ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
169
OROL MUAMMOLARI VA ULARNI BARTARAF ETISH USULLARI
Turopova Nigora
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Mamanazarova Gulbahor
Terdu, iqtisodiyot va turizm fakulteti, buxgalteriya hisobi va audit yo’nalishi talabasi
Annotatsiya
Orol dengizining qurishi Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun eng katta ekologik
va ijtimoiy-iqtisodiy muammolardan biri bo‘lib, u hududning atrof-muhitiga, aholining
salomatligiga va iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada Orol dengizi
muammolarining asosiy sabablari va ularni bartaraf etish uchun qabul qilinayotgan usullar
ko‘rib chiqilgan.
Kalit so’zlar.
Orol dengizi, ekologik inqiroz, suv resurslari, iqtisodiy ta’sir,
ijtimoiy ta’sir, melioratsiya, barqaror rivojlanish.
Abstract
The drying up of the Aral Sea is one of the biggest environmental and socio-
economic problems for the countries of Central Asia, and it has a serious impact on the
environment, the health of the population and the economy of the region. This article
examines the main causes of the problems of the Aral Sea and the methods adopted for
their elimination.
Keywords.
Aral Sea, environmental crisis, water resources, economic impact,
social impact, reclamation, sustainable development.
KIRISH
Orol dengizi dunyodagi eng yirik ekologik inqirozlardan biri sifatida tan olinadi.
20-asr o‘rtalarida Orol dengizi hajmi bo‘yicha dunyoda to‘rtinchi o‘rinda bo‘lgan, ammo
hududdagi paxta sanoatini rivojlantirish maqsadida Amudaryo va Sirdaryo suvlarining
cheklovsiz foydalanilishi dengizning qisqarishiga olib keldi. Bugungi kunda Orol
dengizining katta qismi qurib ketgan va uning atrofida yuz minglab odamlar salbiy
ta’sirlarga duch kelmoqda. Mazkur maqolada Orol dengizidagi ekologik muammolar va
ularni bartaraf etish uchun olib borilayotgan chora-tadbirlar o‘rganiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Orol dengizining ekologik muammolari ko‘plab xalqaro va mahalliy tadqiqotlarda
o‘rganilgan. BMTning Orol dengiziga doir hisobotlari va Jahon bankining ekologik
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
170
rivojlanish loyihalari mazkur hududda amalga oshirilayotgan ijtimoiy va iqtisodiy
dasturlarga yondashuvlarni taqdim etadi. Shuningdek, G‘arbiy va Markaziy Osiyodagi
ilmiy-tadqiqot markazlari tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar orqali Orol dengizi
hududida melioratsiya ishlari va yerdan unumli foydalanishni yaxshilash usullari tahlil
qilinmoqda.
Maqolada statistik tahlil va qiyosiy usullar yordamida Orol dengizining qisqarish
sur’atlari, uning hududga va aholi turmush tarziga ta’siri o‘rganilgan. Bunda mahalliy va
xalqaro tadqiqotlar asosida ma’lumotlar yig‘ilib, mavjud vaziyatning iqtisodiy va ijtimoiy
jihatlari tahlil qilindi. Shuningdek, muammoni bartaraf etish uchun taklif etilgan chora-
tadbirlarning natijaviyligi ham o‘rganildi.
NATIJALAR
Orol dengizining qurishi va sho‘rlanishi butun hudud uchun jiddiy ekologik,
iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqardi. Dengizning suvi qariyb 90% ga
kamaygan bo‘lib, Orolning qurigan qismida cho‘l paydo bo‘lgan va tuz, chang, zaharli
moddalar atrof-muhitga tarqalmoqda. Ushbu holat mahalliy aholining salomatligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Orolbo‘yi mintaqasida nafas olish yo‘llari kasalliklari va
oshqozon-ichak kasalliklari darajasi boshqa hududlarga qaraganda 1,5-2 barobar yuqori.
1-jadval. Orol dengizi qisqarishining ba’zi ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkich
Qiymati
Dengiz hajmining qisqarishi (%)
90%
Dengiz sathining pasayishi (m)
22-25 m
Qurigan hudud maydoni (kv.km)
60 000 kv.km
Mahalliy aholining o‘rtacha umr ko‘rish
darajasi (yosh)
57-60 yosh
Orol dengizining qurishi mintaqaning nafaqat ekologik, balki ijtimoiy-iqtisodiy
vaziyatini ham keskin yomonlashtirdi. Dengizning bugungi holati quyidagi yo‘nalishlarda
salbiy ta’sirlarni yuzaga keltirdi:
Ijtimoiy-iqtisodiy ta’sir: Orolbo‘yi mintaqasida aholi uchun mehnat imkoniyatlari
sezilarli darajada qisqargan. Ayniqsa, baliqchilik sanoatining inqirozi ko‘plab oilalarni
daromadsiz qoldirib, ishsizlik darajasining oshishiga sabab bo‘ldi. Ilgari dengizda yiliga
40 ming tonnadan ortiq baliq ovlangan bo‘lsa, bugungi kunda bu ko‘rsatkich deyarli yo‘q
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
171
darajaga tushib qolgan. Shu bilan birga, qishloq xo‘jaligi yerlarining sho‘rlanishi tufayli
hosildorlik darajasi pasaymoqda, bu esa oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashga salbiy ta’sir
qilmoqda.
