Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
54
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA CHET TILINI
O'RGATISHDA AUDIO-VIDEO MATERIALLARDAN
FOYDALANISHNING ILMIY ASOSLARI
Matqosimova Mohira Erkinbek qizi
ADCHTI,Nemis tili nazariyasi va amaliyoti
kafedrasi o'qituvchisi
Mohiragina@gmail.com
Abdulhamidova Muhayyo Mirzohid qizi
ADCHTI,Ingliz filalogiyasi o'qitish
metodikasi,tarjimashunoslik fakulteti talabasi
missmova2005@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini
o'rgatishda audio va video materiallardan foydalanishning samaradorligi tahlil qilinadi.
Tadqiqotda bolalar psixologiyasi, eshitish va vizual xotira asosida til o'rganish,
didaktik vositalarning turlari hamda amaliy natijalar yoritiladi.Maqolada zamonaviy
texnologiyalarning ta'lim tizimida tutgan o'rni ilmiy jihatda asoslanadi.
Kalit so'zlar:
maktabgacha ta’lim, chet tili, audio materiallar, video darsliklar,
multimedia vositalari, til o‘rgatish metodikasi, bolalar psixologiyasi, TPR metodi,
innovatsion texnologiyalar, interaktiv ta’lim, erta yoshda til o‘rganish.
XXI asrda xorijiy til bilish shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyatning muhim omiliga
aylandi. Shu sababli ta'lim tizimi til o'rgatishni erta yoshdan boshlashni afzal
ko'rmoqda. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,2-6 yosh oralig'i - insonning yangi tilni eng
samarali o'zlashtiradigan davridir (Lenneberg, 1967). Bu yoshda bola nutqni eshitish,
ko'rish va taqlid qilish orqali organik tarzda o'zlashtiradi. Shuning uchun chet tilini
o'rganish jarayonida audio va video materiallardan foydalanish o'zining yuqori
natijadorligi bilan ajralib turadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlari
Maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun xarakterli bo'lgan eng muhim xususiyatlar - qisqa muddatli
diqqat, harakatga moyillik, takrorlash orqali o'rganish va vizual-eshtish xotiraning
ustunligidir (Vigotskiy, 1978). Shuning uchun ularga ma'lumotni an'anaviy tarzda
emas, balki qiziqarli, jonli, faol ishtirokga asoslangan shakllarda yetkazish muhim
hisoblanadi.
Audio materiallarning afzalliklari.
Audio materiallar - qo'shiqlar, she'rlar,
dialoglar, ertaklar - bolalarning eshitish qobiliyatini rivojlantiradi. Ular talaffuzni
to'g'rilaydi, so'z boyligini oshiradi, ritm va intonatsiyani shakllantiradi.Masalan, ingliz
tilidagi "Super Simple Songs" turkumidagi bolalar qo'shiqlari maktabgacha ta'lim
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
55
muassasalarida keng qo'llaniladi. Ular oson, takroriy va musiqiy bo'lgani uchun
bolalarning quloq xotirasida uzoq saqlanadi.
Video materiallarning o'rni.
Video vositalar - animatsiyalar, qisqa multfilmlar,
o'yinli darslar - bolalar tasavvurini boyitadi,kontekst asosida so'zlarni tushunishga
yordam beradi. Multfilm qahramonlari orqali berilgan situatsiyalar bolaga haqiqiy
hayotdagi muloqotni o'rgatadi. Masalan, "Peppa Pig", "Dora the Explorer" kabi
multfilmlar til o'rganishda juda samarali vositadir.Shuningdek, vizual vositalar nutqni
tushunishga, mimika, tana harakatlari, yuz ifodalarini kuzatish orqali mazmunni
anglashga yordam beradi. Bu esa faqat grammatikani o'rganishdan ko'ra samaraliroq
usul hisoblanadi.
Interaktiv o'quv ilovalari va multimedia texnologiyalari.
So'nggi yillarda
planshetlar
va
telefonlar
uchun
mo'ljallangan
til
o'rgatuvchi
ilovalar
(masalan,Lingokids, Kiboomu, ABC Mouse) keng tarqalmoqda. Bular bolaning
yoshiga mos, o'yin shaklidagi darslar, so'zlarni bosib eshitish, mos rasmlarni tanlash
kabi mashqlarni o'z ichiga oladi. Bu interaktivlik bolaning mustaqil o'rganishiga yo'l
ochadi.
Amaliy natijalar va ilmiy tadqiqotlar
. Tadqiqotlarga ko'ra, audio-video
materiallar bilan ishlagan bolalar an'anaviy dars shaklida o'rgangan bolalarga nisbatan
so'z boyligi, talaffuz aniqligi va eshitish orqali tushunishda sezilarli yuqori natijalarga
ega bo'lgan (Oxford University Press, 2020). Tajribaviy guruhdagi bolalarda
o'rganilgan so'zlarning eslab qolish darajasi 30-40% yuqori chiqqan.
