Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May -2025
90
ISSN:3030-3621
IKKINCHI TIL SIFATIDA CHET TILINI O’RGATISHDA OTA-ONALAR
BILAN HAMKORLIK
Matqosimova Mohira Erkinbek qizi
ADCHTI,Nemis tili nazariyasi va amaliyoti
Kafedrasi o’qituvchisi
Turg’unboyeva Mubina O’tkirbek qizi
ADCHTI,Ingliz filalogiyasi o’qitish
metodikasi,Tarjimashunoslik fakulteti talabasi
turgunboyevamubinabonu2@gmail.com
Annotatsiya;
Ushbu maqola ikkinchi til sifatida chet tilini o'rganishda ota-
onalar bilan hamkorlikning ahamiyatini va samaradorlikni oshirish yo'llarini batafsil
ko'rib chiqadi. Maqolada ota-onalar va o'qituvchilar o'rtasidagi muloqot, umumiy
tushuncha va maqsadlar, o'rganish jarayoni va motivatsiyani qo'llab-quvvatlash, o'yin-
kulgi orqali o'rganish va uyda o'rganish uslublari kabi muhim jihatlar tahlil qilinadi.
Kalit so'zlar
: chet tili o'rganish, ota-onalar hamkorligi, o'qituvchi-ota-ona
munosabatlari, o'rganish motivatsiyasi, bolalar xotirasi, o'yin orqali o'rganish, uyda til
o'rgatish.
Chet tilini o‘rganish — bu nafaqat til qobiliyatlarini rivojlantirish, balki madaniy
tafakkur, muloqot qilish, muammolarni hal qilish, ijodiy fikrlash kabi ko‘plab
ko‘nikmalarni shakllantirishdir. Ikkinchi til sifatida chet tilini o‘rgatish jarayonida bola
o‘z ona tilidan tashqari boshqa tilni o‘zlashtiradi, bu esa uning aqliy, ijtimoiy va
emotsional rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Biroq bu jarayonda faqatgina maktab
yoki o‘qituvchining ishtiroki yetarli emas. Bola ta’lim oladigan muhit — uy sharoiti,
oilaning unga bo‘lgan munosabati, ota-onaning qo‘llab-quvvatlashi ham nihoyatda
muhimdir. Shu sababli ota-onalar bilan hamkorlik qilish, ularni til o‘rganish jarayoniga
jalb etish samaradorlikni oshiradi. Til o ‘rganish kishilik jamiyatida bag‘oyat m uhim
sohalardan hisoblanadi. Muloqot vositasi bo‘lmish tilni tabiiy muhitda (oilada, jam
oatchilik orasida) yoki uyushgan holda (darsda) amaliy egallash mumkin. Til
hodisalariga oid bilimlar esa nazariy jihatdan o ‘rganiladi. Xalqaro munosabatlar avj
olgan zamonamizda tillami bilish, ayniqsa, ko‘p tillilik (poliglossiya) ulkan ahamiyat
kasb etmoqda. kkinchi til sifatida chet tillarini o'rganishda ota-onalar bilan hamkorlik
o'rganish jarayonini yanada samarali va samarador qilishning kaliti hisoblanadi.
Bolalar uyda ham tilni o'rganish imkoniga ega bo'lishlari va shu orqali til qobiliyatlarini
yanada rivojlantirishlari muhimdir. Ota-onalar va o'qituvchilarning birgalikda harakat
qilishi o'quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Ko’p tillarni biladigan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May -2025
91
ISSN:3030-3621
bolalarni tarbiyalashni xohlaydigan ota-onalardan eng ko'p so'raladigan so'rov bu. Ota-
onalarga farzandlariga xorijiy tilni o‘rgatish bo‘yicha maslahat berishda “xorijiy til”
o‘rniga “maqsadli til” iborasidan foydalanishni ma’qul ko‘raman. Bizning
fikrlashimizga biz foydalanadigan so'zlar sezilarli darajada ta'sir qilishi
mumkin..Maqsad yoshlarga ikkinchi tilni o'rgatish bo'yicha maqsadlar qo'yilganligini
anglatadi. Bu bizning miyamizni ozchilik tiliga ustunlik berishga o'rgatadi. Oilada til
oʻrganishni uyda boshlashga yordam berish va farzandga xorijiy tilni oʻrgatishda
yordam berish uchun men ushbu 5 bosqichli harakatlar rejasini taqdim etaman.1.
