Universal International Scientific Journal
207
Ismoilov Ibrohimjon Xakimjon o‘g‘li
Muhammadaliyeva Ruxsoraxon Hamidullo qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy-amaliy ishda o‘simliklarning turli xil noqulay muhit omillariga nisbatan
fiziologik, biokimyoviy, molekulyar va genetik javob reaksiyalari chuqur ilmiy tahlil qilinadi. Xususan,
abiotik stress – ya‘ni qurg‘oqchilik, sho‘rlanish, ekstremal haroratlar, og‘ir metall ionlari ta‘siri, nur va
radiatsiya sharoitida o‘simliklarning bardoshlilik mexanizmlari o‘rganiladi. Biotik stress – ya‘ni
fitopatogenlar, zararli hasharotlar, viruslar va begona o‘simliklarning o‘simliklarga ko‘rsatadigan
bosimlariga javoban hosil bo‘ladigan himoya mexanizmlari, gormonlararo muvozanat, signal uzatish
yo‘llari, gen ifodalanishi va sekondar metabolitlar sintezi yoritiladi. O‘zbekiston olimlari tomonidan olib
borilgan so‘nggi tadqiqotlar asosida milliy seleksiya yutuqlari, laboratoriya tajribalari va dala sharoitidagi
kuzatuvlar ham keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
O‘simliklar fiziologiyasi, stressga chidamlilik, himoya reaksiyalari, gormonlar, gen
ekspressiyasi, abiotik va biotik omillar, O‘zbekiston seleksiyasi
.
Annotation:
This scientific-practical work provides a detailed analysis of the physiological,
biochemical, molecular, and genetic responses of plants to various unfavorable environmental factors. It
investigates plant resistance mechanisms under abiotic stresses such as drought, salinity, extreme
temperatures, heavy metals, and radiation. Additionally, it covers plant defense systems against biotic
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi: https://universaljurnal.uz
O‘SIMLIKLAR CHIDAMLILIGI VA HIMOYALANISH FIZIOLOGIYASI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 15.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
208
stresses, including pathogens, harmful insects, viruses, and parasitic plants. The work also examines
hormonal cross-talk, signal transduction pathways, gene expression, and secondary metabolite synthesis.
Research conducted by Uzbek scientists, national selection achievements, laboratory experiments, and field
observations are included
.
Keywords:
Plant physiology, stress tolerance, defense responses, hormones, gene expression, abiotic
and biotic factors, Uzbekistan selection.
Аннотация:
В данной научно-практической работе проводится глубокий анализ
физиологических, биохимических, молекулярных и генетических реакций растений на различные
неблагоприятные факторы окружающей среды. В частности, рассматриваются механизмы
устойчивости растений к абиотическим стрессам – таким как засуха, засоление, экстремальные
температуры, воздействие тяжелых металлов, свет и радиация. Также освещаются защитные
механизмы, формирующиеся в ответ на биотические стрессы – такие как фитопатогены, вредные
насекомые, вирусы и сорные растения. Рассматриваются гормональные взаимодействия, пути
передачи сигналов, экспрессия генов и синтез вторичных метаболитов. На основе последних
исследований узбекских ученых приводятся достижения национальной селекции, лабораторные
эксперименты и наблюдения в полевых условиях.
Ключевые слова
: Физиология растений, устойчивость к стрессу, защитные реакции,
гормоны, экспрессия генов, абиотические и биотические факторы, селекция Узбекистана
Language:
Uzbek
Citation:
Ismoilov , I., & Muhammadaliyeva , R. (2025). STAGES OF DEVELOPMENT OF THE
MULBERRY SILKWORM. Universal International Scientific Journal, 2(5), 207–211. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2252
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
O‘simliklarning yashash muhiti oxirgi
o‘n yilliklarda iqlim o‘zgarishi, global isish,
ifloslantiruvchi gazlar miqdorining ortishi,
tuproq eroziyasi va inson faoliyati ta‘sirida
keskin
o‘zgarib
bormoqda.
Ayniqsa,
O‘zbekiston sharoitida – qurg‘oqchil iqlim,
sho‘r yerlar, suv tanqisligi mavjud bo‘lgan
hududlarda o‘simliklarning stressga chidamli
navlarini
yaratish
masalasi
nihoyatda
dolzarbdir. Chidamlilik fiziologiyasini chuqur
o‘rganish orqali nafaqat hosildorlikni saqlab
qolish,
balki
ekotizim
barqarorligini
ta‘minlash, resurslardan oqilona foydalanish
va biologik xilma-xillikni saqlab qolish
mumkin. [1, 4]
Stress turlari va ta‘sir mexanizmlari.
