Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
106
JADID MA’RIFATPARVARLARINING O‘LKA IJTIMOIY-MA’NAVIY
HAYOTIDA TUTGAN O‘RNI (MUNAVVARQORI, FITRAT, BEHBUDIY,
AVLONIY VA BOSHQALAR)
Тillаyev Воbоmurоd Аbduvоxоbоvich,
Nаmаngаn dаvlаt pegаgоgikа instituti
kаttа о’qituvchisi
Isoqova Salimaxon Qahramonjon qizi
Namangan davlat pedagogika instituti
Texnologik ta’lim yo’nalishi talabasi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Rossiya
mustamlakasi hisoblangan O’rta Osiyo, Kavkaz, O’rta Sibir xalqlari orasida
boshlangan milliy, madaniy ma’rifiy tiklanish jadidchilik harakati sifatida namoyon
bo’lganligi, Turkiston jadidlari xalqni ozod etish, sharoit tamoyillarini isloh qilish,
xalqqa ma’rifat tarqatish va milliy muhtoriyatga erishish g’oyasini ilgari surganligi
hamda Jadidlar milliy birlik, ma’naviy-ma’rifiy islohotlar bilan jamiyatni yangilash,
yuksaltirish yo’llarini izlaganlari haqida ma’lumotlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Jadid, ma’rifat, usuli jadid, matbuot, Muxtoriyat, “Behbudiya”,
“To’ron”, ibratxona, “Munozara”.
МЕСТО НОВЫХ ПРОСВЕТИТЕЛЕЙ В СОЦИАЛЬНО-ДУХОВНОЙ
ЖИЗНИ СТРАНЫ (МУНАВВАРКАРИ, ФИТРАТ, БЕХБУДИЙ,
АВЛОНИЙ И ДРУГИЕ)
Тиллаев Бобомурод Абдувохидович
Наманганский государственный
педагогический институт
старший преподаватель
Isoqova Salimaxon Qahramonjon qizi
Наманганский государственный
педагогический институт
Студент технологического образования
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
107
Аннотация:
В данной статье национально-культурное и просветительское
возрождение, начавшееся среди народов Средней Азии, Кавказа и Средней
Сибири, считавшихся в конце XIX - начале XX века российскими колониями,
проявилось как Движение джадидизма, туркестанский джадидизм основывался
на принципах освобождения народа, условиях, что он выдвинул идею
реформирования, распространения просвещения народа и достижения
национальной автономии, а также то, что джадиды принесли национальное
единство, духовное и реформы образования в обществе предоставлена
информация о тех, кто ищет способы обновления и модернизации.
Ключевые слова:
Джадид, просвещение, метод Джадид, печать,
автономия, национальная идея, «Бехбудия», «Торан», семинария, «Дискуссия».
THE PLACE OF THE NEW ENLIGHTENERS IN THE SOCIO-SPIRITUAL
LIFE OF THE COUNTRY (MUNAVVARKARI, FITRAT, BEHBUDIY,
AVLONIY AND OTHERS)
Тillаyev Воbоmurоd Аbduvоxоbоvich
Nаmаngаn state pegаgоgical institute
senior teacher,
Isoqova Salimaxon Qahramonjon qizi
Namangan State Pedagogical Institute
Student of Technological Education
Abstract:
This article presents information about the national, cultural and
educational revival that began among the peoples of Central Asia, the Caucasus, and
Central Siberia, which were considered a Russian colony in the late 19th and early 20th
centuries, manifested itself as the Jadid movement, the Jadids of Turkestan put forward
the idea of liberating the people, reforming the principles of the situation, spreading
enlightenment to the people, and achieving national autonomy, and the Jadids sought
ways to renew and elevate society through national unity and spiritual and educational
reforms.
Key words:
New, enlightenment, new method, national uplift, press, autonomy,
national idea, "Behbudiya", "Turan", teaching house, "Debate".
Jadid ma’rifatparvarlari o‘zbek xalqining tarixiy taraqqiyotida, ayniqsa, XX asr
boshlarida yurt ijtimoiy-ma’naviy hayotida chuqur iz qoldirgan, xalqni ilm-ma’rifat
sari yetaklagan, islohotlar orqali millatni uyg‘otishga harakat qilgan fidokor ziyolilar
qatlamidir. Ular orasida Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
108
Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy kabi allomalar alohida o‘rin egallaydi. Ular
millatparvarlik ruhida xalqni tarbiyalash, milliy uyg‘onishni kuchaytirish, ta’lim
tizimini yangilash, o‘lkadagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotni rivojlantirish kabi
ko‘plab yo‘nalishlarda samarali faoliyat olib borishgan. Jadidlarning asosiy maqsadi
xalqni johillikdan qutqarish, uni ilg‘or zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish va
milliy o‘zlikni anglashga undash edi.