Bolalar bilan uyda maqsadli tilda gapirish.
Bolangizga ikkinchi tilni o'rganishga yordam berishning birinchi qadami
shunchaki gapirishni boshlashdir. Boshlashga hech qachon kech bo'lmaydi
ham,qanchalik tez
bo'lsa, shuncha
yaxshi.
Ota-onalar
farzandlari
bilan
gaplashayotganda noqulayliklarni boshdan kechirishlari mumkin. Ammo takrorlash
juda muhim! Vaqt o'tishi bilan o'ylash va avtomatik ravishda javob berish amaliyoti
rivojlanadi.2. Qo'shiqlar orqali bolaga xorijiy tilni o'rgatish.
Musiqa uyni xorijiy tilli o'quv muhitiga aylantirish imkoniyatiga ega, chunki
qo'shiq aytish va raqsga tushish tabiatan yoqimli. Qo'shiqlar - bolani yangi til bilan
tanishtirishning ajoyib usuli! Ko'pgina maktab o'quvchilari boshlang'ich maktabda
ingliz tilida “Jingle bells” va “Merry Christmas” qo'shiqlarini kuylashni o'rganadilar.
Insonlar ko'pincha qo'shiq so'zlarini o'nlab yillar o'tgach esda saqlab qolishadi.3.
Audiokitoblar va videolardan xorijiy tilni o‘rganish.
Bu eng past tayyorgarlik mahsulotlaridir. Band ota-onalar tomonidan ko’proq
foydalanadilar. Videolar va audiokitoblar bolaga tilni qoʻshimcha taʼsir qilish uchun
ona tilida soʻzlashuvchilar qatoriga kirishi mumkin. Bu, ayniqsa, katta yoshdagi bolalar
va o'smirlar uchun to'g'ri keladi. Netflix, Disney Plus va Amazon Prime-da
ko'pchilikning tilidan ko'ra maqsadli tilingizda serial va filmlarni qidiring.Bundan
tashqari, audiokitoblarni tinglash har qanday tilda yangi so'zlarni o'rganish uchun
samarali va tinchlantiruvchi yondashuvdir. Bolalar uchun bepul ko'p tilli
audiokitoblarni taklif qiluvchi veb-saytlar va ilovalar limmo-lim.
4. Xorijiy tilni uyda ko'rinadigan qilib qo'yish. Bu iborani eshitishdan tashqari,
uni ko'zlarga aniq ko'rsatishdir. Farzand xonada xorijiy tilni "ko'ra" olsa, qiziqish
uyg'onishi mumkin. Ya’ni xorijiy tilda so’z va iboralar yozilgan yorliq va belgilarning
mavjudligi bolalar va ota-onalarni undan foydalanishga undashi mumkin. Xorijiy
tildagi kitoblarni yig’ish uni dominant bo’lishiga olib keladi.
