Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
6
TRAVMADAN KEYINGI STRESS BUZILISHI (PTSB): SABABLAR VA
TIKLANISH
Toshkent viloyati Olmaliq shahar, Ipak yo‘li innovatsiyalar universiteti,
assistent. Bosh direktori-boshqaruv raisi
Kutlimuratov Aziz Ruzimovich
E-mail. azizruzimovich37@gmail.com,
+998931604848
Annotatsiya:
Travmadan keyingi stress buzilishi (PTSB) – bu psixologik
travma tufayli rivojlanadigan og‘ir holat bo‘lib, unda shaxs o‘zini xavfsiz va qulay his
etmaydi. Maqolada PTSB ning asosiy sabablariga, belgilari va tiklanish usullariga
e’tibor qaratilgan. Muammo yechimi sifatida psixoterapiya, dori vositalari va
individual yondashuvning roli ko‘rib chiqilgan. Maqola PTSB bilan kurashishda
samarali yo‘llarni aniqlashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Travma, stress, PTSB, psixoterapiya, tiklanish, psixologik
yordam, davolanish, kasallik, travmatik voqea, og‘irlik.
Аннотация:
Посттравматическое стрессовое расстройство (ПТСР) — это
серьезное состояние, развивающееся в результате психологической травмы, при
котором человек не чувствует себя в безопасности и комфорте. В статье
рассматриваются основные причины, симптомы и методы восстановления при
ПТСР. Обсуждается роль психотерапии, медикаментов и индивидуального
подхода как решений проблемы. Статья помогает определить эффективные
способы борьбы с ПТСР.
Ключевые слова:
травма, стресс, ПТСР, психотерапия, восстановление,
психологическая помощь, лечение, заболевание, травматическое событие,
тяжесть.
Annotation:
Post-traumatic stress disorder (PTSD) is a severe condition that
develops due to psychological trauma, in which an individual does not feel safe or
comfortable. The article focuses on the main causes, symptoms, and recovery methods
for PTSD. The role of psychotherapy, medications, and individual approaches as
solutions to the problem is discussed. The article helps identify effective ways to
combat PTSD.
Keywords:
trauma, stress, PTSD, psychotherapy, recovery, psychological
support, treatment, illness, traumatic event, severity.
Kirish
Zamonaviy hayotda inson ko‘pincha turli xil stress faktorlari bilan to‘qnashadi.
Shu jumladan, travmatik voqealar (urush, tabiiy ofatlar, jinoyat, yo‘qotishlar) kabi
voqea-lar inson salomatligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu holda yuzaga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
7
keladigan eng keng tarqalgan psixologik muammo – travmadan keyingi stress buzilishi
(PTSB). PTSB insonni o‘zini odatdagi hayot tarzida sezish va faoliyat yuritish
imkoniyatlarini cheklashi bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada PTSB ning sabablari,
belgilari va davolash usullari chuqurroq o‘rganilgan.
Asosiy qism
1. Travmadan keyingi stress buzilishi nima?
PTSB – bu insonning o‘ziga yoki boshqa odamlarga yaqin bo‘lgan travmatik
voqea natijasida vujudga keladigan psixologik holatdir. Amerika Psixiatriya
Assotsiatsiyasi tomonidan 2013-yilda chop etilgan DSM-5 da PTSB quyidagi
belgilarga ega deb hisoblanadi:
1.
Qo‘rqinchli tasavvurlarning doimiy ravishda takrorlanishi.
2.
Emotsional birozlik va sekin harakatlanish.
3.
O‘sha voqea haqidagi eslashdan qochishga intilish.
4.
Qo‘rquv, g‘azab, uyqusizlik kabi emotsional reaktsiyalar.
PTSB qisqa muddatli (bir necha oy) yoki uzun muddatli (bir necha yil) bo‘lishi
mumkin. Bunda insonning umrbod o‘zgarishlarga duch kelishi ham mumkin.
2. PTSB ning sabablari
PTSB rivojlanishining asosiy sababi – inson uchun jiddiy bog‘liq bo‘lgan
travmatik voqealar. Bu voqealar quyidagicha bo‘lishi mumkin:
Jinsiylilik, zulm va zo‘ravonlik.
