https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
411
BORLIQ VA BO‘SHLIQ: MAVJUDLIK CHEGARALARI HAQIDA
TAFAKKUR
Farmonova Shahrizoda Sherali qizi
1
,
Umarova Farida Saidikramovna
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1
, dotsent
2,3
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti
Annotatsiya: Ishda borliq va bo‘shliq tushunchalarining tarixiy-falsafiy va
zamonaviy ilmiy talqinlari o‘rganiladi. Antik falsafadan boshlab hozirgi zamon
fizikasigacha bo‘lgan konsepsiyalar asosida mavjudlik va yo‘qlik o‘rtasidagi
dialektik munosabatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, ontologik, ekzistensial va
estetik nuqtai nazardan inson tafakkurining mavjudlik chegaralarini qanday
anglashga harakat qilishi ko‘rsatiladi va borliq va bo‘shliq o‘rtasidagi murakkab
nisbatlar va ularning tafakkurdagi o‘rni ochib beriladi.
Kalit so’zlar: Borliq, bo‘shliq, tarixiy-falsafiy, ilmiy, talqin, antik falsafa,
konsepsiya, mavjudlik, yo‘qlik, dialektik munosabat, k, ontologika, ekzistensiya,
estetika, tafakkur.
Insoniyatning eng qadimiy va shu bilan birga eng noaniq savollari:
“Nima
mavjud?”
va
“Nima yo‘q?”
degan tafakkuriy izlanishlar bilan boshlangan. Borliq
va bo‘shliq haqida o‘ylash bu savollar bilan to‘qnash kelishdir. Borliq — mavjud
bo‘lishning asosi, bo‘shliq esa uning mavjudlikdan tashqari tasavvur qilingan
shaklidir. Har qanday tafakkur, ilmiy izlanish, diniy e’tiqod yoki badiiy tasvir
aslida borliq va bo‘shliq o‘rtasidagi chekkalarni belgilashdir.
Bu maqolada biz borliq va bo‘shliqning tarixiy, ontologik, ilmiy va ekzistensial
jihatlarini o‘rganamiz. Har bir falsafiy oqim, har bir fizik nazariya ularning o‘ziga
xos talqinini taklif etgan. Ammo bitta savol hanuz ochiq:
Borliqning chegarasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
412
qayerda tugaydi — bo‘shliq aynan nima?
Ushbu maqola shu savol atrofida
chuqur tafakkur yuritishga chaqiradi.
Antik falsafa:
Platon nazarida borliq —
g‘oyalar dunyosi
dir. Jismoniy olam soxta
soyalar, asl borliq esa mutlaq va abadiy g‘oyalar. Uning "Timoy" dialogida borliq
doimiy, o‘zgarmas va idrok etilmas; u faqat aql orqali anglanadi.
Aristotel esa borliqni
substansiya
(jismiylik) orqali anglatadi. U borliqni
“narsa nimadir” degan formula bilan asoslab, uning “materiya” va “forma”
birligidan iboratligini ta’kidlaydi.
O‘rta asr musulmon falsafasi:
Avitsenna borliqni “zaruriy mavjudot”
(vojib al – vujud) va “mumkin mavjudot” (mumkin al-vujud) sifatida ikki turga
ajratadi. Uning nazarida Haqiqiy borliq faqat Allohga xos, qolgan barcha narsa
mumkin borliqdir . Bu tafakkur ham ontologik, ham metafizik asosga ega.
Yangi davr falsafasi:
Dekartning
“Cogito ergo sum”
(O‘ylayman, demak
mavjudman) shiori borliqni sub’ektiv idrok bilan bog‘laydi. Kant esa borliqni
noumen
(o‘zida narsa) va
fenomen
(idrok etilgan narsa)ga ajratadi.
Gegel va keyingi idealizm:
Gegel borliqni dialektik jarayon deb
tushunadi: borliq yo‘qlik → bo‘lish jarayoni. Bu triada borliq va bo‘shliq
o‘rtasidagi ziddiyatni harakatga keltiradi.
Bo‘shliq — ontologik muammo:
Bo‘shliq qadimda “yo‘q narsa” sifatida
rad etilgan. Aristotel bo‘shliqni mutlaq rad etadi: “Agar bo‘shliq bo‘lsa, unda
harakat imkonsiz bo‘ladi.” Biroq stoiklar bo‘sh-liqni koinotni qamrab olgan tashqi
muhit deb qabul qilgan.