Jadidchilik harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllandi. Bu
harakatning ildizlari Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan musulmon xalqlari orasida
paydo bo‘lgan yangi maktablar va dunyoviy ta’lim tizimiga bog‘liq edi. O‘zbek
jadidchiligi ham bu harakatdan ilhomlangan holda shakllanib, mahalliy sharoitga
moslashgan ijtimoiy, siyosiy va madaniy oqimga aylandi. Bu harakatning asosiy
markazlaridan biri Turkiston bo‘lib, u yerda yashagan ziyolilar orasida jadid g‘oyalari
keng tarqaldi. Jadidlar mustamlaka zulmiga qarshi chiqish bilan birga, avvalo xalqning
ongini, tafakkurini o‘zgartirishga intildilar. Ular “avvalo ma’rifat, keyin siyosat”
shiorini ilgari surdilar.
Jadidlarning asosiy e’tibori ta’lim tizimini isloh qilishga qaratilgan edi. Ular
qadimiy usuldagi, faqat diniy bilimlarni o‘rgatadigan maktablar o‘rniga yangi usuldagi
maktablar – jadid maktablarini ochdilar. Bu maktablarda arab, fors tillari bilan birga
ona tilida o‘qitish yo‘lga qo‘yildi, matematika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik kabi
dunyoviy fanlar ham o‘rgatilgan. Munavvarqori Abdurashidxonov Toshkentda ilk
yangi usuldagi maktabni ochgan jadidlardan biri bo‘lib, bu borada katta jasorat
ko‘rsatdi. U zamonaviy o‘qituvchilar tayyorlash, darsliklar yaratish, uslubiy
qo‘llanmalar yozish kabi ishlarda faol ishtirok etdi.
Mahmudxo‘ja
Behbudiy
esa
jadidchilik
harakatining
eng
yirik
namoyandalaridan biri bo‘lib, o‘zining publitsistik va pedagogik faoliyati bilan
tanilgan. U “Taraqqiy”, “Samarqand”, “Oyna” kabi gazetalarni nashr ettirib, xalqni
yangicha tafakkurga chorlagan. Behbudiy xalqning uyg‘onishi ilm, bilim va siyosiy
ong bilan chambarchas bog‘liq, deb hisoblagan. U “Padarkush”, “Biyxon”,
“Zamonasr” kabi sahna asarlari orqali milliy g‘urur, vatanga sadoqat, jaholatga qarshi
kurash g‘oyalarini targ‘ib qilgan. Aynan shu faoliyati sababli u milliy teatr va
dramaturgiyaning asoschilaridan biri sifatida tan olingan. Uning “Risolai jadida” asari
maktab darsligi sifatida xizmat qilgan va ko‘plab maktablarda asosiy manba bo‘lgan.
Abdurauf Fitrat jadidchilik g‘oyalarini nazariy jihatdan asoslagan, ularni ilmiy-
falsafiy yo‘nalishda yoritgan yetuk allomalardan biri edi. U Istanbulda tahsil olib,
zamonaviy g‘oyalarni o‘zlashtirgan va ularni Turkistonga olib kelgan. Fitratning “Hind
sayyohi”, “Munozara”, “Rahbari najot”, “Oqibat” kabi asarlarida milliy uyg‘onish,
ma’rifat, diniy islohotlar, siyosiy erkinlik kabi mavzular yoritilgan. U o‘z asarlarida
xalqni o‘zligini anglashga, milliy birlikka, jaholatdan qutulishga da’vat etgan. Fitrat til,
madaniyat, tarix, adabiyot sohalarida ham serqirra faoliyat olib borgan. U o‘zbek
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
109
tilining rivoji, adabiyotning yangilanishi, milliy g‘ururni uyg‘otish masalalariga
alohida e’tibor bergan.
Abdulla Avloniy esa jadidchilik harakatining muhim arboblaridan bo‘lib, u ham
pedagog, shoir, dramaturg, noshir sifatida faoliyat ko‘rsatgan. Uning “Turkiy guliston
yoxud axloq”, “Maktab gulistoni”, “O‘g‘il va qizlar uchun axloq” kabi asarlari
maktablarda asosiy tarbiyaviy qo‘llanmalar sifatida keng qo‘llanilgan. Avloniy
ma’rifatparvarlikni xalqni jaholatdan qutqarishning yagona yo‘li deb bilgan. U bolalar
tarbiyasiga alohida ahamiyat bergan, o‘qituvchilar tayyorlash, maktablarni
rivojlantirish, darsliklar yozish va matbaa faoliyatini yo‘lga qo‘yishda fidokorona
mehnat qilgan. Avloniy o‘z asarlarida axloq, vatanparvarlik, mehnatsevarlik, o‘zlikni
anglash kabi muhim g‘oyalarni ilgari surgan.
