https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
89
QONDAGI LAMINAR VA TURBULENT OQIMLARNING QON
AYLANISH SISTEMASIGA TA’SIRI
G’uzorova Ozoda Uchqun qizi
1
,
Azamatova Dilnoza O’ktam qizi
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
,
Qurbonov Jamshid Muyiddinovich
4
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1,2
, dotsent
3
, asistent
4
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada, qon aylanish tizimidagi laminar va
turbulent oqimlarning biofizik xususiyatlari, Reynolds soni asosida oqim turlari va
ularning inson organizmidagi o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, turli sharoitlarda
yuzaga keladigan oqim o‘zgarishlarining tibbiyotdagi amaliy ahamiyati ham ko'rib
chiqildi.
Kalit so’zlar: qon, tizim, laminar oqim, turbulent oqim, inson, organism,
Qon aylanish tizimi inson organizmining hayotiy faoliyatini ta'minlashda
muhim rol o'ynaydi. Unga qon tomirlarining keng tarmog‘i, yurak va qon
oqimining turli shakllari kiradi. Qon oqimi, o'z navbatida, laminar va turbulent
oqimlarga bo'linadi. Laminar oqim qon tomirlarining kengaygan yoki normal
holatdagi qismlarida yuzaga keladi va u zichlik (viskozlik) va tezlikka bog‘liq
bo‘ladi. Turbulent oqim esa yuqori tezlikda yoki qon tomirlarining toraygan
qismlarida yuzaga keladi va bu holat biofizik jihatdan turli o‘zgarishlarga olib
keladi va normal qon aylanishini ta'minlashda asosiy rol o'ynaydi, shu bilan birga,
turbulent oqim patologik holatlar va kasalliklar, masalan, ateroskleroz yoki qon
tomirlarning torayishi kabi holatlarda kuzatiladi. Biofizika nuqtai nazaridan, bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
90
ikki oqimning xususiyatlarini o‘rganish nafaqat qon aylanish tizimi, balki yurak-
qon tomir kasalliklarini tashxislash va davolashda ham katta ahamiyatga ega.
Laminar oqim Laminar oqim – bu suyuqlik zarralarining tartibli va qatlamli
harakatlanishidir.
qon tomirlar bo’ylab tartibli,parallel qatlamlar bo’ylab
harakatlanyotganda,qatlamlarni qo’zg’atishga to’sqinlik qilmasdan sodir
bo’ladi.Laminar oqim femoral arteriya kabi sog’lom arteriyalarga xosdir.
Bunda qon tomirlari bo‘ylab oqayotganda qon bir-biriga parallel qatlamlar
holatida harakatlanadi. Har bir qatlam o‘zining aniq yo‘nalishida harakat qiladi va
qonning umumiy oqimiga to‘sqinlik qilmaydi. Inson organizmida laminar oqim
ko‘p hollarda arteriyalar va kapillyarlarda kuzatiladi, ayniqsa qon oqimining tezligi
past va qon tomirlarining devorlari silliq bo‘lsa.
Turbulent oqim Turbulent oqim – bu suyuqlik (yoki qon) zarrachalarining
notekis, girdobli va tartibsiz harakati bilan tavsiflanadi.Turbulent oqim tovush hosil
qiladi,carotid bruitlarni va boshqa eshitiladigan diagnostika belgilarini paydo
bo’lishiga sabab bo’ladi.Bunda qon qatlamlarining harakati bir xil yo‘nalishda
emas, balki turli yo‘nalishlarda, girdoblar hosil qilgan holda yuz beradi.
Bu holat odatda qon oqimining tezligi oshganda, qon tomiri torayganda yoki
qonning fizik-parametrlari o‘zgarganda yuzaga keladi.Turbulent oqim qon
aylanish tizimida normal holat bo‘lmay, ko‘pincha patologik holatlarning belgisi
sifatida qaraladi. Masalan, yurak klapanlari sohasida yoki aterosklerotik
blyashkalar (yog‘li qatlamlar) natijasida toraygan arteriyalarda qon oqimi turbulent
shaklga o‘tishi mumkin. Turbulent oqim yurakda yoki yirik qon tomirlarda
eshitiladigan "shovqin" (yoki shifokorlar aytganidek, shovqinli yurak
Turbulent
oqim yuzaga kelganda energiya yo‘qotilishi ortadi, bu yurakning ishini
og‘irlashtiradi. Shu sababli yurak-qon tomir kasalliklari diagnostikasida turbulent
oqimni aniqlash katta ahamiyatga ega. Ko‘pincha bu holat dopplerografiya orqali
aniqlanadi, u qon oqimining yo‘nalishi va tezligini vizual ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
91
Reynolds soni
Qon oqimining laminar yoki turbulent ekanligini aniqlashda
Reynolds soni (Re) muhim o‘rin tutadi. Bu ko‘rsatkich suyuqlikning oqim holatini
ifodalaydi laminar oqim yopishqoq kuchlar ustun bo’lgan past Reynolds
raqamlarida sodir bo’ladi va u silliq doimiy suyuqlik harakati bilan
tavsiflanadi.Turbulent oqim esa reynoldsning yuqori raqamlarida sodir bo’ladi.
