https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
261
HAYOT VA O‘LIM CHEGARASIDA: BIOETIKANING ZAMONAVIY
TIBBIYOTDAGI O‘RNI
G’uzorova Ozoda Uchqun qizi
1
,
Umarova Farida Saidikramovna
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1
Falsafa fanlar nomzodi, dotsent
2
, PhD dotsent
3
Toshkent davlat tibbiyot universiteti
Annotatsiya: Ushda zamonaviy tibbiyot amaliyotida bioetikaning tutgan
o‘rni, ayniqsa hayot va o‘lim bilan bog‘liq axloqiy muammolar doirasida tahlil
etiladi. Ushbu maqola bioetikaning mazmuni, zamonaviy tibbiyotdagi roli hamda
global va milliy kontekstdagi dolzarb muammolarni yoritishga bag‘ishlangan.
Kalit so‘zlar: Bioetika, hayot va o‘lim, tibbiyot, evtanaziya, shifokor etikasi.
Tibbiyot — bu nafaqat ilm-fan, balki inson hayoti va qadriyatlariga bevosita
ta’sir etuvchi amaliyotdir. Har bir diagnostika, davolash yoki jarrohlik aralashuvi
shifokorning axloqiy qaroriga tayanadi. Zamonaviy tibbiyot inson hayotini saqlab
qolish va sifatini oshirish yo‘lida misli ko‘rilmagan yutuqlarga erishmoqda. Biroq
hayot va o‘lim bilan bog‘liq qarorlar insoniyat tarixidagi eng chuqur falsafiy va
axloqiy masalalardan bo‘lib qolmoqda. Aynan shu nuqtada bioetika – tibbiyot va
axloqning kesishgan nuqtasi – dolzarb masalaga aylanadi. Shifokorlar nafaqat
ilmiy qaror, balki inson qadri, huquqi va axloqiy javobgarlikni hisobga olgan holda
harakat qilishlari zarur. Bioetika — “hayot falsafasi” bo‘lib, inson huquqlari,
shaxsiy tanlov, hayot va o‘lim masalalariga axloqiy yondashuvni ta’minlaydi.
1. Bioetika: mohiyati va tarixiy ildizlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
262
Bioetika – bu tibbiy amaliyotda yuzaga keladigan axloqiy muammolarni
o‘rganadigan fan. Uning ildizlari qadimiy Gippokrat tamoyillariga borib taqaladi,
biroq zamonaviy bioetika XX asr o’rtalarida,ayniqsa1960-70 yillarda inson
tanasida o‘tkazilgan tajribalar, genetik aralashuvlar va hayot-mamot bilan bog‘liq
muammolar keskin ko‘paygach, alohida soha sifatida shakllandi. Bugungi kunda
bioetika inson huquqlari, diniy e’tiqodlar, ilmiy taraqqiyot va madaniy
qadriyatlarning uyg‘unligiga asoslangan tarmoqli fan hisoblanadi.
Bioetika zamonaviy tibbiy amaliyotda to‘rtta asosiy printsipga tayanadi:
1. Avtonomiya — bemorning o‘z tanasiga oid qarorlarni mustaqil qabul qilish
huquqi.
2. Ziyon yetkazmaslik — shifokor birinchi navbatda bemorga zarar
yetkazmasligi kerak.
3. Yaxshilik qilish — tibbiy aralashuvlar bemor uchun ijobiy natija keltirishi
lozim.
4. Adolat — sog‘liqni saqlash tizimi barcha bemorlar uchun teng va adolatli
bo‘lishi zarur.
Bu printsiplar, ayniqsa, hayot va o‘lim bilan bog‘liq nozik holatlarda shifokor
va bemor o‘rtasidagi axloqiy chegaralarni belgilab beradi.
2. Hayot va o‘lim o‘rtasidagi axloqiy dilemmalar
Shifokorlar ko‘pincha o‘lim arafasida turgan bemor haqida qaror qabul qilishga
majbur bo‘lishadi. Masalan, hushsiz yotgan bemorning hayotini sun’iy uskunalar
yordamida davom ettirish kerakmi yoki tabiiy ravishda uni yakunlashga ruxsat
berish kerakmi? Bu savolga faqat tibbiy emas, balki falsafiy va axloqiy jihatdan
ham yondashish zarur. Yana bir muammo — sun’iy intellekt (AI) yordamida
tashxis qo‘yish va davolash. AI shifokorning o‘rnini bosayotgani sababli axloqiy
javobgarlik masalasi dolzarblashmoqda: qarorni kim qabul qiladi — insonmi yoki
mashinami?
