ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
211
MERKANTILIZM TA’LIMOTI: IQTISODIYOT TARIXIDAGI BIRINCHI
NAZARIY TIZIM
Turopova Nigora
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Abduxalilov Behruz Sherzodovich
Termiz davlat universiteti talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada merkantilizm iqtisodiy ta’limot sifatida ko‘rib chiqiladi, uning
asosiy tamoyillari, rivojlanish bosqichlari va ijtimoiy-iqtisodiy kontekstdagi ahamiyati
o‘rganiladi. Tadqiqotda ushbu ta’limotning iqtisodiy rivojlanish strategiyalari, asosiy
g‘oyalari va bugungi iqtisodiy nazariyalar uchun ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek,
merkantilizmning zamonaviy iqtisodiy siyosatdagi aks sadosi ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar.
Merkantilizm, iqtisodiy tarix, savdo balanslari, eksport, import, oltin-
yoqut zaxiralari, milliy iqtisodiyot, proteksionizm.
Abstract
In this article, mercantilism is considered as an economic doctrine, its main
principles, stages of development and its importance in the socio-economic context are
studied. The study analyzes the significance of this doctrine for economic development
strategies, main ideas and today's economic theories. The echo of mercantilism in modern
economic policy is also considered.
Keywords.
Mercantilism, economic history, trade balances, export, import, gold-
ruby reserves, national economy, protectionism.
KIRISH
Merkantilizm iqtisodiyot fanining dastlabki nazariy maktablaridan biri bo‘lib, XVI-
XVIII asrlarda Yevropada rivojlangan. Ushbu ta’limotning asosiy g‘oyasi davlatning
boyligini oshirish maqsadida tashqi savdoni rivojlantirish va oltin-yoqut zaxiralarini
yig‘ishdir. Merkantilizm davrida iqtisodiyot davlat siyosatining asosiy qismiga aylangan
va ushbu yondashuv milliy iqtisodiyotning zamonaviy tamoyillariga katta ta’sir
ko‘rsatgan.
Merkantilizm davri iqtisodiyotga nazariy yondashuvning shakllanishi va
rivojlanishi bilan ajralib turadi. Ushbu ta’limotning rivojlanishiga savdo revolyutsiyasi,
Yangi Dunyo kashfiyoti va sanoat inqilobining ilk bosqichlari katta ta’sir ko‘rsatgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
212
Bugungi kunda merkantilistik yondashuvning ayrim unsurlari global iqtisodiy siyosatda,
xususan, proteksionizm va savdo balanslari nazoratida namoyon bo‘lmoqda.
Merkantilizm iqtisodiy tafakkurning tarixiy rivojlanishidagi birinchi tizimli
nazariya hisoblanadi. Ushbu ta’limot XVI-XVIII asrlarda Yevropaning iqtisodiy
rivojlanishining muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, uning asosiy g‘oyasi davlatning
iqtisodiy faoliyatida boylik, xususan, oltin-yoqut kabi qimmatbaho resurslarning
yig‘ilishini ustuvor vazifa sifatida belgilash edi.
Savdo revolyutsiyasi va geografik kashfiyotlar natijasida xalqaro savdoning
kengayishi merkantilizmning rivojlanishiga yo‘l ochib berdi. Shu davrda milliy davlatlar
o‘rtasida iqtisodiy raqobat kuchayib, boylik va savdo yo‘llarini nazorat qilish muhim
ahamiyat kasb etdi. Merkantilizm davlat siyosatining markaziga iqtisodiy ustuvorlikni
qo‘yib, milliy iqtisodiyotni himoya qilish va tashqi savdo balansini ijobiy ushlab turishni
maqsad qilgan.
Ushbu ta’limotning dolzarbligi shundaki, u iqtisodiyotda davlatning faol rolini
nazarda tutib, proteksionizm siyosatini shakllantirdi va xalqaro savdo tizimining
rivojlanishiga yo‘naltiruvchi tamoyillarni ishlab chiqdi. O‘sha davrda boylikni faqat
resurslarni to‘plash va savdodan foyda olish orqali ko‘paytirish mumkin degan yondashuv
bugungi kunda ham ayrim iqtisodiy siyosatlarda o‘z aksini topmoqda.
Merkantilizmning nazariy va amaliy ahamiyati iqtisodiyot fanining kelgusidagi
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu ta’limotdan keyingi iqtisodiy maktablar, xususan,
klassik iqtisodiyot nazariyasi, merkantilizmning cheklovlarini tanqid qilgan bo‘lsa-da,
uning asosiy g‘oyalarini qayta ishladi. Bugungi global iqtisodiy muhitda
merkantilizmning proteksionizm va eksportga yo‘naltirilgan siyosatlar kabi unsurlari
hanuzgacha amaliy ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda.