Tabiiy ofatlar (zilzila, suv toshqini, kasalliklar pandemiyasi).
Urush va tergovlar.
Yo‘qotishlar (yaqin qarindoshning o‘limi).
Avtohalokatlar va boshqa fizik travmalar.
Bu voqealar insonni ruhiy va jismoniy jihatdan buzilishlar bilan tanishib
chiqishiga olib keladi. Bundan tashqari, insonning shaxsiy tajribasi, genetik moyilligi
va ijtimoiy muhit ham PTSB rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkin.
3. PTSB belgilari
PTSB belgilari turlicha bo‘lishi mumkin va ular quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Qayta tiriklanish: Inson travmatik voqeaga oid tasavvurlarni yoki
xayollarini doimiy ravishda eslaydi. Ba’zan bu tasavvurlar uyqu paytida kinoga
o‘xshash tushlar shaklida namoyon bo‘ladi.
Qochish va inkor qilish: Inson voqeaga oid eslashlardan qochishga urinib,
uni o‘zi bilan bog‘liq deb hisoblamaydi. Masalan, kimdir avtohalokatdan keyin
mashinalardan qo‘rqib qolishi mumkin.
O‘zgarishlar va havo-holati: Emotsional birozlik, uyqusizlik,
konsentratsiya qilish qiyinchiliklari kabi belgilar kuzatiladi.
4. PTSB dan tiklanish usullari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
8
PTSB bilan kurashish uchun bir nechta samarali usullar mavjud. Bu usullar
quyidagilardan iborat:
Psixoterapiya: Kognitiv-bazaviy terapiya (CBT) PTSB uchun eng
samarali usullardan biri hisoblanadi. Bu yerda bemor o‘z fikrlari va emotsiyalarini
tahlil qiladi va ularga yangi nuqtai nazardan qarashni o‘rganadi.
Dori-darmonlar: Antidepressantlar va anksiolitiklar PTSB belgilarini
kamaytirish uchun ishlatiladi.
Jismoniy faoliyat: Sport va jismoniy mashqlar stressni kamaytirishda
yordam beradi.
Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash: Oilaviy qo‘llab-quvvatlash va do‘stlarning
e’tibori bemorni tezroq tiklanishiga olib keladi.
5. PTSB ni oldini olish
PTSB bilan kurashishdan oldin uning oldini olish muhim ahamiyatga ega.
Buning uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
Travmatik voqealar sodir bo‘lgandan so‘ng darhol psixologik yordam
ko‘rsatish.
Travmaga uchragan odamlarga qo‘llab-quvvatlash tarmog‘ini yaratish.
Stressni boshqarish va emotsional barqarorlikni saqlash bo‘yicha
treninglar o‘tkazish.
Xulosa
Travmadan keyingi stress buzilishi – bu murakkab va ko‘p jihatdan tushunarsiz
zarba bo‘lib, insonning hayotini keskin o‘zgartirishi mumkin. PTSB bilan kurashishda
asosiy vazifa – bemorning holatini tushunish va unga individual yondashuvni
ta’minlash. Psixologik yordam, dori-darmonlar va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash PTSB
ga duch kelgan odamlarni tiklanishiga olib keladi. Travmatik voqealarni oldini olish
va ularning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun esa jamoatchilikka ma’lumot berish va
psixologik savodxonlikni oshirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullaev R. "Psixologik stress va uning oldini olish usullari". Toshkent: “Ilm”, 2018.
2.
Akramov A. "Inson salomatligi va psixologik jarohatlar". Samarqand: “Sharq”, 2019.
3.
Boboev M. "Stress va uning psixologik ta’siri". Toshkent: “Fan”, 2020.
4.
Davlatov S. "Kognitiv terapiya asoslari". Toshkent: “Adabiyot”, 2017.
5.
Ergashev Z. "Travmatik stress va uning tashxisi". Andijon: “Yangi asr”, 2021.
6.
Ismoilov N. "Psixoterapiya va uning zamonaviy usullari". Toshkent: “Ilmiy izlanishlar”,
2016.
7.
Karimov B. "Emotsional barqarorlik va stressni boshqarish". Farg‘ona: “Muloqot”, 2015.
8.
Mahmudov A. "PTSB va uning yechimlari". Namangan: “Ilm-fan”, 2019.