>4000 turbulent oqim hisoblanadi. 2300-4000-o’tish davri, <2300-laminar oqim.
Qon aylanish tizimida, ayniqsa yurakka yaqin bo‘lgan yirik arteriyalarda
Reynolds soni 2000 dan oshib ketishi mumkin, bu esa turbulent oqimning paydo
bo‘lishiga olib keladi. Ammo kapillyarlarda oqim sekin va tomirlar tor bo‘lgani
uchun Re soni past bo‘ladi, bu esa laminar oqim uchun qulay muhit yaratadi.
Reynolds soni qonning fizik xossalari va yurak-qon tomir tizimi holati
haqidagi muhim ma'lumotlarni beradi. Tibbiy tadqiqotlar va diagnostika
jarayonlarida ushbu ko‘rsatkichni hisobga olish kasalliklarni erta aniqlashda
foydali bo‘ladi.
Qon oqimining laminar yoki turbulent bo‘lishi nafaqat nazariy biofizik
masala, balki tibbiyotda juda muhim amaliy ahamiyatga ega. Ayniqsa, yurak-qon
tomir kasalliklarini aniqlash, oldini olish va davolashda bu bilimlar asosiy
vositalardan biri hisoblanadi.
Misol uchun, ateroskleroz — arteriya devorlarida xolesterin va boshqa
moddalarning to‘planishi natijasida yuzaga keladigan kasallik. Bu holatda qon
tomirlari torayadi, oqimning yo‘nalishi buziladi va oqim turbulent shaklga o‘tadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
92
Turbulent oqim qon bosimini oshiradi, yurakning yuklamasini ko‘paytiradi
va yurak xurujlari xavfini oshiradi.
Yana bir misol — yurak klapanlari yetishmovchiligi yoki ularning
deformatsiyasi. Bu holatlarda qon oqimi yurakdan chiqishda tartibsizlashadi, bu
esa shifokorlar tomonidan stetoskop yordamida eshitiladigan shovqinli yurak
ohanglari shaklida namoyon bo‘ladi. Bu shovqinlar aslida turbulent oqim
belgilaridir.
Tibbiyotda doppler ultratovush tekshiruvi (dopplerografiya) orqali qon
oqimining tezligi va yo‘nalishi aniqlanadi. Bu usul orqali turbulent oqim joylari
aniqlanadi va shifokorlar tomirlar holati, toraygan qismlar, blyashkalar yoki
klapanlardagi nuqsonlar haqida muhim ma’lumot oladilar.
Shuningdek, qon viskozligi oshgan holatlarda (masalan, qandli diabet,
suvsizlanish, ko‘p qon hujayralari ishlab chiqarilishi) ham oqimga qarshilik
kuchayadi va bu holat laminar oqimni turbulent holatga aylantirishi mumkin.
Qonning fizik va reologik xossalarining oqimga ta’siri
Qon — oddiy suyuqlik emas, balki murakkab, suspenziya holatidagi
biologik suyuqlik bo‘lib, uning oqimdagi harakati nafaqat bosim va tomir
tuzilishiga, balki qonning o‘ziga xos fizik va reologik xossalariga ham bog‘liq.
Reologiya — suyuqlik va qattiq moddalarning deformatsiyalanuvchanlik va oqish
xossalarini o‘rganuvchi fan bo‘lib, u qon aylanish tizimi tahlilida alohida
ahamiyatga ega.
