Universal International Scientific Journal
170
Nabiyeva Shahrizoda Aʼzamjon qizi.,
Olimov Maxsudbek Odiljon o‘g‘li., Xakulova Mukaddasxon
Shavkatovna
Andijon davlat unversiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Radiatsiya atrof-muhitda inson salomatligi uchun xavf tugʻdiradigan omillardan biri
boʻlib, xavfli oʻsma kasalliklarining paydo boʻlishida muhim rol oʻynaydi. Bu maqolada ionlashtiruvchi
radiatsiyaning hujayra darajasidagi taʼsiri, DNK shikastlanishi, mutatsiyalar va oʻsmalarning rivojlanish
mexanizmlari tahlil qilinadi. Shuningdek, turli radiatsiya manbalari (tabiiy va sunʼiy), ularning dozasi va
taʼsir muddati oʻsmalar riskini oshirishdagi ahamiyati yoritiladi. Tadqiqot maʼlumotlari radiatsion xavfni
kamaytirish va profilaktika choralarini ishlab chiqish uchun asos boʻlishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Radiatsiya, xavfli oʻsma kasalliklari, ionlashtiruvchi nurlar, DNK shikastlanishi,
mutatsiyalar, kanserogenez, radiatsion xavf, profilaktika.
Аннотация:
Радиация является одним из факторов окружающей среды, представляющих
угрозу для здоровья человека и играющих важную роль в развитии злокачественных опухолей. Эта
диссертация анализирует воздействие ионизирующего излучения на клеточном уровне,
повреждение ДНК, мутации и механизмы развития опухоли. В ней также подчеркивается значение
различных источников излучения (естественных и искусственных), их доз и продолжительности
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
XAVFLI O‘SMALARNING PAYDO BO‘LISHIDA RADIATSIYANING TA’SIRI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 16.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
171
воздействия для повышения риска возникновения опухолей. Результаты исследований могут
служить основой для снижения радиационной опасности и разработки превентивных мер.
Ключевые слова:
радиация, злокачественные опухоли, ионизирующее излучение,
повреждение ДНК, мутации, канцерогенез, радиационная опасность, профилактика.
Abstract:
Radiation is one of the environmental factors that poses a threat to human health and plays
an important role in the development of malignant tumors. This thesis analyzes the effects of ionizing
radiation at the cellular level, DNA damage, mutations, and the mechanisms of tumor development. It also
highlights the significance of different radiation sources (natural and artificial), their doses, and duration of
exposure in increasing tumor risk. The research findings may serve as a basis for reducing radiation hazards
and developing preventive measures.
Keywords:
Radiation, malignant tumors, ionizing radiation, DNA damage, mutations,
carcinogenesis, radiation hazard, prevention.
Language:
Uzbek
Citation:
Nabiyeva , S., Olimov , M., & Xakulova , M. (2025). THE INFLUENCE OF RADIATION
IN THE FORMATION OF Malignant Tumors. Universal International Scientific Journal, 2(5), 170–173.
Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1989
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Radiatsiya lotincha “radiatio” so‘zidan
olingan bo‘lib, nurlanish degan ma’noni
anglatadi. U yadroviy o‘zgarishlar natijasida
yuzaga
keladigan
elektromagnit
va
korpuskulyar nurlanishlar, quyosh nurlanishi,
kosmik nurlar oqimlari, radiatsiyaning tirik
organizmga taʼsiri radiatsiya dozasi bilan
belgilanadi. Radiatsiya rentgen (r), hamda
ko‘lab radiatsion doza miqdor birliklari bilan
oʻlchanadi radiatsiya miqdori singuvchi
radiatsiya
va
boshqa
radioaktiv
nurlanishlarning
shikastlovchi
taʼsiriga
bogʻliq. Bir kunda 20 r gacha radiatsiya kishi
organizmi uchun xavfsiz doza hisoblanadi.
Bundan
ortiq
miqdordagi
nurlanish
organizmdagi toʻqimalarni shikastlab, kishini
nurlanish kasalligiga duchor qiladi. Radiatsiya
ionlanmaydigan va ionlanuvchi turlarga
bo‘linadi. Radiatsion himoya radiatsiya
manbalari
bilan
ishlaganda
xavfsizlikni
ta'minlashga qaratilgan muhim choradir.
Radioaktiv modda (α, β, γ nurlar,
neytronlar) va boshqa ionlovchi nurlanish
manba(rentgen qurilma)lari bilan ishlaganda
ularning zararli dozasini xavfsiz nurlanish
dozasigacha kamaytirish uchun tadbirlar
kompleksi ishlab chiqilgan. Berk nurlanish
manbalari (germetik nurlanish manbalari,
rentgen
qurilmalari,
tezlatkichlar
va
boshqalar) dan atrof muhitga radioaktiv
moddalar tarqalmasligi isbotlangan. Bunday
manbalar bilan ishlaganda organizmga faqat
tashqi nurlanish taʼsir qiladi. Tashqi nurlanish
dozasini
kamaytirish
uchun
nurlanish
maydonida ishlash vaqtini minimal holatga
keltirish, uzoq masofada turish va manba yoki
Universal International Scientific Journal
17
2
obʼyektni himoya vositalari yordamida to‘sish
kerak. Ochiq nurlanish manbalari bilan
ishlaganda radiaktiv moddalar nafas yoʻli,
oshqozon, ichak yoki teri orqali organizmga
kirishi va organizm ichdan nurlantirishi
mumkin. Ichki nurlanish dozasini kamaytirish
uchun texnologik uskuna va ish joyini
germetiklash, ventilyasiya tizimlariga filtr
qoʻyish,
shaxsiy
himoya
vositalaridan
foydalanish va radiatsion gigiyena qoidalariga
amal qilish zarur. Radioaktiv modda va boshqa
ionlovchi
nurlanish
manbalari
bilan
ishlaydigan hamma korxonalarda radiatsiya
xavfsizligi xizmati (RXX) radiatsion nazorat
olib boradi. Radiatsiya nurlaridan nurlanganda
inson
hayoti
uchun
xafli
kasalliklar
(farzandlarni nogiron tugʻilishi, oq qon
kasalligi, rak kasalliklari kelib chiqadi).
