https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
417
“BILIMNING CHEGARASI VA RAD ETILISHI”: SKEPTITSIZM
VA BILIMGA BO‘LGAN ISHONCHSIZLIK MUAMMOSI
Jo’rayeva Ruxshona Annaqul qizi
1
,
Umarova Farida Saidikramovna
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1
, dotsent
2,3
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti
Annotatsiya: Ishda bilimning falsafiy chegaralari va uni rad etish holatlari
skeptitsizm doirasida tahlil qilinadi. Tadqiqotda bilimning ishonchlilik mezonlari,
shubha va haqiqat o‘rtasidagi murakkab munosabatlar, hamda zamonaviy
jamiyatda axborot ortiqchaligi fonida yuzaga kelgan epistemik inqiroz
muammolari o‘rganiladi. Pyrrhon, Descartes, Hume va Popper kabi mutafakkirlar
qarashlari orqali skeptitsizmning nazariy asoslari yoritiladi. Shuningdek, tanqidiy
fikrlash, axborot madaniyati va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish zarurati
haqida taklif va tavsiyalar beriladi va skeptitsik yondashuvning ijtimoiy va
iqtisodiy samara keltirish salohiyati haqida xulosa qilinadi.
Kalit so’zlar: Bilim, skeptitsizm, epistemologiya, haqiqat, shubha, bilimga
ishonchsizlik, falsafa, zamonaviy jamiyat.
Bilim insoniyat tafakkurining eng muhim boyliklaridan biridir. U inson
faoliyatining barcha jabhalarida-ilm-fan, siyosat, madaniyat va kundalik hayotda
asosiy yo‘naltiruvchi kuch sifatida xizmat qiladi. Biroq tarixiy va zamonaviy
nuqtai nazardan qaralganda, bilim har doim bir xil qabul qilinmagan. Unga
nisbatan turli shubhalar, e’tirozlar va hatto rad etishlar mavjud bo‘lgan. Ayniqsa,
skeptitsizm ya’ni bilim va haqiqatga shubha bilan qarash -falsafa tarixida chuqur
ildizlarga ega bo‘lgan yondashuvdir. Ushbu maqolada skeptitsizmning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
418
epistemologik ildizlari, uning zamonaviy jamiyatdagi aks sadosi va bilimga
bo‘lgan ishonchsizlik muammosi chuqur tahlil qilinadi.Bugungi globallashgan
dunyoda insonlar turli, ko‘pincha qarama-qarshi manbalardan axborot
olishmoqda. Bu esa bilimni haqiqatdan ajratish, ishonchli dalil va noto‘g‘ri fikr
o‘rtasidagi farqni aniqlashni qiyinlashtirmoqda. Shu bois, bilimning chegarasi,
ishonchlilik mezonlari va rad etilishi haqidagi falsafiy muammolar zamonaviy
jamiyatda ayni dolzarb mavzulardan biridir. Bu mavzu nafaqat falsafiy va nazariy
qiziqish uyg‘otadi, balki ijtimoiy, axloqiy va siyosiy oqibatlarga ham ega.
1.1. Tadqiqotning dolzarbligi, mavzu doirasida mavjud muammolar
Bugungi kunda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi, ijtimoiy
tarmoqlarning keng ommalashuvi va ommaviy axborot vositalarining cheksiz
ko‘rinishda ma’lumotlar tarqatishi natijasida insonlar orasida haqiqat bilan
yolg‘onni ajratish tobora murakkablashmoqda. Bu holat bilimga nisbatan
ishonchsizlik, shubha va skeptik qarashlarning kuchayishiga sabab bo‘lmoqda.
Ayniqsa, yoshlar orasida "hamma narsa nisbiy", "haqiqat yo‘q" degan
yondashuvlar keng tarqalyapti. Falsafiy nuqtai nazardan esa, bu jarayon bilimning
ontologik va epistemologik asoslarini qayta ko‘rib chiqishga undaydi. Skeptitsizm
zamonaviy inson tafakkurida chuqur iz qoldirgan, ammo hali-hanuz to‘liq yechim
topilmagan murakkab muammodir. Mavzu dolzarbligi shundan iboratki, bilimga
bo‘lgan ishonch jamiyatda ijtimoiy barqarorlik, ilmiy taraqqiyot va madaniy
ongning asosi hisoblanadi.
1.2. Muammoni hal qilish yo‘llari
Skeptitsizm va bilimga bo‘lgan ishonchsizlik muammosini hal qilish bir
necha bosqichli yondashuvni talab etadi:
•
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish: maktab va oliy ta’lim tizimida tanqidiy
tafakkur, dalillarga asoslangan baholash va fikrlar tahlili madaniyatini
shakllantirish kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
419
•
Epistemologik savodxonlikni oshirish: insonlarga bilim manbalarini
baholash, haqiqat mezonlarini aniqlash, shubha va isbot o‘rtasidagi munosabatni
tushuntirish zarur.