O‘simliklarga ta‘sir qiluvchi stress omillari
ikki asosiy guruhga bo‘linadi: abiotik va
biotik. Abiotik omillar – haroratning haddan
tashqari yuqori yoki past bo‘lishi, suv
tanqisligi, tuproq sho‘rlanishi, ortiqcha nur
yoki og‘ir metallar kabi nohayotiy muhit
sharoitlaridir. Biotik stresslar esa tirik
organizmlar – fitopatogenlar (zamburug‘lar,
Universal International Scientific Journal
209
bakteriyalar, viruslar), zararli hasharotlar,
nematodlar va begona o‘simliklar bilan
bog‘liq. Ushbu omillar fotosintez, suv
aylanishi, oziqlanish va genetik barqarorlikka
bevosita yoki bilvosita ta‘sir ko‘rsatadi. [3, 6]
Masalan, qurg‘oqchilikda o‘simliklar
suvni tejash uchun stoma hujayralarini yopib,
CO
₂
kirishini cheklaydi va bu fotosintezni
sekinlashtiradi. Sho‘rlanish esa osmotik stress
va ion toksikligi orqali hujayra muvozanatini
buzadi. Biotik omillar esa hujayra devorining
shikastlanishi,
metabolik
faollikning
kamayishi va signal molekulalar sintezi orqali
o‘z ta‘sirini ko‘rsatadi. [3]
Signal uzatish va hujayraviy javoblar.
Stressni sezish va unga moslashish jarayoni
avvalo stress omilining retseptor molekulalar
tomonidan tan olinishi bilan boshlanadi.
Hujayra membranasidagi retseptorlar signalni
ichki hujayraviy tizimlarga uzatadi. Bu
jarayonda kalsiy ionlari, reaktiv kislorod
turlari (ROS), ikkilamchi xabarchilar (cAMP,
IP3) va MAP-kinaza kaskadlari ishtirok etadi.
[5, 6]
Kalsiy signalizatsiyasi stress holatida
asosiy
rol
o‘ynab,
turli
oqsillarni
faollashtiradi.
ROS
esa
bir
tomondan
hujayraga zarar yetkazsa-da, boshqa tomondan
signal molekulasi sifatida gen faolligini
boshqaradi. Stressga javoban yuzlab genlar
faollashadi,
ulardan
himoya
oqsillari,
antioksidantlar, transkripsion faktorlar va
signal uzatuvchi komponentlar ajralib turadi.
[5]
Gormonal muvozanat va himoya tizimi.
Stressga javoban o‘simliklarda gormonlar
o‘zaro murakkab tarmoq hosil qilib, himoya
tizimini tartibga soladi. Abssiz kislotasi
(ABA) qurg‘oqchilik va sho‘rlanish sharoitida
eng muhim gormon hisoblanadi. Uning
darajasi
oshib,
stoma
hujayralarining
yopilishini, osmoprotektantlar sintezini va
stressga
bog‘liq
gen
ekspressiyasini
faollashtiradi.[6, 7]
Salitsil kislotasi (SA) patogenlarga
qarshi qarshilikni kuchaytiradi, ayniqsa SAR
(Systemic Acquired Resistance) reaksiyasini
faollashtiradi. Jasmonat (JA) va etilen
gormonlari insektlar va zamburug‘larga qarshi
javob reaksiyalarini qo‘zg‘aydi. Bu gormonlar
o‘zaro antagonistik yoki sinergik aloqalarda
bo‘lib, ularning muvozanati o‘simlikning
stressga bo‘lgan javobini belgilaydi.[8]
Stress natijasida hosil bo‘ladigan reaktiv
kislorod turlari (ROS) hujayra tuzilmalariga
zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli,
o‘simliklar ROS ni zararsizlantiruvchi kuchli
antioksidant tizim bilan himoyalangan. Bu
tizim
fermentativ
va
nofermentativ
komponentlardan iborat bo‘lib, ular bir-birini
to‘ldiradi. [8, 9]
Fermentativ tizimga SOD, CAT, APX,
GR kiradi. Nofermentativ komponentlarga esa
askorbin kislota, glutation, tokoferollar,
flavonoidlar,
karotinoidlar
va
fenolik
birikmalar kiradi. Ular sinergetik tarzda
oksidlovchi stressni kamaytiradi. Bu tizimlar
stress holatlarida faollashib, hujayralarni
barqaror holatda ushlab turadi. Natijada
o‘simliklarning yashovchanligi ortadi va
fiziologik jarayonlari tiklanadi. [9]
Genetik darajadagi moslashuv. Stressga
bardoshlilik genetik asosga ega bo‘lib,
o‘simliklarda stressga ixtisoslashgan yuzlab
genlar mavjud. Ular orasida transkripsion
faktorlar – DREB (Dehydration Responsive
Element Binding protein), NAC, WRKY,
MYB va bZIP guruhlari ajralib turadi. Bu
genlar yordamida o‘simlik stressga javoban
osmoprotektantlar, issiqlik zarbasi oqsillari
(HSP), kech embriogenez oqsillari (LEA),
antioksidant
fermentlar
va
himoya
metabolitlarini ishlab chiqaradi.Zamonaviy
genetik muhandislik texnologiyalari, xususan,
Universal International Scientific Journal
210
CRISPR/Cas9 tizimi orqali o‘simliklarda
stressga
chidamli
genlarni
tahrirlash,
mutatsiya kiritish va seleksiya dasturlariga
kiritish imkoniyatlari kengaymoqda.[10]
O‘simliklarning fiziologik strategiyalari.