Jadidlarning faoliyati o‘z davrida mustamlaka ma’muriyati va mahalliy
reaktsion kuchlar tomonidan qarshilikka uchradi. Yangi maktablar, matbuot, teatr va
boshqa yangilanishlarga qarshi chiqildi, ularga diniy va siyosiy sabablar bilan to‘siqlar
qo‘yildi. Jadidlar ko‘p hollarda dushman sifatida ta’qib qilindi, ba’zilari qamoqqa
olindi, surgun qilindi, hatto qatl etildi. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiy 1919-yilda
Bolsheviklar tomonidan qatl etildi. Abdurauf Fitrat, Munavvarqori, Avloniy kabi
boshqa jadidlar ham 1930-yillarda boshlangan repressiyalar davrida turli ayblovlar
bilan yo‘q qilindi. Bu fojiali holat, shubhasiz, o‘zbek xalqi tarixida og‘ir iz qoldirdi.
Biroq ularning g‘oyalari va amaliy ishlari xalq ongida o‘chmas iz qoldirdi.
Jadidlar faoliyatining yana bir muhim jihati – bu ayollar ta’limi va jamiyatdagi
o‘rniga bo‘lgan munosabatlaridir. Ular ayollarni ham zamonaviy bilimlar bilan
qurollantirish, maktab va madrasalarda o‘qitish, huquq va imkoniyatlar nuqtai
nazaridan erkaklar bilan tenglashtirish tarafdori edilar. Bu o‘z zamoni uchun jasoratli
qarash edi. Jadidlar ayollar uchun maxsus maktablar ochish, ularga darsliklar yozish,
ijtimoiy faoliyatga jalb qilish yo‘lida faol ish olib borishgan. Munavvarqori va
Avloniylarning bu boradagi ishlari ayniqsa e’tiborga loyiq. Ular ayollar savodsizligi,
erta nikoh, ko‘p xotinlilik kabi ijtimoiy muammolarni matbuot va adabiyot orqali fosh
etgan va ularni isloh qilishga chaqirgan.
Jadidlarning matbuot va nashriyot sohasidagi ishlari ham alohida ahamiyatga
ega. Ular o‘z fikrlarini ommaga yetkazish uchun gazeta, jurnal va risolalar nashr
etishgan. “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Sadoyi Turkiston”, “Oyna” kabi gazetalarda milliy
uyg‘onish, til, madaniyat, siyosiy o‘zgarishlar, jamiyatdagi muammolar yoritilgan. Bu
matbuot vositalari orqali ular xalqni ongli hayotga chaqirdilar, bilim olishga undadilar.
Jadidlarning bu faoliyati Turkiston musulmon ziyolilari orasida keng tarqalib, boshqa
hududlarda ham o‘z izini qoldirdi.
Bugungi kunda jadid ma’rifatparvarlarining merosi chuqur o‘rganilmoqda,
ularning hayoti va faoliyati asosida darsliklar yaratilmoqda, ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda. Ular o‘zbek milliy uyg‘onishining asoschilari, zamonaviy o‘zbek
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
110
davlatchiligi va madaniyatining ilk tamal toshlarini qo‘ygan zotlar sifatida
e’zozlanmoqda. Mustaqillik yillarida ularning nomlari abadiylashtirildi, haykallari
o‘rnatildi, asarlari qayta nashr qilindi. Ulug‘ jadidlarning hayoti yosh avlod uchun
namunadir.
Jadidlar o‘z umrlarini ilm, ma’rifat, adolat, taraqqiyot yo‘lida fido qilgan fidokor
insonlar edilar. Ularning har biri o‘zining serqirra faoliyati bilan o‘lkamiz ijtimoiy-
ma’naviy hayotini boyitdi, xalqning qalbida umid uyg‘otdi. Bugun biz ularning
orzulari ro‘yob topganini ko‘rmoqdamiz. Jadidlar g‘oyalari, ma’naviy jasorati va ilmga
bo‘lgan ishtiyoqi – millatimizning eng muhim tarixiy meroslaridan biridir. Bu merosni
asrab-avaylash, uni kelajak avlodga yetkazish – har bir ongli insonning muqaddas
burchidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdurauf Fitrat “Tanlangan asarlar” “Oila yoki oila boshqarish
tartiblari”.Toshkent.“Ma’naviyat” nashriyoti. 2009 yil.
2.
K. Hoshimov, S.Nishoinova “Pedagogika Tarixi” Alisher Navoiy nomidagi
O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti.Toshkent. 2005-yil.
3.
B.Qosimov
Karvonboshi-Mahmudxo’ja
Behbudiy “Tanlangan asarlar”.
Toshkent. “Ma’naviyat” nashriyoti 2006-yil.
4.
A.Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” Toshkent yoshlar nashriyoti. 2019-yil.
5.
Yusupova, S. N., & Karimov, X. U. (2024). TEMURIYLAR RENESSANSI VA
UNING JAHON MADANIYATI RIVOJIDAGI O ‘RNI. Science and innovation,
3(Special Issue 3), 95-98.
6.
Abdug‘aniev O. TA’LIM JARAYONIDA MODELLAShTIRISh ORQALI
TALABALARDA IJTIMOIY FAOL FUQAROLIK KOMPETENSIYaNI
RIVOJLANTIRISh //Innovations in Technology and Science Education. – 2022.
– T. 1. – №. 5. – S. 161-168
7.
8.
9.
http://www.guldu.ru