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
263
Sun’iy intellekt (AI) — tibbiyotda AI orqali tashxis qo‘yish yoki qaror qabul qilish
insoniy axloqiy javobgarlikni kamaytirishi mumkin. Bunday sharoitda AI'ga
ishonish darajasi va shifokor-texnologiya munosabati qayta ko‘rib chiqilmoqda.
Genetik muhandislik — irsiy kasalliklarni aniqlash va yo‘qotish imkoniyatlari
bilan birga, “genetik diskriminatsiya” yoki “yaratilgan inson” tushunchasi kabi
3. Evtanaziya va turlicha qarashlar
Ba’zi mamlakatlarda bemorning o‘zi istagan holda hayotini yakunlashga ruxsat
beriladi (masalan, Niderlandiya, Kanada). Boshqa jamiyatlarda esa bu jarayon
Alloh bergan hayotga aralashish deb hisoblanadi va qat’iy rad etiladi.
O‘zbekistonda evtanaziya qonun bilan taqiqlangan. Bu masala har bir davlatning
diniy, madaniy va huquqiy kontekstida hal etiladi.
4. Genetik muhandislik va sun’iy intellekt: kelajakdagi tahdidlar
CRISPR texnologiyasi yordamida genetik kasalliklarni davolash imkoniyati
vujudga kelmoqda. Ammo bu texnologiyadan noto‘g‘ri foydalanish – masalan,
"ideal bola" yaratish istagi – yangi axloqiy xavf tug‘diradi. Sun’iy intellekt esa
diagnostika va qaror qabul qilishda qulaylik yaratsa-da, inson hayoti ustidan hukm
chiqarish mas’uliyatini avtomatlashtirish axloqiy xavfni kuchaytiradi.
5. Hayotning qadri va falsafiy yondashuv
Falsafa hayotni nafaqat biologik, balki ma’naviy va ma’naviy qadriyat sifatida
ko‘radi. Eksistensial yondashuvga ko‘ra (masalan, V. Frankl falsafasi), hayot azob
bilan to‘lsa ham, u ma’no bilan to‘lib-toshgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun
ham shifokorning vazifasi bemorning faqat jismoniy azobini kamaytirish emas,
balki uning hayotini hurmat qilishdan iborat.
6. Bioetika va O‘zbekistonda uning rivojlanishi
O‘zbekistonda bioetika mustaqil soha sifatida endigina rivojlanmoqda. Tibbiyot
oliygohlarida bioetika fanining o‘qitilishi, bemor huquqlarini himoya qilish tizimi
va axloqiy kodekslarning joriy etilishi — bu boradagi muhim qadamlar
hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
264
Ammo zamonaviy texnologiyalar jadal rivojlanar ekan, bu sohaga doimiy
ravishda falsafiy, huquqiy va ilmiy yondashuvni kuchaytirish talab etiladi.
Zamonaviy tibbiyot insoniyatga hayotni uzaytirish, kasalliklarni davolash,
organlarni almashtirish kabi keng imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq bu imkoniyatlar
bilan birga, axloqiy, diniy va falsafiy masalalarni hal qilish zaruriyati tug‘ilmoqda.
Bioetika – bu hayot va o‘lim o‘rtasidagi nozik qarorlarni ongli va mas’uliyatli
tarzda qabul qilishga yo‘l ko‘rsatuvchi muhim yo‘nalishdir. Ayniqsa, shifokor-
bemor munosabatlarida ishonch va hurmatga asoslangan axloqiy muvozanatga
erishish zamonaviy tibbiyotning asosiy ustunlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Xulosa:
Zamonaviy tibbiyot nafaqat hayotni uzaytirish, balki inson
salomatligini saqlash, og‘ir kasalliklarni oldini olish va davolashda ulkan
yutuqlarga erishmoqda. Biroq bu taraqqiyot insoniyatni oldinga surgani holda, ayni
paytda chuqur axloqiy va falsafiy savollarni ham kun tartibiga olib chiqmoqda.
