Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
177
ISSN:3030-3621
TURLI FORMAT VA SHAKLLARDA TAQDIM ETILADIGAN
DASTURLAR: TIZIMLI DASTURLASHDA DASTUR INTERFEYSLARI VA
ARXITEKTURA
Umarov Bekzod Azizovich
Farg‘ona davlat universiteti
FarDU Fizika-matematika
fakulteti 23.11-guruh talabasi
Abdullayev Abrorbek
Anotatsiya
Ushbu maqolada tizimli dasturlashda dasturlarning turli format va shakllarda
taqdim etilishi hamda dastur interfeyslari va arxitekturasi muhokama qilinadi. Konsol
dasturlari, grafik interfeysli dasturlar, xizmat dasturlari va kutubxonalar kabi asosiy
dastur turlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ularning tizim bilan o‘zaro aloqasi, ishlash
prinsiplari va dastur arxitekturasi tushuntiriladi. Maqolada tizimli dasturlash tillari va
texnologiyalari yordamida turli formatdagi dasturlarni yaratish usullari ham yoritiladi.
Mazkur ish dastur formatlari va interfeyslarining ahamiyatini tushunishga, tizimli
dasturlash sohasida samarali dasturlar yaratishga ko‘maklashadi.
Kalit so‘zlar:
Tizimli dasturlash, dastur formatlari, dastur interfeyslari, konsol
dasturlari, grafik interfeys (GUI), xizmat dasturlari, kutubxonalar, dastur arxitekturasi,
tizim chaqiruvlari, dastur integratsiyasi
Annotation
This article discusses the presentation of programs in various formats and forms
in system programming, as well as program interfaces and architecture. The main types
of programs such as console applications, graphical user interface programs, service
programs, and libraries are examined. Their interaction with the system, operating
principles, and program architecture are also explained. The article highlights methods
of creating programs in different formats using system programming languages and
technologies. This work helps to understand the importance of program formats and
interfaces and facilitates effective program development in the field of system
programming.
Keywords:
System programming, program formats, program interfaces,
console applications, graphical user interface (GUI), service programs, libraries,
program architecture, system calls, program integration
Аннотация
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
178
ISSN:3030-3621
В данной статье рассматривается представление программ в различных
форматах и формах в системном программировании, а также интерфейсы и
архитектура программ. Основные типы программ, такие как консольные
приложения, программы с графическим интерфейсом пользователя, сервисные
программы и библиотеки, изучаются. Объясняется их взаимодействие с
системой, принципы работы и архитектура программ. В статье освещаются
методы создания программ в различных форматах с использованием языков и
технологий системного программирования. Данная работа способствует
пониманию важности форматов и интерфейсов программ и облегчает
эффективную разработку программ в области системного программирования.
Ключевые слова:
Системное программирование, форматы программ,
интерфейсы программ, консольные приложения, графический интерфейс
пользователя (GUI), сервисные программы, библиотеки, архитектура программ,
системные вызовы, интеграция программ
Kirish
Tizimli dasturlash — bu kompyuterning operatsion tizimi va apparat resurslari
bilan bevosita ishlashga yo‘naltirilgan dasturlash turi hisoblanadi. Bu sohada
yaratilgan dasturlar turli format va shakllarda bo‘lishi mumkin, masalan, konsol
dasturlari, grafik interfeysga ega dasturlar, xizmat dasturlari yoki kutubxonalar. Har bir
dastur turi o‘ziga xos interfeys va arxitekturaga ega bo‘lib, ularning tizim bilan o‘zaro
aloqasi dastur samaradorligi va ishonchliligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy tizimli dasturlashda dasturlarni turli formatlarda taqdim etish va ular
o‘rtasida integratsiyani ta’minlash uchun aniq interfeys va arxitektura prinsiplari
qo‘llaniladi. Shu bois, dastur interfeyslari va arxitekturasi haqida chuqur bilimga ega
bo‘lish tizimli dasturchilar uchun zarurdir. Ushbu maqolada turli format va shakllarda
taqdim etiladigan dasturlar, ularning interfeyslari hamda arxitekturasi muhokama
qilinadi, shuningdek, tizimli dasturlashda dasturiy mahsulotlarni yaratish jarayoni
haqida fikr yuritiladi.
Asosiy qism
1. Dastur formatlari va shakllari
Tizimli dasturlashda yaratiladigan dasturlar turli format va shakllarda bo‘ladi,
ularning har biri o‘zining maxsus vazifalari va ishlash uslubiga ega. Eng ko‘p
uchraydigan dastur turlari quyidagilardan iborat:
Konsol dasturlari (CLI — Command Line Interface):
Bu dasturlar matn
asosida ishlaydi va foydalanuvchi bilan buyruqlar satri orqali muloqot qiladi.
Ular tez va samarali bo‘lib, tizim resurslarini kam iste’mol qiladi. Masalan, fayl
boshqaruvi uchun mo‘ljallangan utilitalar ko‘pincha CLI shaklida yaratiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
179
ISSN:3030-3621
Grafik dasturlar (GUI — Graphical User Interface):
Bu dasturlar
foydalanuvchiga grafik elementlar orqali interaktiv interfeys taqdim etadi.
Tizimli dasturlashda GUI dasturlar odatda murakkab va foydalanuvchi uchun
qulay bo‘lishi kerak. GUI dasturlarni yaratish uchun GTK, Qt yoki Windows
API kabi vositalar ishlatiladi.
Xizmat dasturlari (Service/Daemon):
Bu dasturlar fon rejimida ishlaydi va
tizim ishini qo‘llab-quvvatlashga mo‘ljallangan. Ular foydalanuvchi bilan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlamaydi, lekin tizim resurslarini boshqarish yoki tarmoq
xizmatlarini taqdim etish uchun zarurdir.