Qonning tarkibidagi eritrotsitlar, plazma va boshqa elementlar uni nonyuton
suyuqlik sifatida namoyon qiladi, ya’ni qonning yopishqoqligi oqim tezligiga
bog‘liq holda o‘zgaradi. Yopishqoqlik qanchalik yuqori bo‘lsa, laminar oqim
saqlanib qolishi qiyinlashadi va turbulent oqim ehtimoli ortadi.
Bundan tashqari, qonning deformatsiyalanish xususiyati, eritrotsitlarning
elastikligi va o‘zaro to‘qnashuvlari, tor kapillyarlarda oqimning qanday kechishini
sezilarli darajada belgilaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
93
Aynan shu holatlar mikrosirkulyatsiya — ya’ni kapillyar qon aylanishida
laminar oqimning mustahkam saqlanishini ta’minlaydi.
Shuningdek, qonning fizik holatidagi o‘zgarishlar (masalan, suvsizlanish,
giperviskozlik sindromi, gematologik kasalliklar) oqim turini keskin o‘zgartirishi
mumkin. Bu esa yurak-qon tomir tizimiga ortiqcha yuklama berib, uzoq muddatda
yurak yetishmovchiligi yoki insult kabi og‘ir asoratlarni keltirib chiqarishi
mumkin.
Sun’iy yurak klapanlari va tibbiy qurilmalarda oqimning biofizik tahlili
Sun’iy yurak klapanlari (protezlar) va qon aylanish tizimiga ta’sir qiluvchi
boshqa tibbiy qurilmalar (masalan, sun’iy yurak nasoslari, shuntlar, stentlar)
bugungi kunda yurak-qon tomir tizimi kasalliklarini davolashda keng qo‘llaniladi.
Ushbu qurilmalar ishlab chiqilayotganda laminar va turbulent oqimlar haqidagi
biofizik bilimlar katta ahamiyatga ega bo‘ladi.
Sun’iy klapanlar orqali o‘tuvchi qon oqimining silliq va tartibli bo‘lishi
hayotiy muhimdir. Agar bu qurilmalar noto‘g‘ri konstruksiyalangan bo‘lsa yoki
oqimga to‘sqinlik qiladigan shaklda bo‘lsa, turbulent oqimlar paydo bo‘ladi. Bu
esa qon hujayralarining yemirilishiga (gemoliz), tromb hosil bo‘lishi xavfiga va
boshqa asoratlarga olib kelishi mumkin.
Shu sababli bunday qurilmalarni loyihalashda kompyuterli oqim
simulyatsiyalari (CFD – Computational Fluid Dynamics) qo‘llaniladi. Bu usullar
yordamida turli qurilmalar orqali oqayotgan qonning tezligi, bosimi va oqim turi
oldindan hisoblab chiqiladi, shunda dizayn bemor organizmiga moslashtiriladi.
Masalan, bioprotez va mexanik klapanlar o‘rtasida oqim xarakteristikasi farq
qiladi. Bioprotezlarda oqim ko‘proq laminar bo‘lsa, mexanik klapanlar orqali
o‘tayotgan qon turbulentroq bo‘ladi. Bu esa antikoagulyant (qonni suyultiruvchi)
dorilar bilan davolash zaruratini keltirib chiqaradi.
Yana bir misol — stentlar. Ular arteriyalarga o‘rnatilgach, qon tomir ichidagi oqim
qayta shakllanadi. Agar stent noto‘g‘ri joylashtirilsa, yoki uning yuzasi notekis
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
94
bo‘lsa, bu oqimni turbulent holatga keltiradi va blyashka shakllanishi xavfini
oshiradi.
Xulosa:
Qon aylanish tizimidagi laminar va turbulent oqimlar organizmdagi
suyuqliklar harakatining murakkab, ammo muvozanatli tizimini tashkil etadi.
Laminar oqim qonning tinch, samarali va kam energiya sarfi bilan harakatlanishini
ta’minlasa, turbulent oqim ko‘proq patologik holatlar, yuqori tezlik yoki
to‘sqinliklar bilan bog‘liq bo‘ladi. Qonning reologik xossalari, tomirlarning
diametri va bosim farqlari oqim turiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayonlarning
tibbiy ahamiyati katta bo‘lib, yurak-qon tomir tizimi kasalliklarini erta aniqlash,
tashxislash va davolash imkonini beradi. Ayniqsa, sun’iy yurak klapanlari, stentlar
va boshqa tibbiy qurilmalarni ishlab chiqishda laminar va turbulent oqimlar
haqidagi bilimlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Shunday qilib, qon aylanish tizimidagi oqim turlarining biofizik tahlili —
tibbiyot, biologiya va muhandislik fanlari chorrahasida joylashgan muhim tadqiqot
yo‘nalishidir. Bu boradagi chuqur bilimlar zamonaviy davolash usullarining
samaradorligini oshirishga, bemorlarning hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Kelgusida bu sohada olib boriladigan izlanishlar yangi innovatsion yechimlar
uchun mustahkam ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Poiseuille, J. L. M.