•
Falsafa va axloqiy tarbiyani uyg‘unlashtirish: bilimga bo‘lgan ishonch
nafaqat aql, balki axloqiy mas’uliyat bilan ham bog‘liqdir. Yolg‘on xabarlar
tarqatilishi jamiyatda ishonchsizlik muhitini kuchaytiradi.
•
OAV va ijtimoiy tarmoqlar monitoringi: noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqalishini
nazorat qilish va aniqligini tekshiruvchi tizimlarni rivojlantirish lozim.
1.3. Ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar
1.
Skeptitsizm falsafasini o‘rganishga oid maxsus kurslar joriy etish:
Oliy ta’limda bilim nazariyasi, haqiqat va shubha masalalari bo‘yicha alohida
modullarni tashkil etish lozim.
2.
Ilmiy adabiyotlar va zamonaviy tahliliy manbalarni ommalashtirish:
skeptitsizm tarixini, Descartes, Hume, Pyrrhon, Popper kabi
3.
mutafakkirlarning qarashlarini zamonaviy holat bilan solishtirishga
imkon beruvchi asarlar tarjima qilinib, keng ommaga taqdim etilishi kerak.
4.
Bilimning ijtimoiy qadriyat sifatida targ‘ib qilinishi: davlat siyosatida
ilmga asoslangan qarorlar ustuvor bo‘lishi, har bir sohada ekspert fikrlariga
tayanish tizimi mustahkamlanishi kerak.
5.
Axborot madaniyatini shakllantirish: aholi, ayniqsa, yoshlar orasida
axborot manbalariga tanqidiy yondashish, soxta ma’lumotlarni ajrata olish
ko‘nikmalarini rivojlantirish zarur.
1.4. Kutilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy samara
•
Ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash: bilim va haqiqatga bo‘lgan ishonch
oshishi orqali fuqarolarning ijtimoiy ishtiroki, davlat institutlariga bo‘lgan
ishonchi kuchayadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
420
•
Yoshlar orasida radikal qarashlarning kamayishi: tanqidiy tafakkur
shakllangani sari, yolg‘on mafkuralar, populistik g‘oyalar va manipulyatsiyalar
ta’siri pasayadi.
•
Innovatsion faoliyatning rivojlanishi: ilm-fanga bo‘lgan ishonchning ortishi
tadqiqot va yangilik yaratishga turtki bo‘ladi, bu esa iqtisodiy o‘sishga xizmat
qiladi.
•
Axborot xatarlarining kamayishi: bilimli va ongli jamiyat noto‘g‘ri
axborotni tezda aniqlaydi, bu esa axborot xavfsizligini mustahkamlaydi.
Xulosa:
Skeptitsizm inson tafakkurining doimiy hamrohi sifatida tarix
davomida bilim va haqiqat haqidagi qarashlarni chuqurlashtirib, bilish
jarayonining murakkabligini ochib bergan falsafiy oqimdir. Maqolada ko‘rib
chiqilganidek, skeptik yondashuv bir tomondan, bilimning asoslarini shubha
ostiga oladi, boshqa tomondan esa, yanada chuqurroq tushunish va ishonchli
bilimga intilishga undaydi. Zamonaviy axborot muhitida haqiqat va yolg‘onni
ajratish tobora qiyinlashib borayotgani skeptitsizmning dolzarbligini yana bir bor
isbotlaydi. Shu nuqtai nazardan, ilmiy asoslangan fikrlash, tanqidiy tahlil
ko‘nikmalari va axborot madaniyatini rivojlantirish orqali bilimga bo‘lgan
ishonchni mustahkamlash mumkin. Bu esa nafaqat falsafiy jihatdan, balki ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorlik, yosh avlodning ilmga e’tibori va jamiyatning sog‘lom
rivojlanishi uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, skeptitsizmni
rad etish emas, balki uni to‘g‘ri talqin qilib, zamonaviy bilim paradigmasi bilan
uyg‘unlashtirish zaruriyatga aylanmoqda. Ushbu maqolada keltirilgan tahlillar
shuni ko‘rsatadiki, bilimning chegaralari mavjud, lekin bu chegaralar doimiy emas
- ularni kengaytirish uchun insoniyatning ilmiy yondashuvi, tajribasi va mantiqiy
tafakkuri muhim omillardir. Skeptitsizm bu jarayonning bir qismi bo‘lib, bilimni
mustahkamlashga emas, balki uni yanada chuqurroq anglashga undaydi.
Natijada, bilimga bo‘lgan ishonchsizlikni faqat muammo sifatida emas, balki
ongli tanqidiy yondashuvni rivojlantiruvchi imkoniyat sifatida ko‘rish kerak. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
421
esa falsafiy tafakkur, ta’lim tizimi va ijtimoiy ongni rivojlantirishda muhim o‘rin
tutadi.
Foydalanilgan manbalar
1.
Pyrrhon of Elis.
(1996).
Skepticism: A Critical Overview
. Oxford
University
Press.
Ushbu manba Pyrrhonning skeptitsizmga bo‘lgan yondashuvini o‘rganadi va
uning bilimning chegaralari haqidagi qarashlarini ta’riflaydi.