5. Farzandga xorijiy tilni qiziqarli mashg‘ulotlar bilan o‘rgatish.Bolalar amaliy
mashg'ulotlar orqali tilni yoqimli, tabiiy va esda qolarli tarzda o'rganadilar. Bolalar
to'liq vaqtda maktabga borganda, ular tengdoshlari bilan eng keng tarqalgan tilda tez-
tez yangi xotiralar hosil qiladi. Ota-onalar Hamkorligining Ahamiyati
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May -2025
92
ISSN:3030-3621
1. Bolaning Motivatsiyasini Oshirish – Ota-onalarning qiziqishi va
rag‘batlantirishi bola uchun kuchli turtki bo‘ladi.Eng asosiysi,Bolani ko’p tanqid
qilmaslik.Agarda bolaga ko’p bosim o’tkazilsa,bola o’sishdan to’xtab qoladi.Ya’ni
men uddalayolmayman degan fikr payda bo’ladi.Ota-ona birinchi va muhim muallim
hisoblanadi.Va albatta eng katta rag’bat va maqtovni bola ota-onasidan kutadi. Chet
tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatish — bu zamonaviy ta’limning muhim tarkibiy
qismlaridan biridir. XXI asrda har bir inson kamida bir chet tilini bilishi zaruratga
aylangan. Buning asosiy sabablari quyidagilar bilan izohlanadi:
1. Global kommunikatsiya vositasi sifatida: Ingliz tili bugungi kunda
diplomatiya, xalqaro biznes, internet va fan sohalarida asosiy aloqa vositasi
hisoblanadi. Bu esa bolalarga yoshligidan ushbu tilni o‘rganishga ehtiyoj tug‘diradi.
2. Ta’lim imkoniyatlari: Chet tilini bilgan o‘quvchilar xalqaro grantlar, onlayn
kurslar, xorijiy universitetlarga kirish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Bu esa ularning
shaxsiy va professional rivojiga xizmat qiladi.
3. Zamonaviy texnologiyalarga kirish: Internetdagi ko‘pchilik ilmiy, texnik va
ijtimoiy resurslar ingliz tilida. Til bilgan bola global resurslardan bemalol
foydalanadi.4. Mehnat bozoridagi talab: Bugungi mehnat bozorida chet tilini biladigan
mutaxassislarga talab juda yuqori. Bu esa bolalarni kelajakdagi kasbiy faoliyatiga
puxta tayyorlashda muhim ahamiyatga ega.Chet tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatish
ayniqsa erta yoshda samaraliroq kechadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kichik
yoshdagi bolalar tilni tabiiy muhitda, o‘yin orqali, musiqiy va vizual vositalar
yordamida tezroq va samaraliroq o‘zlashtiradi. Shu sababli maktabgacha ta’lim
muassasalari va boshlang‘ich sinflarda til o‘rgatish metodikasi alohida e’tiborga
molik.O‘zbekiston sharoitida esa bu masalaga davlat miqyosida katta e’tibor
qaratilmoqda. Prezident qarorlari asosida maktabgacha va umumta’lim maktablarida
ingliz tilini erta yoshdan o‘qitish yo‘lga qo‘yilgan. Respublika bo‘yicha minglab chet
tili o‘qituvchilari tayyorlanmoqda, darsliklar va metodik qo‘llanmalar ishlab
chiqilmoqda.Shunday qilib, chet tilini ikkinchi til sifatida o‘rgatish zamonaviy ta’limda
asosiy ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib, bu jarayonda ota-onalarning roli tobora ortib
bormoqda. Keyingi bo‘limda ota-onalarning til o‘rganishga qanday ta’sir ko‘rsatishi
haqida batafsil to‘xtalamiz.