Ayniqsa, hayot va o‘lim bilan bog‘liq masalalar shifokorlar, bemorlar va jamiyat
oldida murakkab tanlovlarni yuzaga keltiradi. Bioetika aynan shu muammolarga
ilmiy va axloqiy yondashuvni taklif etadi. Uning asosiy vazifasi — inson sha’ni va
huquqlarini himoya qilish, tibbiy qarorlar jarayonida adolat va axloqiy me’yorlarni
saqlashdir. Bioetika, ayniqsa, evtanaziya, organ transplantatsiyasi, genetik
muhandislik va sun’iy intellekt sohalarida shifokorlar uchun yo‘l-yo‘riq vazifasini
bajaradi. Shu bois bioetik madaniyatni rivojlantirish — nafaqat tibbiyot sohasi,
balki jamiyat taraqqiyoti uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Beauchamp T.L., Childress J.F. Principles of Biomedical Ethics, 7th Edition,
Oxford University Press, 2013.
2. Gillon R. Medical ethics: four principles plus attention to scope, BMJ, 1994.
3. Frankl V.E. Man's Search for Meaning, Beacon Press, 2006.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
265
4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi normativ hujjatlari, 2020–
2024.
5. UNESCO Bioethics Core Curriculum, 2010.
6. Fayzullayev, A. (2021). Falsafa asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti — mahalliy falsafiy manba.
7.Элмуротова Д.Б., Элмуратов Э.Б. Исследование и совершенствование
техники и технологии по освоению скважин в сложных горно-геологических
условиях на месторождениях Республики Узбекистан // Лучшие
интеллектуальные исследования, Ч-13, Т.5, Январь-2024, С.11-23, Россия.
http://web-journal.ru/index.php/journal/issue/view/89
8.
Elmurotova D.B., Sayfullayeva D.I., Isroilova Sh.A. Terms of medical
information system, World Bulletin of Public Health (WBPH), V.34, May, P.91-
92, 2024 ISSN: 2749-3644, Berlin.
https://www.scholarexpress.net
9. Elmurotova D.B, Majlimov F.B., Zuparov I.B., Kayumova K.S., Xudoyberdiyev
B.A. A modern approach to hand hygiene in medicine // European Journal of
Humanities and Educational Advancements (EJHEA), V.5 N.05, May 2024 ISSN:
2660-5589, P.51-53, Spain.
10. Elmurotova D., Arzikulov F., Egamov S., Isroilov U. Organization of direct
memory access // Intent Research Scientific Journal-(IRSJ), ISSN (E): 2980-4612,
V.3,
Is.10,
October
–
2024,
P.
31-38.,
Philippines,
https://intentresearch.org/index.php/irsj/article/view/345
11.
Elmurotova D., Arzikulov F., Izzatullayev I., Olimov A., Abdurahmonov J. The
role of remote diagnostics in medicine // World Bulletin of Public Health (WBPH),
V.39,
October
2024,
ISSN:2749-3644,
P.102-105.
Germany,
https://scholarexpress.net/index.php/wbph/article/view/4664
12.
Elmurotova D., Fayziyeva N.A., Urmanbekova D.S., Bozorov E.H.
Implementation of the method of teaching x-ray therapy in higher educational
institutions //
Web of Teachers: Inderscience Research,
V.2, Issue 10, October-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
266
2024,
ISSN
(E):2938-379X,
P.18-23.
Spain.
https://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1868
13.
Elmurotova D.B., Esanov Sh.Sh., Abduraxmonov S.A., Ulug'berdiyev A.Sh.,
Umarov J.S. Medical device reliability and measuring instrument specifications //
Eurasian Journal of Engineering and Technology, EJET, V.34, October-7, 2024,
ISSN: (E) 2795-7640, P.10-13, Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejet
14.
Shodiev A.A., Mussaeva M.A., Elmurotova D.B. Magnetic resistance and
mobility of carriers of HTSC – YBCO tapes irradiated with 5 MeV electrons //
Eurasian Journal of Physics, Chemistry and Mathematics, EJPCM, V.35, October-
26,
2024,
ISSN:
2795-7667,
P.25-33,
Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejpcm/article/view/6393
15.
Elmurotova D.B., Fayziyeva N.A., Odilova N.J. Properties of electron and
neutron therapy // Web of Medicine: Journal of medicine, practice and nursing,
V.2, Issue 10, October-2024, ISSN (E): 2938-3765, P.137-141, Spain.
16. Elmurotova D.B., Yoqubboyeva E.Z., Orifqulova M.F., Imanova L.N.
Application of computer technologies in medicine // Western European Journal of
Medicine and Medical Science, V.2, Issue 11, ISSN (E): 2942-1918, November-
2024, P.1-12. Germany.
https://westerneuropeanstudies.com/index.php/3