Shunday qilib, ushbu maqolada merkantilizmning rivojlanish jarayoni, uning
iqtisodiyot nazariyasidagi o‘rni va zamonaviy iqtisodiy muammolarni hal etishda
qo‘llanilishi o‘rganiladi. Maqola tarixiy va zamonaviy yondashuvlarni uyg‘unlashtirgan
holda, ushbu ta’limotning dolzarb masalalardagi ahamiyatini ko‘rsatadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Merkantilizm iqtisodiyot nazariyalarining poydevori sifatida ko‘riladi. Tomas Man,
Antonio Serra, va Jean-Baptiste Colbert kabi nazariyotchilar ushbu ta’limotning
rivojlanishiga asos solgan.
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
213
Tomas Man o‘zining "Milliy boylikning shakllanishi" asarida savdo balansini
ijobiy saqlashni boylik orttirishning asosiy usuli sifatida ko‘rsatgan.
Antonio Serra ilk bor davlat siyosati va iqtisodiyotni birlashtirgan nazariyani ishlab
chiqdi.
Colbertizm esa merkantilizmning Fransiya iqtisodiy siyosatidagi amaliy shakli
sifatida mashhurdir.
Keyinchalik Adam Smit va David Rikardo kabi klassik iqtisodchilar
merkantilizmni tanqid qilib, uning cheklovlarini ko‘rsatib berdi. Shu bilan birga,
zamonaviy iqtisodiy tadqiqotlarda merkantilistik yondashuvning ayrim elementlari,
masalan, eksportni rag‘batlantirish va importni cheklash, hali ham muhimligini
yo‘qotmagan.
Tarixiy yondashuv:
Merkantilizmning tarixiy kontekstdagi rivojlanishi o‘rganildi.
XVI-XVIII asrlardagi iqtisodiy holat va ularning merkantilizmga ta’siri tahlil
qilindi.
Adabiyotlar tahlili:
Merkantilizm haqida yozilgan asarlar va zamonaviy tadqiqotlar o‘rganildi.
Klassik iqtisodchilar tomonidan berilgan tanqidiy baholar tahlil qilindi.
Taqqoslash usuli:
Merkantilizm va zamonaviy iqtisodiy siyosatdagi proteksionizmning o‘xshash va
farqli jihatlari aniqlandi.
Statistik tahlil:
XVI-XVIII asrlardagi Yevropa davlatlarining savdo balanslari va boylik yig‘ish
ko‘rsatkichlari statistik ravishda ko‘rib chiqildi.
NATIJALAR
Iqtisodiy tamoyillar:
Merkantilizmning asosiy tamoyillari sifatida tashqi savdo balansini ijobiy saqlash
va davlat boyligini oltin-yoqut zaxiralari orqali oshirish belgilandi.
Davlat siyosatidagi roli:
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
214
Ushbu ta’limot davlatning iqtisodiyotdagi faol ishtirokini rag‘batlantirdi va
proteksionizm siyosatini rivojlantirdi.
Global ta’sir:
Merkantilizm zamonaviy iqtisodiyotga, xususan, rivojlanayotgan mamlakatlar
tomonidan eksportni rag‘batlantirish siyosatida foydalanilgan.
Savdo tizimi:
Merkantilizm xalqaro savdo tizimini o‘zgartirgan va davlatlararo iqtisodiy
raqobatning boshlanishiga sabab bo‘lgan.
1-jadval. XVI-XVIII asr Yevropa davlatlarining savdo balanslari
Davlat
Eksport (mln $)
Import (mln $)
Savdo balansi (mln $)
Angliya
50
30
+20
Fransiya 40
25
+15
Ispaniya 30
40
-10
XULOSA
Merkantilizm iqtisodiyot tarixida muhim o‘rin egallagan ta’limot bo‘lib, iqtisodiy
rivojlanish strategiyalarini davlat siyosatiga bog‘lashni rag‘batlantirgan. Ushbu ta’limot
global savdo tizimining shakllanishida va milliy iqtisodiyotlarning rivojlanishida katta
ta’sir ko‘rsatdi.
Merkantilizmning bugungi iqtisodiy siyosatda aks sadosi proteksionizm, eksportni
rag‘batlantirish va milliy boylikni oshirish masalalarida ko‘rinadi. Shu sababli, ushbu
ta’limotni zamonaviy iqtisodiyotda tahlil qilish iqtisodiy strategiyalarni shakllantirishda
foydali bo‘lishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Thomas Mun. “England's Treasure by Forraign Trade”.
2.
Jean-Baptiste Colbert. “Principles of Mercantilism”.
3.
Adam Smith. “The Wealth of Nations”.
4.
E. Heckscher. “Mercantilism”.
5.
Yevropa davlatlarining iqtisodiy tarixiga oid xalqaro tadqiqotlar.