Chet tilini o‘rganish jarayonida ota-onalar eng yaqin hamkor, motivator va rol
modeli bo‘lib xizmat qiladi. Bola tilni o‘rganishda eng avvalo ota-onasining
yondashuvi, qo‘llab-quvvatlashi va munosabati orqali ilhom oladi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, ota-onasi chet tilini o‘rganishga ijobiy munosabatda bo‘lgan, bu borada
faol qatnashgan bolalar yuqori natijalarga erishadi.1. Rol modeli bo‘lish: Agar ota-
onalar o‘zlari ham til o‘rganish jarayoniga qiziqish bildirsa, farzandlar uchun bu
ilhomlantiruvchi bo‘ladi. Farzand ota-onasining til o‘rganayotganini ko‘rib, u ham
bunga intiladi.2. Muhit yaratish: Uyda chet tili eshitilishi, videolar, multfilmlar,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May -2025
93
ISSN:3030-3621
musiqalar orqali bolaning tilga bo‘lgan quloq o‘rgatiladi. Bu esa bolaning eshitish va
tushunish ko‘nikmalarini kuchaytiradi.3. Kun tartibiga kiritish: Har kuni chet tilida
qisqa suhbatlar, o‘yinlar, lug‘at takrorlari orqali bola til bilan doimiy aloqa qilishga
odatlanadi.4. Qo‘llab-quvvatlash: Bola xato qilganda uni tanqid qilish emas, aksincha,
rag‘batlantirish kerak. Bu uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.5. Darsdan tashqari
faoliyatlar: Chet tilida kitob o‘qish, hikoya aytish, kichik ssenariylar tuzib rolli o‘yinlar
o‘ynash ota-onaning bevosita ishtirokini talab qiladi.6. O‘zaro aloqa: O‘qituvchi va
ota-ona o‘rtasidagi doimiy aloqaning mavjudligi bolaning rivojlanishini kuzatish,
yordam berish va kerakli yo‘naltirishlar berishga xizmat qiladi.Shuni unutmaslik
kerakki, ota-onaning o‘rni faqat uyda bolani nazorat qilish yoki topshiriqni bajarishga
majbur qilishdan iborat emas. Aslida ular bolaga ruhiy, emotsional va ma’naviy
jihatdan tayanch bo‘lishi, uni tushunishi, rag‘batlantirishi lozim. Ayniqsa, yosh bolalar
til o‘rganishda ko‘proq his-tuyg‘ularga tayanadi, shuning uchun ota-onaning mehrli,
sabrli va doimiy yondashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Bolalarning sifatli ta’lim
olishida ota-onalarning bolalari bilan maktabdagi muvaffaqiyatlarini muhokama qilishi
ham muhim ahamiyatga ega. Ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi yaqin
muloqot,muammolarni erta aniqlash va motivatsiyani oshirish ta’lim jarayonini yanada
samarali qiladi. Ota-onalarning faol ishtiroki va ta’limga jiddiy munosabati bolalarning
muvaffaqiyatli rivojlanishi va bilim olishga bo‘lgan qiziqishini yanada oshiradi. Shu
sababli, ota-onalar bolalarning ta’lim jarayonida faol ishtirok etishlari va ularning
muvaffaqiyatlarini muntazam muhokama qilib borishlari zaruriy ehtiyojlardan
biridir.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ota-onasi deyarli har kuni ular bilan shunchaki
suhbatlashib o‘tirib vaqt o‘tkazadigan, tushlik yoki ovqatni birga qiladigan yoki
maktabdagi muvaffaqiyatlarini muhokama qiladigan bolalarda hayotdan qoniqish
hissini ko‘proq tuyadi. Ya’ni, ota-onalar bilan bo‘lgan oddiy muloqot o‘quvchilarning
hayotdan qoniqish darajasiga kuchliroq ta’sir ko’rsatadi. Ota-onalarning yuqori
sinflardagi o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga bo‘lgan qiziqishining susayishiga olib
keladigan muammolarni bartaraf etish uchun bir qancha yechimlarni taklif qilish
mumkin. Eng birinchi navbatda o‘qituvchilar va ota-onalar muntazam ravishda