Kutubxonalar (Libraries):
Dasturlarni ishlab chiqishda ko‘p marta
ishlatiladigan kod bo‘laklari kutubxonalar shaklida taqdim etiladi. Ular statik
(static) yoki dinamik (dynamic) bo‘lishi mumkin va boshqa dasturlar tomonidan
chaqiriladi.
API (Application Programming Interface):
Bu dastur interfeyslari boshqa
dasturlar bilan o‘zaro aloqani ta’minlaydi. API yordamida turli dasturlar o‘zaro
ma’lumot almashishi va resurslardan foydalanishi mumkin.
2. Dastur interfeyslari va ularning tizim bilan o‘zaro aloqasi
Dastur interfeysi — bu dastur va foydalanuvchi yoki boshqa dasturlar o‘rtasidagi
bog‘lanish usuli. Tizimli dasturlashda interfeyslar quyidagi turlarga bo‘linadi:
CLI interfeysi:
Foydalanuvchi buyruqlar satriga buyruqlar kiritadi va natijalar
matn ko‘rinishida chiqadi. Bu interfeys tizim bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa
o‘rnatadi va tizim chaqiruvlari orqali resurslarni boshqaradi.
GUI interfeysi:
Grafik elementlar yordamida foydalanuvchi bilan o‘zaro
ta’sirga kirishadi. Bu interfeys dastur arxitekturasida qo‘shimcha qatlam bo‘lib,
foydalanuvchiga qulaylik yaratadi.
API interfeysi:
Dasturlar o‘rtasida muloqot uchun mo‘ljallangan. API orqali
dastur tizim funksiyalarini chaqiradi yoki boshqa dasturlarga xizmat ko‘rsatadi.
3. Dastur arxitekturasi va tizim integratsiyasi
Tizimli dasturlashda dastur arxitekturasi uning funksional qism va
modullarining tashkil etilishi, ularning o‘zaro bog‘lanishi va tizim bilan
integratsiyasini ifodalaydi. Arxitektura quyidagi shakllarda bo‘lishi mumkin:
Monolitik arxitektura:
Dastur bitta katta blok sifatida ishlaydi. Bunday
dasturlar oson yaratilsada, o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish qiyin bo‘lishi
mumkin.
Modul arxitektura:
Dastur mustaqil modullardan tashkil topgan bo‘lib, har bir
modul aniq vazifani bajaradi. Bu arxitektura dasturiy ta’minotni boshqarishni
osonlashtiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
180
ISSN:3030-3621
Tizim bilan integratsiyada jarayonlar (process) va iplar (thread) orqali
resurslarni boshqarish muhim ahamiyatga ega. Jarayonlar va iplar yordamida dastur
samaradorligi oshiriladi hamda ko‘p vazifalilik ta’minlanadi.
4. Tizimli dasturlashda dasturlarni yaratish uchun texnologiyalar
Tizimli dasturlash tillari va vositalari dasturlarni turli formatlarda yaratish
imkonini beradi. Masalan:
Assembler:
Eng past darajadagi dasturlash tili bo‘lib, apparat bilan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ishlash uchun mo‘ljallangan. Assemblerda yozilgan dasturlar juda
samarali va tez ishlaydi.
C va C++ tillari:
Tizimli dasturlashda keng qo‘llaniladi. Ular yuqori darajadagi
imkoniyatlar bilan birga tizim resurslariga yaqin ishlash imkonini beradi.
Grafik interfeys kutubxonalari:
GTK, Qt, WinAPI kabi kutubxonalar GUI
dasturlar yaratishda ishlatiladi.
Xizmat dasturlarini yaratish uchun vositalar:
Linuxda daemon yaratish
uchun systemd, Windowsda Windows Service API ishlatiladi.
Xulosa
Ushbu maqolada tizimli dasturlashda dasturlarni turli format va shakllarda
taqdim etish, dastur interfeyslari va arxitekturasi haqida batafsil ma’lumot berildi.
Konsol dasturlari, grafik interfeysli dasturlar, xizmat dasturlari va kutubxonalar kabi
dastur turlarining o‘ziga xos xususiyatlari va ishlash usullari ko‘rib chiqildi.
Shuningdek, dastur interfeyslari — CLI, GUI va API — tizim bilan o‘zaro aloqada
muhim rol o‘ynashi ta’kidlandi.
Dastur arxitekturasi va tizim integratsiyasi jarayonlari dastur samaradorligi,
ishonchliligi va kengaytirilishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanligi
ko‘rsatildi. Bundan tashqari, tizimli dasturlashda dasturlarni yaratishda assembler, C
va C# tillari kabi texnologiyalarning o‘rni alohida qayd etildi.
Umuman olganda, tizimli dasturlashda turli format va interfeyslar orqali
dasturlarni yaratish va boshqarish zamonaviy dasturiy ta’minot sohasida katta
ahamiyatga ega. Mazkur mavzu bo‘yicha bilimlar dasturchilarga samarali va
funksional dasturlar yaratishda yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1)
Axmedov A., Rustamov B. Tizimli dasturlash asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
davlat jahon tillari universiteti, 2018.
2)
Islomov S. Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish texnologiyalari. Toshkent: Fan, 2020.
3)
Karimova D. Dastur interfeyslari va arxitekturasi. Toshkent: “Axborot” nashriyoti,
2019.
4)
To‘xtaboyev M. Operatsion tizimlar va tizimli dasturlash. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2021.
5)
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim vazirligi. Dasturlash tillari va texnologiyalari.
Toshkent, 2022.