Pedagogik yondashuvlar
. Maktabgacha ta’limda chet tilini o‘rgatishda quyidagi
metodlar keng qo‘llaniladi:TPR (Total Physical Response) – audio buyruqlar asosida
harakat bajarish orqali so‘zlarni yodlash.
Montessori metodikasi – mustaqil izlanishga yo‘naltirilgan, bolani o‘zining
qiziqishiga asoslanib o‘rganishga undaydi.
Multisensorli metodika – eshitish, ko‘rish, teginish va harakatni birlashtirib
o‘rganishni samarali qiladi.
Texnologik yutuqlar va innovatsiyalar.Zamonaviy texnologiyalar, xususan AR
(Augmented Reality) va VR (Virtual Reality) vositalari orqali bolalar til o‘rganishga
qiziqadi va faol qatnashadi. Shuningdek, interaktiv doskalar, multimedia platformalari
(Lingokids, ABCmouse, Starfall) orqali interaktiv mashg‘ulotlar o‘tkazish mumkin.
Ota-ona va pedagoglar ishtiroki
.Chet tilini o‘rganish jarayonida ota-onalar va
tarbiyachilar ham muhim rol o‘ynaydi. Uyda bolaga chet tilida audio ertaklar
eshittirish, video ko‘rsatish, oddiy so‘zlar bilan muloqot qilish – bola qiziqishini
oshiradi. Tarbiyachi esa darslarni rang-barang va qiziqarli qilish uchun turli
metodlardan foydalanishi lozim.
Milliy va xalqaro tajribalar
.O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim muassasalarida
ingliz tilidagi qo‘shiqlar va hikoyalardan foydalanish tajribalari mavjud.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
56
Yaponiyada bolalar uchun animatsion video va harakat asosidagi darslar
o‘rgatishda keng qo‘llaniladi.
Finlandiyada esa multimedia orqali so‘z boyligini oshirishga katta e’tibor
beriladi.
Statistik ma’lumotlar va dalillar Oxford University Press tadqiqotlariga ko‘ra,
erta yoshda multimedia yordamida til o‘rgangan bolalar eshitish orqali tushunish
bo‘yicha 40% yuqori natijalarga erishgan. O‘zbekistonda o‘tkazilgan so‘rovnomalarda
esa bolalarning 74% yangi so‘zlarni aynan video asosida tezroq yod olganligi
aniqlangan.
Muammolar
va
ularning
yechimlari.Muammolar:Texnik
vositalarning
yetishmasligi.Kadrlar tayyorlash darajasining pastligi.Sifatli multimedia resurslarining
o‘zbek tilidagi tarjimalari kamligi.
Yechimlar:Davlat
tomonidan
multimedia
vositalar
bilan
ta’minot
kuchaytirilishi.Tarbiyachilar
va
ota-onalarning
multimedia
savodxonligini
oshirish.Onlayn platformalardan foydalanishni yo‘lga qo‘yish
Xulosa:
Maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o‘rgatishda audio-video
materiallardan foydalanish nafaqat bilimni o‘zlashtirish, balki bola tafakkuri, eshitish
va ko‘rish orqali anglash ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy texnologiyalar, interaktiv darslar va multimodal yondashuvlar – kelajakda
raqobatbardosh, fikrlovchi va bilimli yosh avlodni shakllantirishda katta imkoniyatdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Lenneberg, E. H. (1967). Biological Foundations of Language. New York: Wiley.
2.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher
Psychological Processes.
3.
Harvard University Press.
4.
Oxford University Press (2020). The Impact of Multimedia in Early Language
Learning.
5.
Nikolov, M. (2009). The Age Factor and Early Language Learning. Mouton de
Gruyter.
6.
https://www.supersimple.com - Bolalar uchun ingliz tilidagi o'quv qo'shiqlari.
7.
https://www.abcmouse.com - Bolalar uchun interaktiv o'quv platformasi.
8.
Azizova, G'. (2019). Ilk yoshdagi bolalarda chet tiliga qiziqishni shakllantirish.
Toshkent: Fan va texnologiya.
9.
Brown, H. D. (2007). Principles of Language Learning and Teaching. Pearson
Education.
10.
UNESCO
(2018).
Early
Childhood
Education
and
Multilingualism.
www.unesco.org
11.
Shodiyeva, D. (2020). “Chet tilini o‘rgatishda audio-materiallardan
foydalanishning afzalliklari.” Pedagogik izlanishlar, №2, 31–35.
