Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
3
KOGNITIV DISSONANS: INSON QARORLARIDAGI ROL
Toshkent viloyati Olmaliq shahar, Ipak yo‘li innovatsiyalar universiteti,
assistent. Bosh direktori-boshqaruv raisi
Kutlimuratov Aziz Ruzimovich
E-mail. azizruzimovich37@gmail.com,
+998931604848
Annotatsiya
: Maqolada kognitiv dissonans tushunchasi, uning psixologik
mexanizmlari va inson qarorlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Kognitiv dissonansning
paydo bo‘lish sabablari, kamchiliklari va uni kamaytirish usullari haqida tahlil qilinadi.
Shuningdek, dissonansning ijtimoiy va shaxsiy hayotdagi ahamiyati misollar bilan
tushuntiriladi.
Kalit so‘zlar
: Kognitiv dissonans, psixologiya, qaror qabul qilish, ichki
ziddiyat, motivatsiya, mantiqsiz xulq-atvor, o‘zini-o‘zi anglash, ishonch, dissonansni
kamaytirish.
Аннотация:
В статье рассматривается понятие когнитивного диссонанса,
его психологические механизмы и влияние на принятие решений человеком.
Анализируются причины возникновения диссонанса, его недостатки и методы
снижения. Также объясняется значение диссонанса в социальной и личной
жизни на примерах.
Ключевые слова:
когнитивный диссонанс, психология, принятие
решений, внутренний конфликт, мотивация, иррациональное поведение,
самопонимание, убеждение, снижение диссонанса.
Annotation:
The article explores the concept of cognitive dissonance, its
psychological mechanisms, and its impact on human decision-making. It analyzes the
causes of dissonance, its drawbacks, and methods for reducing it. The significance of
dissonance in both social and personal life is also explained through examples.
Keywords:
cognitive dissonance, psychology, decision-making, internal
conflict, motivation, irrational behavior, self-awareness, belief, dissonance reduction.
Kirish
Kognitiv dissonans – bu inson ongida bir-biri bilan zid keladigan fikrlar,
e’tiqodlar yoki xatti-harakatlar mavjud bo‘lganda paydo bo‘ladigan ichki keskinlik
holati. Bu tushuncha birinchi marta 1957-yilda amerikalik psixolog Leon Festinger
tomonidan ilgari surilgan. Uning ta’kidlashicha, insonlar o‘z dunyoqarashlari va xatti-
harakatlari o‘rtasidagi muvofiqlikni saqlashga intiladi, dissonans paydo bo‘lganda esa
uni yo‘qotish uchun turli usullarga murojaat etadi.
Kognitiv dissonans inson qarorlariga kuchli ta’sir ko‘rsatadi, chunki u mantiqiy
fikrlashni buzib, irratsional xatti-harakatlarga olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
4
kognitiv dissonansning mohiyati, qarorlar qabul qilishdagi roli va uni boshqarish
usullari yoritiladi.
Asosiy qism
1. Kognitiv Dissonansning Mohiyati
Kognitiv dissonans – bu bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq qarama-qarshi
fikrga ega bo‘lish natijasida kelib chiqadigan psixologik noqulaylik holati. Masalan:
Sigaret chekuvchi odam
"Bu sog‘ligim uchun zararli" deb biladi, lekin
chekishni davom ettiradi.
Iste’molchi
qimmat mahsulotni sotib olgach, u arzimaganligini anglab, o‘zini
oqlashga harakat qiladi.
Festingerning fikricha, insonlar dissonansni kamaytirish uchun quyidagi
usullardan foydalanadi:
O‘z xatti-harakatlarini oqlash
("Hammasi chekadi, hech nima bo‘lmaydi").
Qaror haqida qayta fikrlash
("Bu mahsulot haqiqatdan ham yaxshi").
Yangicha ma’lumot qidirish
("Sigaret chekish foydali tomonlari ham bor").
2. Kognitiv Dissonans va Qarorlar Qabul Qilish
Inson qarorlari ko‘pincha mantiqdan ko‘ra hissiyotlar ta’sirida shakllanadi.
Dissonans shu jarayonga quyidagicha ta’sir ko‘rsatadi:
Xaridorlik qarorlari:
Odamlar qimmat narsa sotib olgach, uni oqlashga
harakat qiladi ("Bu ajoyib investitsiya edi").
Siyosiy qarashlar:
Odamlar o‘z partiyasining xatolarini ko‘rishni istamaydi.
Ish joyidagi qarorlar:
Xodimlar noto‘g‘ri qaror qabul qilganini tan olishdan
qochadi.
3. Dissonansni Kamaytirish Usullari
Kognitiv dissonansni boshqarish uchun quyidagi usullar mavjud:
O‘zgarishlarni qabul qilish
– yangi ma’lumot asosida fikrlashni o‘zgartirish.
Xulq-atvorni o‘zgartirish
– dissonansga olib keluvchi harakatni to‘xtatish.
Aqliy muvozanatni saqlash
– o‘z qarashlari va xatti-harakatlari o‘rtasidagi
ziddiyatni kamaytirish.
Xulosa
Kognitiv dissonans inson ongining muhim psixologik mexanizmi bo‘lib, u
qarorlar qabul qilishda mantiqni buzishi mumkin. Biroq, bu holatni tushunib, uni
boshqarish orqali yanada muvozanatli va oqilona qarorlar qabul qilish mumkin.
Dissonansni kamaytirish insonning ruhiy tinchligini oshirish va mantiqiy fikrlash
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Festinger, L. (1957).
A Theory of Cognitive Dissonance
. Stanford University Press.
2.
Zimbardo, P.
Psixologiya va Hayot
.
3.
Karimova, M.
Inson Psixologiyasi Asoslari
.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
5
4.
To‘xtayev, B.
Ijtimoiy Psixologiya
.
5.
Yusupov, O.
Shaxs Psixologiyasi
.
6.
Qodirov, N.
Qarorlar Psixologiyasi
.
7.
Hamidova, L.
Inson Xulq-atvorini Tushunish
.
8.
Tursunov, S.
Motivatsiya va Harakatlar
.
9.
Rahimov, A.
Mantiqiy va Irratsional Fikrlash
.
10.
Olimov, J.
Psixologik Nazariyalar va Amaliyot
.