Stress holatida o‘simliklarning fiziologik
reaksiyalari – barg yuzasini kamaytirish,
kutikulani
qalinlashtirish,
transpiratsiyani
kamaytirish, ildiz tizimining chuqurlashuvi,
osmoprotektantlar – prolin, betain, trehaloz
sintezi orqali hujayra osmotik bosimini
tartibga solish, hujayra turgorini saqlash,
metabolitlar va gormonlar almashinuvini
muvozanatlash kabi mexanizmlar orqali
amalga oshiriladi.[4]
O‘zbekiston olimlari tadqiqotlari va
amaliy
tajribalar.
O‘zbekiston olimlari
tomonidan so‘nggi yillarda o‘tkazilgan ilmiy
tadqiqotlar
natijasida
qurg‘oqchilikka,
sho‘rlanishga va biotik stresslarga bardoshli
navlar yaratish yo‘lida katta yutuqlarga
erishildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi
Qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti,
Genetika va o‘simliklar eksperimental
biologiyasi
instituti,
O‘zR
Fanlar
akademiyasiga
qarashli
laboratoriyalarda
paxta, bug‘doy, g‘alla, sabzavot navlari
bo‘yicha stressga chidamli navlar tanlab
olindi. "Oltin don-1", "Sho‘ra-2", "Saxovatli"
kabi navlar dala sharoitida sinovdan o‘tkazilib,
ijobiy natijalar bergan. Mahalliy mualliflar,
jumladan, B.K. Hasanov, Sh.M. Yo‘ldoshev,
A.X. G‘afforov va boshqalarning ishlari
O‘zbekistonda
o‘simliklar
fiziologiyasi
sohasida asosiy nazariy va amaliy manba
hisoblanadi.
XULOSA
O‘simliklarning stressga chidamliligi va
himoyalanish fiziologiyasi – tashqi salbiy
omillar sharoitida ularning yashovchanligini
ta‘minlovchi
murakkab
mexanizmlarni
o‘rganadigan fan sohasidir. Bu javoblar
genetik, molekulyar, hujayraviy va butun
organizm
darajasida
namoyon bo‘ladi.
O‘simliklar
abiotik
stresslarga
qarshi
stomalarning
yopilishi, osmoprotektantlar
sintezi, antioksidant fermentlar va signal
uzatish yo‘llari orqali moslashadi. Biotik
stresslarga esa gormonlar (salitsil kislotasi,
jasmonat, etilen) orqali javob beradi. DREB,
NAC, WRKY va HSP kabi genlar himoya
oqsillari va metabolitlar sintezida ishtirok
etadi.
Zamonaviy
biotexnologiyalar
–
CRISPR/Cas9, transgen o‘simliklar va
molekulyar seleksiya – stressga chidamli
navlar
yaratish
imkoniyatlarini
kengaytirmoqda. Bu texnologiyalar iqlim
o‘zgarishi va biologik tahdidlarga qarshi
qishloq xo‘jaligini moslashtirishda muhim rol
o‘ynaydi. O‘zbekiston olimlari tomonidan
yaratilgan navlar esa oziq-ovqat xavfsizligi va
ekologik barqarorlikni ta‘minlashga xizmat
qilmoqda.
.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Apel, K., & Hirt, H. (2004). Reactive oxygen species: metabolism, oxidative stress,
and signal transduction. Annual Review of Plant Biology, 55, 373–399.
2.Bohnert, H.J., & Jensen, R.G. (1996). Strategies for engineering water-stress
tolerance in plants. Trends in Biotechnology, 14(3), 89–97.
3.Chaves, M.M., Flexas, J., & Pinheiro, C. (2009). Photosynthesis under drought and
salt stress. Annals of Botany, 103(4), 551–560.
4.Gafforov A.X. (2021). Abiotik stress omillariga bardoshli o‘simliklar. Qarshi: Nasaf.
Universal International Scientific Journal
211
5.Hasanov B.K. (2019). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
6.Karimov T.M. (2015). O‘simliklar biologiyasi. Samarqand: SamDU nashriyoti.
7.Mittler, R. (2002). Oxidative stress, antioxidants and stress tolerance. Trends in Plant
Science, 7(9), 405–410.
8.Taiz, L., & Zeiger, E. (2010). Plant Physiology. Sinauer Associates.
9.Yo‘ldoshev Sh.M. (2017). O‘simliklar himoyasi va stress fiziologiyasi. Toshkent:
Fan.
10.Zhu, J.K. (2016). Abiotic Stress Signaling and Responses in Plants. Cell, 167(2),
313–324..
