ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
203
IQTISODIYOTNI DIVERSIFIKATSIYA QILISH: YANGI ISTIQBOLLAR VA
BARQAROR RIVOJLANISH UCHUN IMKONIYATLAR
Turopova Nigora
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Xushboqov Sardorbek Xoliyor o'g'li
Termiz davlat universiteti talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishning ahamiyati, uning
mamlakat iqtisodiy barqarorligiga ta’siri va global tendensiyalar tahlil qilingan. Turli
iqtisodiyotlarda amalga oshirilgan diversifikatsiya siyosatlari misolida uning ijobiy va
salbiy jihatlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlar, xususan, innovatsion texnologiyalarni joriy qilish va eksportga
yo‘naltirilgan strategiyalarni kengaytirish orqali diversifikatsiya jarayoni o‘rganilgan.
Natijalarda diversifikatsiyaning iqtisodiy barqarorlikka olib keluvchi omil sifatidagi roli
isbotlangan.
Kalit so’zlar.
Iqtisodiy diversifikatsiya, innovatsion texnologiyalar, eksport
strategiyasi, barqaror rivojlanish, iqtisodiy islohotlar, sektorlararo integratsiya.
Abstract
This article analyzes the importance of economic diversification, its impact on the
country's economic stability, and global trends. The positive and negative aspects of
diversification policies implemented in different economies are considered. Also, the
process of diversification through the implementation of economic reforms in Uzbekistan,
in particular, the introduction of innovative technologies and the expansion of export-
oriented strategies, was studied. The results prove the role of diversification as a factor
leading to economic stability.
Keywords.
Economic diversification, innovative technologies, export strategy,
sustainable development, economic reforms, intersectoral integration.
KIRISH
Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish – bu iqtisodiyotning bir necha sohalari o‘rtasida
balans yaratish va unga bog‘liq xavflarni kamaytirish orqali barqarorlikka erishish
jarayonidir. Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar o‘z iqtisodiy barqarorligini ta’minlash
maqsadida eksport va ishlab chiqarish turlarini kengaytirishga intilmoqda. Ushbu jarayon,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
204
ayniqsa, resurslarga boy mamlakatlar uchun muhim, chunki bir sektorning ustuvorligi
iqtisodiy beqarorlik va global bozor tebranishlariga bog‘liq xavfni oshiradi.
O‘zbekiston iqtisodiyoti, asosan, qishloq xo‘jaligi, energetika va tog‘-kon sanoati
kabi sektorlar ustida shakllangan. Ammo, so‘nggi yillarda mamlakatda iqtisodiyotni
diversifikatsiya qilish va yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishga
yo‘naltirilgan strategik islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu maqolada diversifikatsiya
jarayonining ilmiy asosi, xorijiy tajriba va O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlar tahlil qilinadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish bo‘yicha nazariyalar va amaliy tadqiqotlar
global miqyosda ko‘p yillardan buyon o‘rganilib kelinmoqda. M. Porterning
Raqobatbardosh ustunlik nazariyasida iqtisodiy diversifikatsiya orqali milliy
iqtisodiyotning global bozor raqobatbardoshligini oshirish masalasi yoritilgan.
Shuningdek, J. Sachsning Resurs la’nati nazariyasi resurslarga boy mamlakatlarda
diversifikatsiyaning muhimligini ko‘rsatadi.
Xitoy, Janubiy Koreya va BAA misolida diversifikatsiya siyosati muvaffaqiyatli
amalga oshirilgan mamlakatlar tajribasi tahlil qilingan. Jumladan, Janubiy Koreyaning
yuqori texnologiyalarga asoslangan ishlab chiqarish sohasi va BAAning turizm va
logistika sektorlarini rivojlantirish bo‘yicha strategiyalari O‘zbekiston uchun namuna
bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar doirasida
yangi sanoat klasterlarini yaratish, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish, xorijiy
investorlarni jalb qilish kabi tadbirlar iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishda muhim
qadamlar hisoblanadi.
Tadqiqot quyidagi usullar asosida amalga oshirildi:
Statistik tahlil:
O‘zbekistonning asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari, eksport tarkibi va sektorlararo
taqsimoti tahlil qilindi.
Diversifikatsiya siyosatining samaradorligini baholash uchun Jahon banki va
Xalqaro valyuta jamg‘armasi ma’lumotlari tahlil qilindi.
Taqqoslash usuli:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
205
O‘zbekiston iqtisodiyoti rivojlanish strategiyalari boshqa davlatlar tajribasi bilan
solishtirildi. Masalan, Janubiy Koreya va BAA modellariga asoslangan o‘xshashlik va
farqlar aniqlandi.
Case-study:
Toshkent, Andijon va Samarqand viloyatlaridagi sanoat klasterlari faoliyati
o‘rganildi. Har bir hududning ishlab chiqarish va eksport salohiyati diversifikatsiyaga
qo‘shayotgan hissasi baholandi.
Iqtisodiy modellashtirish:
Diversifikatsiyaning yalpi ichki mahsulotga ta’siri modellashtirilib, iqtisodiy o‘sish
prognozlari hisoblandi.
Ekspert intervyulari:
Iqtisodchilar va iqtisodiy siyosatni ishlab chiquvchi mutaxassislar bilan intervyular
o‘tkazilib, diversifikatsiya jarayonining real ta’siri haqida ma’lumot olindi.
NATIJALAR
Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda iqtisodiy diversifikatsiya jarayonining quyidagi
jihatlarini aniqladi:
Eksport tarkibi:
2023-yilda eksportning 25% sanoat mahsulotlari, 40% qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari va 35% boshqa sektorlar hissasiga to‘g‘ri keldi.
Ish o‘rinlari yaratish:
Diversifikatsiya natijasida 2023-yilda 120 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari
yaratildi.
Hududiy rivojlanish:
Samarqand va Toshkent viloyatlarida yangi sanoat klasterlari barpo etildi, bu
mahalliy iqtisodiyotga sezilarli hissa qo‘shdi.
1-jadval. Eksport tarkibining diversifikatsiyasi
Yil
Qishloq xo‘jaligi (%) Sanoat
mahsulotlari
(%)
Xizmatlar (%)
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
206
2018-yil
55
20
25
2023-yil
40
25
35
XULOSA
Diversifikatsiya iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va yangi o‘sish imkoniyatlarini
yaratishda muhim vositadir. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida
iqtisodiyotda turli sektorlarning hissasi oshib, mamlakat global bozor talablariga
moslashmoqda. Ammo, jarayonning muvaffaqiyati uchun quyidagi chora-tadbirlar
amalga oshirilishi lozim:
Innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va xorijiy investorlarni jalb qilish.
Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash.
Diversifikatsiyaning to‘g‘ri yo‘nalishlarda davom ettirilishi O‘zbekistonni global
iqtisodiyotda barqaror o‘sishga erishgan mamlakatlar qatoriga olib chiqadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Porter, M. Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior
Performance.
2.
Sachs, J. The Resource Curse Revisited.
3.
Jahon banki ma’lumotlari.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hisobotlari.
5.
BAA va Janubiy Koreya diversifikatsiya tajribalari bo‘yicha xalqaro
tadqiqotlar.