Zamonaviy qarashlar:
Kvant nazariyasida "bo‘shliq" — vakuum emas.
Kvant vakuumi energiyaga to‘la, doimiy zarralar va antizarralarning paydo bo‘lib
yo‘qolib turadigan holatidir. De-mak, bo‘shliq ham
mavjudlikning noaniq shakli
.
Xaydegger pozitsiyasi:
Martin Xaydegger:
“Hech narsa—mavjudlikning
asosiy negizidir. Uni faqat o‘lim-ga yuzlanib turgan inson anglay oladi.”
Unga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
413
ko‘ra, mavjudlikni tushunish uchun inson bo‘shliqni sezishi lozim. Bo‘shliq bu
yerda hayotiy ehtimol, ongning chekka-si sifatida talqin etiladi.
Borliq va bo‘shliq o‘rtasidagi dialektik munosabat
Falsafiy dialektika:
Gegelda borliq va yo‘qlik bir-biriga o‘tuvchi
hodisalardir. Ular qarama-qarshi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi—dialektik
birlikdir. Shu nuqtai nazardan har bir borliq o‘z ichida bo‘shliq potentsialini
saqlaydi.
Fizik model:
Big Bang nazariyasiga ko‘ra, borliq bo‘shlikdan (aniqrog‘i,
"singulyar nuqta"dan) paydo bo‘lgan. Ammo bu "bo‘shliq" fizik bo‘shliq emas,
balki fazo va vaqt mav-jud bo‘lmagan holat edi.
Estetik va san’at nuqtai nazari:
San’atda bo‘shliq — ifoda vositasi.
Masalan, rasmda yoki musiqada "sukut", "bo‘sh joy" tinglovchiga yoki
tomoshabinga chuqurroq idrok qilish imkonini beradi. Demak, bo‘shliq estetik
mavjudlikdir.
Kvant fizikasi:
Qanday bo‘shliqdan narsa paydo bo‘ladi? Kvant
tebranishlar, xolislarcha (spontan) simmetriya buzilishlari borliqni yuzaga
keltiradi. Zamonaviy ilm buni energiya sat-hida izohlaydi.
Kosmologik model:
Kosmosning kengayishi bo‘shliq va borliq
chegaralarini har lahza o‘zgartirmoqda. Bu esa falsafiy savolni yangilaydi: borliq
doimiymi yoki shaklga ega bo‘lmagan o‘zgaruvchanlikmi?
Kvant gravitatsiya va superstrun nazariyasi:
Bo‘shliqni elementar
zarrachalar darajasida — ya’ni "string"lar orqali tushuntirish, borliq va bo‘shliq
o‘rtasidagi chegaralarni butunlay yangi nuqtai nazardan ko‘rsatmoqda.
Inson tafakkurining metafizik salohiyati:
Inson ongi mavjudlikni
anglashga harakat qiladi, biroq uning cheklovlari bor. Bo‘shliq — bu tafakkurning
chekkasi. Shu sababli, falsafiy tafakkur — mavjudlik bilan to‘qnashishdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
414
Diniy-falsafiy yondashuv:
Sufiylikda “fano” — o‘zini yo‘q qilish
(bo‘shliq), va “baqo” — abadiy borliq tushunchalari mavjud. Ular insonning borliq
bilan bo‘shliq o‘rtasidagi ichki sayohatini bildiradi.
Eksistensial tafakkur:
Kirkegor va Sartrga ko‘ra, inson bo‘shliq oldida
yolg‘iz turadi. U o‘z borlig‘ini tanlaydi yoki rad etadi. Bo‘shliq shu boisdan
mas’uliyat, erkinlik va xavotir manbaidir.
Xulosa:
Bo‘shliq bilan yuzma-yuz turish
-
Borliqni anglash bu — faqat
mavjud narsalarni idrok etish emas. Bu — mavjud bo‘lish ehtimolini, shuningdek
mavjudlikdan tashqaridagi bo‘shliqni his qilishdir. Har bir borliq o‘zining
chegaralarida tugaydi va bu chegarada bo‘shliq boshlanadi. Shu sababli, bo‘shliq
— bu mavjudlikning jim hayqirig‘idir. U mutlaq yo‘qlik emas, balki har qanday
mavjudlikning orqasida turgan sokin tayanchdir.