uchrashib, bolalarning ta’lim jarayoni haqida fikr almashishlari kerak. Buning uchun
esa zarur choralar ko‘rilishi lozim.Masalan, ota-onalar bolalarining ta’lim jarayonida
faol ishtirok etishlari uchun ish joyida ham qulay sharoit yaratish muhimdir. Ish
beruvchilar ota-onalarga moslashuvchan ish vaqti taklif qilishlari, maktabda
o‘tkaziladigan turli xil tadbir hamda majlislar vaqtida ish haqi saqlangan holda
tanaffuslar berish amaliyotini yo‘lga qo‘yish lozim. Shu bilan birga maktablarda ta’til
boshlangan vaqti ota-onalar uchun ish vaqtini qisqartirish yoki ularga qo‘shimcha ta’til
berish imkoniyatini yaratish lozim.Bu orqali ota-onalar bolalarining ta’lim jarayoniga
ko‘proq vaqt ajratishlari mumkin bo‘ladi. Shuningdek, ish beruvchilar hamda ota-
onalarga tezkor va muhim axborot yetkazish uchun SMS xabarnomalar yuborish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May -2025
94
ISSN:3030-3621
amaliyotini yo‘lga qo‘yish, unda ish beruvchi hamda ota-onalarga ota-onalar yig‘ilishi,
sinf rahbari bilan uchrashuvlar va boshqa muhim uchrashuvlar haqida xabar berish,
maktabda o‘tkaziladigan turli xil tadbirlar, ota-onalar uchun ta’lim va tarbiya bo‘yicha
maslahatlar va tavsiyalar yuborishni yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiqdir.Ota-onalar
va ish beruvchilarga yuboriladigan SMS-xabarnomalar bolalarning ta’lim jarayonini
yaxshilashda katta rol o‘ynaydi. Uy vazifalari, dars jadvali, tadbirlar va maslahatlar
haqida muntazam ma’lumot yetkazish ota-onalarning faolligini oshiradi va bolalarning
muvaffaqiyatlarini ta’minlashga yordam beradi. Ota-onalar bolalarining ta’lim
jarayoniga faol ishtirok etishi uchun keng miqyosda targ‘ibot ishlarini boshlash,
ularning savodxonlik darajasini tadqiq qiluvchi tadqiqotlar o‘tkazib borish hamda ota-
onalar uchun maxsus treninglar tashkil etish lozim.
Ota-onalarning bolalarining ta’lim jarayoniga faol ishtirok etishi uchun barcha
birgalikda harakat qilishlari zarur. Treninglar, seminarlar, qo‘llanma va resurslar,
muntazam uchrashuvlar, onlayn muloqot platformalari, motivatsiya va rag‘batlantirish
tadbirlari, ta’lim va tarbiya muhitini yaratish va ish joyida qo‘shimcha qo‘llab-
quvvatlash kabi chora-tadbirlar ota-onalarning ta’lim jarayonida faol ishtirok
etishlarini ta’minlaydi. Bu orqali bolalarning ta’lim sifati oshadi va ularning
muvaffaqiyatli shaxslar bo‘lib yetishishlari uchun zamin yaratiladi.Umuman olganda,
bolalarning sifatli ta’lim olishida ota-onalarning roli beqiyosdir. Ularning motivatsiya
berish, qo‘llab-quvvatlash, mas’uliyatni bo‘lishish, ijtimoiy va psixologik yordam
ko‘rsatish, maktab bilan muloqot qilish, uyda qulay ta’lim muhitini yaratish va ta’limga
jiddiy munosabatda bo‘lishlari bolalarning ta’lim jarayonida muvaffaqiyat
qozonishlariga katta yordam beradi. Ota-onalar va maktab o‘rtasidagi samarali
hamkorlik esa bolalarning ta’lim sifatini oshirishda eng asosiy omil bo‘lib xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Hoshimov O’, Yaqubov I. Ingliz tili o’qitish metodikasi, Toshkent, “Sharq”
nashriyoti, 2003.
2.
Z.Nishonova; “Bolalar psixologiyasi va uni o’qitish metodikasi”
3.
Jalolov J. Chet til o’qitish metodikasi, Toshkent, “O’qituvchi” nashriyoti, 1996.
4.
Pinter A. Teaching Young language Learners. Oxford university Press, 2015.
5.
Agzamova D.B. English teaching methodology. Tashkent.: Barkamol fayz
ISSN:3030-3621
