini chuqur va ilmiy asosda
o‘rganish natijasida nafaqat sog‘liqni saqlash tizimida, balki
ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda ham muhim natijalarga erishish
kutilmoqda.
Ijtimoiy samaralar - Aholi salomatligini yaxshilash: Geomagnit faollik
davrlarida yuqori xavf ostidagi guruhlarni oldindan aniqlash va sog‘liq
monitoringini kuchaytirish orqali yurak-qon tomir kasalliklari, insult, infarkt kabi
holatlarning oldini olish mumkin bo‘ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
259
Aholining hayot sifati oshadi
: Uyqu buzilishlari, stress va depressiya kabi
psixologik muammolar kamayadi, bu esa jismoniy va ruhiy farovonlikni oshiradi.
Kasalliklarning profilaktikasi
: Geomagnit faollik davrlarida maxsus tavsiyalar
berish orqali ko‘plab surunkali kasalliklarning kuchayishiga yo‘l qo‘ymaslik
mumkin bo‘ladi.
Tibbiyot sohasi uchun ilmiy asos yaratiladi
: Shifokorlar va sog‘liqni saqlash
tizimi xodimlari uchun geomagnit ta’sirga mos ravishda davolash va profilaktika
protokollari ishlab chiqiladi.
Iqtisodiy samaralar - Sog‘liqni saqlash xarajatlarining kamayishi
:
Infarkt, insult va boshqa geomagnit faollik bilan bog‘liq sog‘liq muammolarining
oldini olish orqali davolanish uchun ketadigan xarajatlar sezilarli darajada
kamayadi.
Ishchi kuchining samaradorligi oshadi
: Aholi orasida sog‘liq bilan bog‘liq ish
qobiliyatining pasayishi holatlari kamayadi, bu esa umumiy iqtisodiy faoliyatga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Favqulodda tibbiy xizmat yuklamasining kamayishi
: Geomagnit bo‘ronlar
davrida favqulodda tibbiy chaqiruvlar soni kamayib, shoshilinch yordam tizimi
resurslarining iqtisod qilinishi ta'minlanadi.
Ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalar rivoji
: Ushbu mavzudagi chuqur
o‘rganishlar yangi tibbiy texnologiyalar, monitoring uskunalari va sun'iy intellekt
asosidagi sog‘liq monitoring tizimlarini yaratishga turtki beradi, bu esa innovatsion
iqtisodiyot uchun yangi imkoniyatlar ochadi.
Strategik ahamiyat - Milliy xavfsizlik va barqarorlikka hissa
: Sog‘liq va
psixologik barqarorlikning ta’minlanishi, ayniqsa, harbiy, aviatsiya, kosmik va
texnik mutaxassislar faoliyati uchun strategik ahamiyatga ega.
Xalqaro miqyosda obro‘ ortadi: Ilmiy tadqiqotlar va yangi innovatsion
yondashuvlar mamlakat ilmiy salohiyatini mustahkamlab, xalqaro
reytinglarda yuqori o‘rinlarni egallash imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
260
Inson organizmiga ta’siri
Geomagnit bo‘ronlar Yerning magnit maydonida keskin va tez o‘zgarishlar
yuzaga keltirib, inson organizmining bir qator fiziologik va psixologik
tizimlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillardagi ilmiy izlanishlar bu
ta’sirlarning turli darajada va shaklda namoyon bo‘lishini ko‘rsatmoqda.
Yurak-qon tomir tizimiga ta’siri - Arterial bosimning o‘zgarishi
:
Tadqiqotlar geomagnit faollik davrida arterial bosim ko‘tarilishi yoki tushishini
qayd etgan (Belisheva, 2015).
Infarkt va insult xavfi
: Rossiyalik olimlar (Oraevskiy va boshqalar, 2002)
geomagnit bo‘ronlar davrida yurak xurujlari va insultlar soni 20–30% ga
oshganini aniqlagan.
Aritmiyalar
: Geomagnit faollik yurak ritmining buzilishi, ayniqsa keksa va
yurak-qon tomir kasalliklari mavjud bo‘lgan shaxslarda ko‘proq uchraydi.
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
Magnit bo'ronidan 3 kun
oldin
Magnit bo'roni
Magnit bo'ronidan 3 kun
o'tgach
Magnit bo'ronining insult , gipertoniya , miokard infarkti
bilan o'zaro bog'liqligi
Insult
Gipertoniya
Miokard infarkti
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
261
Ko‘rib turganingizdek, bo‘ron kunida infarkt
, gipertoniya , miokard infarkti
holatlari sezilarli oshgan.
Markaziy asab tizimiga ta’siri - Uyqu buzilishlari
: Geomagnit bo‘ronlar
melatonin sekretsiyasiga ta’sir qilib, uyqu ritmlarini buzadi (Breus va boshqalar,
2012).
Stress va irritabilitet
: Magnit faollik kuchaygan kunlarda odamlar orasida
asabiylashish, charchoq, diqqat pasayishi kabi holatlar ko‘payadi.
Depressiv holatlar
: Geomagnit faollik pasaygan vaqtda depressiv simptomlar va
ruhiy tushkunlik xavfi oshadi (Stoupel, 2006).
Immun tizimiga ta’siri - Immun javobning pasayishi
: Magnit bo‘ronlar
immun tizimi faoliyatini zaiflashtirib, infektsion kasalliklarga qarshi himoya
kuchini kamaytirishi mumkin.