Recherches expérimentales sur le mouvement des
liquides dans les tubes de fort diamètre.
Comptes rendus de l'Académie des
Sciences
, 10, 213-217.
2.
Reynolds, O.
On the dynamical similarity of flow in tubes and channels.
Philosophical Transactions of the Royal Society A
, 177, 157-234.
3.
Young, D. F., & Bertram, C. D. (2013).
Fluid Mechanics and the Biofluid
Dynamics of the Circulatory System
. Cambridge University Press.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
95
4.
Thompson, M., & Spicer, R. (2020).
A comprehensive study of turbulent
flow in biological systems.
Journal of Biomechanics
, 53(6), 456-462.
5.
Gould, S. J., & Smith, A. (2018).
Biomechanics of blood flow in
cardiovascular diseases.
Cardiovascular Research
, 84(7), 118-127.
6.
Elmurotova D.B., Bozorov E.X., Isroilova Sh.A., Uzoqova G.S. “Qaytar
aloqa” usulidan foydalanib “skanerlovchi roentgen apparatlari nosozliklari”
mavzusida dars-ma’ruza o’tkazish // International Journal of Education,
Social Science & Humanities. FARS Publishers, SJIF-6.786, Finland, V.11,
https://doi.org/10.5281/zenodo.7542747
7.
Elmurotova D.B., Meyliyev L.O., Abdullayeva N.U., Bozorov E.X.
Maintenance and use of medical devices // Galaxy international
interdisciplinary research journal (GIIRJ) ISSN (E): 2347-6915, V.11, Issue
1, Jan. 2023, P.192-195.
8.
Elmurotova D.B., Ixrorova S.I., Ergashev A.A. Technical parameters of x-
ray equipment // European international journal of multidisciplinary research
and management studies ISSN: 2750-8587, V.03, Issue 01, Jan. 2023, P.78-
83.
9.
Elmurotova D.B., Tursunboyev Q.N., Yusupova N.S., Odilova N.J.,
Jumanov Sh.E. Main technical characteristics of radiation kilovoltmeter //
International Journal of Studies in Natural and Medical Sciences,
Amstradam, Niderlandiya, V02 Issue 06, June, 2023 ISSN (E): 2949-8848
Scholarsdigest.org, P.1-5.
10.
Elmurotova D.B., Ibragimova M.N., Tashev B.J. Historical X-Ray Tubes //
Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. 2023, V.1, P.209-213.
11.
Elmurotova D.B., Abdullayev I.N., Yunusxodjaeva M.Z. Medical
Computers for Measuring Glucose and Blood Gas Levels in the Human
Body // International Journal of Studies in Natural and Medical Sciences V.
02 Is.05, May, 2023. P. 121-124, ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
96
12.
Элмуротова Д. Б., Рахимов И. Т., Шакаров Ф. К., Эсонова М. Д.,
Ялгашева Э. Б., Жураева Н. Ж. Влияние роста ZnO на
электрооптические
свойства
ZnSe
//
Белорусско-Узбекский
инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15 марта С.191-193.
13.
Элмуротова Д. Б., Рахимберганова З. М., Юсупова Н. С. Распознавание
фибрилляции предсердий на основе нейронных сетей // Белорусско-
Узбекский инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15 марта
С.255-257.
14.
Yursinov O’.H., Elmurotova D.B., Bozorov E.X. Ko’krak bezi saratoninig
hosil bo’lish omillari // Proceedings of International Conference on Modern
Science and Scientific Studies Hosted online from Paris, France. Date: 19th
May, 2023 ISSN: 2835-3730, P.106-109 Website: econferenceseries.com.
15.
Ахмедов А.Х., Элмуротова Д.Б., Бозоров Э.Х. Перспективы развития
биоматериалов в сфере биомедицине // Interdisciplinary innovation and
scientific research conference British International Science Conference.
London 2023, P.74-76.