2.
Descartes, René.
(1641).
Meditations on First Philosophy
.
Cambridge
University
Press.
Descartesning "Meditations" asari, uning metodik shubha yondashuvini va bilimga
erishishning falsafiy metodlarini ochib beradi.
3.
Hume,
David.
(1748).
An
Enquiry
Concerning
Human
Understanding
.
Oxford
University
Press.
Hume ning induktiv usul va sababiyatning skeptik tahlili, uning bilim haqidagi
radikal qarashlari.
4.
Popper, Karl.
(1972).
Objective Knowledge: An Evolutionary
Approach
.
Clarendon
Press.
Popperning falsifikatsiya nazariyasi, bilimni qanday qilib ilmiy asosda tasdiqlash
yoki rad etish mumkinligi haqida muhim g‘oyalar beradi.
5.
Williamson, Timothy.
(2000).
Knowledge and Its Limits
. Oxford
University
Press.
Zamonaviy epistemologiyaning ilgari surilgan ta’limoti, bilimning chegaralari va
skeptitsizmni zamonaviy nuqtai nazardan o‘rganish.
6.
Fricker, Miranda.
(2007).
Epistemic Injustice: Power and the Ethics
of
Knowing
.
Oxford
University
Press.
Epistemik adolatsizlik va uning skeptitsizm bilan bog‘liq ijtimoiy oqibatlari,
ayniqsa bilimni rad etish va uning jamiyatda qanday muammolarni keltirib
chiqarishi haqida.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
422
7.
Элмуротова
Д.Б.,
Элмуратов
Э.Б.
Исследование
и
совершенствование техники и технологии по освоению скважин в сложных
горно-геологических условиях на месторождениях Республики Узбекистан //
Лучшие интеллектуальные исследования, Ч-13, Т.5, Январь-2024, С.11-23,
http://web-journal.ru/index.php/journal/issue/view/89
8.
Elmurotova D.B., Sayfullayeva D.I., Isroilova Sh.A. Terms of medical
information system, World Bulletin of Public Health (WBPH), V.34, May, P.91-
92, 2024 ISSN: 2749-3644, Berlin.
https://www.scholarexpress.net
9.
Elmurotova D.B, Majlimov F.B., Zuparov I.B., Kayumova K.S.,
Xudoyberdiyev B.A. A modern approach to hand hygiene in medicine // European
Journal of Humanities and Educational Advancements (EJHEA), V.5 N.05, May
2024 ISSN: 2660-5589, P.51-53, Spain.
10.
Elmurotova D., Arzikulov F., Egamov S., Isroilov U. Organization of
direct memory access // Intent Research Scientific Journal-(IRSJ), ISSN (E): 2980-
4612,
V.3,
Is.10,
October
–
2024,
P.
31-38.,
Philippines,
https://intentresearch.org/index.php/irsj/article/view/345
11.
Elmurotova D., Arzikulov F., Izzatullayev I., Olimov A.,
Abdurahmonov J. The role of remote diagnostics in medicine // World Bulletin of
Public Health (WBPH), V.39, October 2024, ISSN:2749-3644, P.102-105.
https://scholarexpress.net/index.php/wbph/article/view/4664
12.
Elmurotova D., Fayziyeva N.A., Urmanbekova D.S., Bozorov E.H.
Implementation of the method of teaching x-ray therapy in higher educational
institutions //
Web of Teachers: Inderscience Research,
V.2, Issue 10, October-
2024,
ISSN
(E):2938-379X,
P.18-23.
Spain.
https://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1868
13.
Elmurotova D.B., Esanov Sh.Sh., Abduraxmonov S.A., Ulug'berdiyev
A.Sh., Umarov J.S. Medical device reliability and measuring instrument
specifications // Eurasian Journal of Engineering and Technology, EJET, V.34,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
423
October-7,
2024,
ISSN:
(E)
2795-7640,
P.10-13,
Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejet
14.
Shodiev A.A., Mussaeva M.A., Elmurotova D.B. Magnetic resistance
and mobility of carriers of HTSC – YBCO tapes irradiated with 5 MeV electrons
// Eurasian Journal of Physics, Chemistry and Mathematics, EJPCM, V.35,
October-26,
2024,
ISSN:
2795-7667,
P.25-33,
Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejpcm/article/view/6393
15.
Elmurotova D.B., Fayziyeva N.A., Odilova N.J. Properties of electron
and neutron therapy // Web of Medicine: Journal of medicine, practice and nursing,
V.2, Issue 10, October-2024, ISSN (E): 2938-3765, P.137-141, Spain.
16.
Elmurotova D.B., Yoqubboyeva E.Z., Orifqulova M.F., Imanova L.N.
Application of computer technologies in medicine // Western European Journal of
Medicine and Medical Science, V.2, Issue 11, ISSN (E): 2942-1918, November-
2024, P.1-12. Germany.
https://westerneuropeanstudies.com/index.php/3