So‘nggi yillarda xavfli o‘smalar (saraton)
dunyo miqyosida inson salomatligiga tahdid
solayotgan eng og‘ir kasalliklardan biriga
aylangan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
ma’lumotlariga ko‘ra, saraton kasalliklari har
yili millionlab insonlar hayotiga zomin
bo‘lmoqda. Xavfli o‘smalarning rivojlanishida
turli omillar, jumladan, irsiyat, ekologik
muhit, ovqatlanish tartibi, stress va ayniqsa
radiatsiya ta’siri muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
maqolada radiatsiyaning inson organizmiga,
xususan
hujayra
DNK
tuzilishiga
ko‘rsatadigan ta’siri va uning natijasida xavfli
o‘smalar rivojlanish mexanizmi tahlil qilinadi.
Radiatsiya
tirik
organizmning
eng
muhim tuzilmasi — hujayraga, ayniqsa DNK
molekulasiga ta’sir ko‘rsatadi. Ionlovchi
nurlanish hujayra ichida erkin radikallar hosil
qiladi, bu esa oksidlovchi stressni kuchaytirib,
genetik materialning buzilishiga olib keladi.
DNKning zanjirlararo uzilishi, asoslarning
almashtirilishi yoki xromosoma parchalanishi
natijasida mutatsiyalar yuzaga keladi.
Mutatsiyaga
uchragan
hujayralarda
nazoratdan chiqqan bo‘linish boshlanadi.
Bunday hujayralar organizm nazorati ostidan
chiqib, doimiy bo‘linadi va o‘sadi. Bu esa
xavfli o‘smalarning shakllanishiga olib keladi.
Ko‘plab ilmiy izlanishlar va tarixiy
faktlar
shuni
ko‘rsatadiki,
ionlovchi
radiatsiyaga uchragan insonlar orasida saraton
kasalligi holatlari ancha yuqori. Ayniqsa,
quyidagi o‘smalar radiatsiyaga bog‘liq holatda
ko‘p uchraydi:
• Qon saratoni (leykemiya)
• Qalqonsimon bez saratoni
• Ko‘krak bezi saratoni
• O‘pka va ichak saratoni
Masalan, 1986 yildagi Chernobil AES
portlashi natijasida yuz minglab insonlar
yuqori darajadagi nurlanishga uchragan va
keyingi yillarda aynan yuqoridagi saraton
turlarining
ko‘payishi
qayd
etilgan.
Shuningdek,
Hiroshima
va
Nagasaki
portlashlaridan keyingi tahlillar ham bu xavfni
isbotlagan.
Organizmning o‘zi DNKni ta’mirlash
mexanizmlariga ega. Biroq radiatsiya ta’siri
kuchli bo‘lsa yoki takrorlansa, bu tizimlar
samarali ishlamay qoladi. Shu bois, radiatsiya
bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish uchun
quyidagi choralar ko‘rilishi muhim:
• Radiatsiya manbalaridan uzoqlashish
yoki ularni to‘g‘ri saqlash
• Himoya vositalaridan (kurta, qalqon,
qo‘lqop va boshqalar) foydalanish
• Tibbiy muolajalarda (masalan, rentgen)
me’yorlarga amal qilish
• Antioksidantlarga boy ovqatlar iste’mol
qilish
Xulosa qilib aytganda, radiatsiya tirik
organizm uchun jiddiy xavf tug‘diradi. U
hujayralar darajasida genetik buzilishlarni
yuzaga
keltiradi
va
bu
holat
xavfli
o‘smalarning shakllanishiga sabab bo‘ladi.
Universal International Scientific Journal
17
3
Shu bois, jamiyatda radiatsiyaviy xavfsizlik
madaniyatini
shakllantirish,
yadro
texnologiyalaridan
foydalanishda
ehtiyot
choralarini
kuchaytirish
va
aholining
sog‘lig‘ini muhofaza qilish choralari muhim
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
Jalilov M.X., Xamroyev J.X., Axrorov M.N. “Rentgen nurlari. Ionlashtiruvchi
nurlanishlarning moddalarga ta’siri”ni o‘rganish mavzusini modul tizimida o‘qitish. // Xalqaro
o‘quv-uslubiy anjuman. Toshkent, 2022. – B. 140–143.
2.
WHO. Radiation and health. World Health Organization. https://www.who.int/news-
room/fact-sheets/detail/radiation-health
3.
UNSCEAR (United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic
Radiation). Sources and Effects of Ionizing Radiation. 2020 Report.
4.
Hall, E.J., Giaccia, A.J. Radiobiology for the Radiologist. 8th Edition. Wolters
Kluwer, 2018.
5.
Cardis, E. et al. Cancer consequences of the Chernobyl accident: 20 years on. J Radiol
Prot. 2006.
6.
National Cancer Institute (NCI). Radiation Risks and Pediatric Cancer.
https://www.cancer.gov
7.
Boice JD. Radiation-induced leukemia and preleukemia in humans. Health Phys.
2017.
8.
https://www.samdu.uz/uz/news/32582