Autoimmun jarayonlar faollashishi
: Ba'zi izlanishlar geomagnit faollik oshgan
davrda autoimmun kasalliklarning kuchayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan
(Lugovskaya, 2014).
Gormonal tizimga ta’siri - Melatonin sekretsiyasi buzilishi
: Melatonin
ishlab chiqarilishi geomagnit faollikning o‘zgarishiga sezgir bo‘lib, uyqu va
biotsikl buzilishlariga olib keladi.
Kortizol darajasining o‘zgarishi
: Stress gormoni kortizol darajasi geomagnit
bo‘ronlar fonida oshib, stress va metabolik buzilishlar xavfini kuchaytiradi.
Reproduktiv tizimga ta’siri - Reproduktiv faoliyatga salbiy ta’sir
: Ba'zi
tajribalar geomagnit faollikning erkaklar va ayollar reproduktiv salohiyatiga
nojo‘ya ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatmoqda, garchi bu yo‘nalishda izlanishlar hali
yetarlicha emas (Zhigalskiy, 2013).
Umuman olganda, geomagnit bo‘ronlarning inson salomatligiga ta’siri
dolzarb ilmiy va amaliy muammo bo‘lib, uni chuqurroq va tizimli o‘rganish
zamonaviy tibbiyotning ustuvor vazifalaridan biridir. Ushbu tadqiqotlar asosida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
262
sog‘liqni saqlash tizimi uchun oldindan ogohlantirish, profilaktik choralarni
ko‘rish va xavf guruhidagi shaxslarni himoya qilish imkoniyati yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oraevskiy V.A.
(2002).
Cosmic Weather and Human Health
. Moscow:
Nauka.
2.
Dorman L.I.
(1995).
Space Weather and Health: Cosmic Rays and
Magnetic Storms
. Kluwer Academic Publishers.
3.
Stoupel R.J.
(2002). "Effect of geomagnetic activity on cardiovascular
parameters",
Journal of Clinical and Basic Cardiology
.
4.
Palmer J., Rycroft T.
(2000). "Geomagnetic Disturbances and Sleep
Quality",
Bioelectromagnetics Journal
.
5.
Li Y., Zhang X., et al.
(2015). "Geomagnetic Activity and Hormonal
Changes in Humans",
Chinese Medical Journal
.
6.
NASA,
Living
With
a
Star
Program
(2001–2024).
7.
Huang, T., et al.
(2019). "Magnetobiology: Effects of Magnetic Fields on
Biological Systems",
Progress in Biophysics and Molecular Biology
.
8.
Elmurotova D.B., Bozorov E.X., Isroilova Sh.A., Uzoqova G.S. “Qaytar
aloqa” usulidan foydalanib “skanerlovchi roentgen apparatlari nosozliklari”
mavzusida dars-ma’ruza o’tkazish // International Journal of Education, Social
Science & Humanities. FARS Publishers, SJIF-6.786, Finland, V.11, Issue-1,
2023, P.571-576
https://doi.org/10.5281/zenodo.7542747
9.
Elmurotova D.B., Meyliyev L.O., Abdullayeva N.U., Bozorov E.X.
Maintenance and use of medical devices // Galaxy international interdisciplinary
research journal (GIIRJ) ISSN (E): 2347-6915, V.11, Issue 1, Jan. 2023, P.192-
195.
10.
Elmurotova D.B., Ixrorova S.I., Ergashev A.A. Technical parameters
of x-ray equipment // European international journal of multidisciplinary research
and management studies ISSN: 2750-8587, V.03, Issue 01, Jan. 2023, P.78-83.
11.
Elmurotova D.B., Tursunboyev Q.N., Yusupova N.S., Odilova N.J.,
Jumanov Sh.E. Main technical characteristics of radiation kilovoltmeter //
International Journal of Studies in Natural and Medical Sciences, Amstradam,
Niderlandiya, V02 Issue 06, June, 2023 ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org,
P.1-5.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
263
12.
Elmurotova D.B., Ibragimova M.N., Tashev B.J. Historical X-Ray
Tubes // Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. 2023, V.1, P.209-
213.
13.
Elmurotova D.B., Abdullayev I.N., Yunusxodjaeva M.Z. Medical
Computers for Measuring Glucose and Blood Gas Levels in the Human Body //
International Journal of Studies in Natural and Medical Sciences V. 02 Is.05, May,
2023. P. 121-124, ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org
14.
Элмуротова Д. Б., Рахимов И. Т., Шакаров Ф. К., Эсонова М. Д.,
Ялгашева Э. Б., Жураева Н. Ж. Влияние роста ZnO на электрооптические
свойства ZnSe // Белорусско-Узбекский инновационный форум, Минск,
БНТУ, 2023, 14–15 марта С.191-193.
15.
Элмуротова Д. Б., Рахимберганова З. М., Юсупова Н. С.
Распознавание фибрилляции предсердий на основе нейронных сетей //
Белорусско-Узбекский инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15
марта С.255-257.
16.
Yursinov O’.H., Elmurotova D.B., Bozorov E.X. Ko’krak bezi
saratoninig hosil bo’lish omillari // Proceedings of International Conference on
Modern Science and Scientific Studies Hosted online from Paris, France. Date:
19th May, 2023 ISSN: 2835-3730, P.106-109 Website: econferenceseries.com.
17.
Ахмедов А.Х., Элмуротова Д.Б., Бозоров Э.Х. Перспективы
развития биоматериалов в сфере биомедицине // Interdisciplinary innovation
and scientific research conference British International Science Conference.
London 2023, P.74-76.