Sog‘liqni saqlash: Orol dengizining qurishi natijasida havoga ko‘tarilayotgan tuz
va changning yuqori konsentratsiyasi mintaqadagi aholining sog‘lig‘iga jiddiy zarar
yetkazmoqda. Orolbo‘yi hududida o‘pka kasalliklari, ayniqsa, astma va surunkali bronxit
kabi kasalliklar ko‘paygan. Tadqiqotlarga ko‘ra, ushbu hududda bolalar o‘limi boshqa
hududlarga nisbatan 1,5 barobar yuqori. Shuningdek, bu mintaqada saraton va oshqozon-
ichak kasalliklari ham keng tarqalgan.
Ekologik muhitning buzilishi: Orol dengizi qurigach, atrof-muhitni qamrab olgan
cho‘l hududi kengayib, so‘nggi yillarda tuzli changlar hatto Yevropa va Shimoliy
Qozog‘iston hududlariga ham yetib bormoqda. Havo orqali tarqalgan zaharli moddalar
ekotizimlarga ham zarar yetkazmoqda, bu esa o‘simlik va hayvonot dunyosining
kamayishiga olib kelmoqda. Shu bilan birga, suv manbalarining kamayishi tufayli
hududda qishloq xo‘jaligi va ichimlik suvi bilan bog‘liq muammolar kuchaygan.
Global iqlimga ta’siri: Orol dengizi qurigan joylarda yuzaga kelgan qum va sho‘rli
cho‘l havo haroratining o‘zgarmasligiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Dengiz qirg‘oqlarida paydo
bo‘lgan cho‘l havo haroratini keskin o‘zgartirib, qishloq xo‘jaligi mavsumlarini
qisqartirmoqda. Bundan tashqari, bu cho‘llar orqali tarqalayotgan sho‘r va chang
shamollari atmosferaga zarar yetkazmoqda, bu esa global iqlim o‘zgarishiga hissa
qo‘shmoqda.
Qishloq xo‘jaligiga ta’siri: Sho‘rlangan tuproq qishloq xo‘jaligi yerlarining
unumdorligini pasaytirib, hosildorlikka jiddiy salbiy ta’sir qilmoqda. Masalan, bug‘doy,
paxta va sabzavot yetishtirish uchun sarflanayotgan resurslar ortgan bo‘lsa-da, olingan
hosilning sifati va miqdori pasaygan. Shu sababli, iqtisodiy samaradorlik ham
kamaymoqda, bu esa aholi daromadiga va oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy xavf tug‘diradi.
Mazkur natijalar, Orolbo‘yi mintaqasining ekologik inqirozini bartaraf etish
uchun yanada samarali va kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilishini taqozo etmoqda.
Shu jumladan, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish, sug‘orish tizimlarini optimallashtirish,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11
172
mahalliy qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini modernizatsiya qilish, atrof-muhit monitoring
tizimini kuchaytirish kabi choralar zarur.
XULOSA
Orol dengizining qurishi va buning natijasida yuzaga kelgan muammolar Markaziy
Osiyodagi barcha davlatlarni qamrab olgan. Bu muammolarni hal qilishda davlatlararo
hamkorlik va xalqaro tashkilotlar ko‘magida birgalikda faoliyat olib borish zarur.
Ekologik inqirozning oqibatlarini kamaytirish uchun suv resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish, melioratsiya ishlarini kuchaytirish va atrof-muhitni saqlash
bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish talab etiladi. Orolbo‘yi hududida
yashovchi aholi uchun turmush sharoitlarini yaxshilash, ijtimoiy dasturlarni kengaytirish
va ularni sog‘liqni saqlash tizimi bilan ta’minlash asosiy vazifalardan biri bo‘lib
qolmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
UNDP. (2021). The Aral Sea Disaster Report. United Nations Development
Program.
2.
FAO. (2023). Aral Sea Region and Water Management Policies.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya qo‘mitasi. (2023). Orol muammolari va
atrof-muhit himoyasi haqida hisobot.