Falsafa, ilm-fan va san’at bizni doimiy ravishda shu chegaralarga olib boradi.
Insonlik shu chegaralarda shakllanadi. Chunki eng haqiqiy tafakkur —
mavjudlikning qayerda tugashini va bo‘shliqda nima kutayotganini so‘rashdan
iborat.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Platon.
(2005).
The Republic
. Translated by Benjamin Jowett. Dover
Publications. Platonning borliq va g‘oya haqidagi falsafasi, mavjudlikning
mohiyati va abstrakt dunyo haqida talqinlar.
2.
Aristotel.
(1984).
Metaphysics
. Translated by W. D. Ross. Harvard
University Press.
Aristotelning borliqni “substance” sifatida tushuntirishi va uning ontologiyasi.
3.
David Bohm.
(1980).
Wholeness and the Implicit Order
. Routledge.
Kvant fizikasi va bo‘shliq haqida yangi qarashlar, bo‘shliqning dinamikasidagi
o‘zgarishlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
415
4.
Элмуротова Д.Б., Элмуратов Э.Б. Исследование и совершенствование
техники и технологии по освоению скважин в сложных горно-
геологических условиях на месторождениях Республики Узбекистан //
Лучшие интеллектуальные исследования, Ч-13, Т.5, Январь-2024, С.11-
http://web-journal.ru/index.php/journal/issue/view/89
5.
Elmurotova D.B., Sayfullayeva D.I., Isroilova Sh.A. Terms of medical
information system, World Bulletin of Public Health (WBPH), V.34, May,
P.91-92, 2024 ISSN: 2749-3644, Berlin.
https://www.scholarexpress.net
6.
Elmurotova D.B, Majlimov F.B., Zuparov I.B., Kayumova K.S.,
Xudoyberdiyev B.A. A modern approach to hand hygiene in medicine //
European Journal of Humanities and Educational Advancements (EJHEA),
V.5
N.05,
May
2024
ISSN:
2660-5589,
P.51-53,
Spain.
7.
Elmurotova D., Arzikulov F., Egamov S., Isroilov U. Organization of direct
memory access // Intent Research Scientific Journal-(IRSJ), ISSN (E): 2980-
4612,
V.3,
Is.10,
October
– 2024, P. 31-38., Philippines,
https://intentresearch.org/index.php/irsj/article/view/345
8.
Elmurotova D., Arzikulov F., Izzatullayev I., Olimov A., Abdurahmonov J.
The role of remote diagnostics in medicine // World Bulletin of Public Health
(WBPH), V.39, October 2024, ISSN:2749-3644, P.102-105. Germany,
https://scholarexpress.net/index.php/wbph/article/view/4664
9.
Elmurotova D., Fayziyeva N.A., Urmanbekova D.S., Bozorov E.H.
Implementation of the method of teaching x-ray therapy in higher
educational institutions //
Web of Teachers: Inderscience Research,
V.2,
Issue 10, October-2024, ISSN (E):2938-379X, P.18-23. Spain.
https://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1868
10.
Elmurotova D.B., Esanov Sh.Sh., Abduraxmonov S.A., Ulug'berdiyev
A.Sh., Umarov J.S. Medical device reliability and measuring instrument
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
416
specifications // Eurasian Journal of Engineering and Technology, EJET,
V.34, October-7, 2024, ISSN: (E) 2795-7640, P.10-13, Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejet
11.
Shodiev A.A., Mussaeva M.A., Elmurotova D.B. Magnetic resistance and
mobility of carriers of HTSC – YBCO tapes irradiated with 5 MeV electrons
// Eurasian Journal of Physics, Chemistry and Mathematics, EJPCM, V.35,
October-26,
2024,
ISSN:
2795-7667,
P.25-33,
Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejpcm/article/view/6393
12.
Elmurotova D.B., Fayziyeva N.A., Odilova N.J. Properties of electron and
neutron therapy // Web of Medicine: Journal of medicine, practice and
nursing, V.2, Issue 10, October-2024, ISSN (E): 2938-3765, P.137-141,
Spain.
13.
Elmurotova D.B., Yoqubboyeva E.Z., Orifqulova M.F., Imanova L.N.
Application of computer technologies in medicine // Western European
Journal of Medicine and Medical Science, V.2, Issue 11, ISSN (E): 2942-
1918,
November-2024,
P.1-12.
Germany.
https://westerneuropeanstudies.com/index.php/3
