“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
431
FOTOSINTEZNING YORUG’LIK BOSQICHI
Ismoilov Ibrohimjon Xakimjon o‘gli, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
ibroximismoilov05@gmail.com
Xoshimjonova Musharrafxon Nozimjon qizi, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
xoshimjonovamusharraf@gmail.com
Hoshimova Maftuna Rashidjon qizi, talaba, Andijon davlat universiteti
mhoshimova227@gmail.com
Xakimova Sevara Umarali qizi, talaba, Andijon davlat universiteti
sevaraxakimova0606@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15577963
Annotatsiya:
Fotosintezning yorug‘lik bosqichi o‘simliklarning xloroplastlarida sodir
bo‘ladigan muhim jarayon bo‘lib, unda yorug‘lik energiyasi kimyoviy energiyaga aylantiriladi.
Ushbu bosqichda xlorofill molekulalari yorug‘likni yutadi, suv molekulalari parchalanadi (fotoliz),
natijada kislorod, ATP va NADPH hosil bo‘ladi. Mazkur tezisda yorug‘lik bosqichining asosiy
reaktsiyalari, ulardagi fermentlarning roli va energiya o‘zgarishlarining mexanizmlari atroflicha
yoritiladi. Shuningdek, jarayonning o‘simliklar hayoti va global ekotizimdagi ahamiyati tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Fotosintez, yorug‘lik bosqichi, xloroplast, xlorofill, yorug‘lik energiyasi,
suvning fotolizi, kislorod chiqishi, fotofosforlanish.
Аннотация
:
Световая
фаза
фотосинтеза
—
ключевой
процесс
,
происходящий
в
хлоропластах
растений
,
в
ходе
которого
световая
энергия
преобразуется
в
химическую
.
На
этом
этапе
молекулы
хлорофилла
поглощают
свет
,
молекулы
воды
подвергаются
фотолизу
,
что
приводит
к
образованию
кислорода
,
АТФ
и
НАДФН
.
Данная
работа
подробно
рассматривает
основные
реакции
световой
фазы
,
роль
ферментов
и
механизмы
энергетических
превращений
.
Также
анализируется
значение
этого
процесса
для
жизни
растений
и
его
влияние
на
глобальную
экосистему
.
Ключевые
слова
:
Фотосинтез
, c
ветая
стадия
,
хлоропласт
,
хлорофилл
, c
ветая
энергия
,
фотолиз
воды
,
выделение
кислорода
,
фотофосфорилирование
.
Abstract:
The light-dependent phase of photosynthesis is a crucial process occurring in the
chloroplasts of plants, where light energy is converted into chemical energy. During this phase,
chlorophyll molecules absorb light, water molecules undergo photolysis, resulting in the production
of oxygen, ATP, and NADPH. This thesis comprehensively explores the main reactions of the light-
dependent phase, the role of enzymes, and the mechanisms of energy transformation. Additionally,
the significance of this process in plant life and its impact on the global ecosystem is analyzed.
Keywords:
Photosynthesis, light stage, chloroplast, chlorophyll, light energy, photolysis of
water, oxygen release, photophosphorylation.
Yashil o‘simliklarning bargi eng muhim organlardan biri bo‘lib, unda fotosintez jarayoni sodir
bo‘ladi. Shuning uchun ham barg asosiy fotosintetik organ deb ataladi.
Fotosintezning yorug’lik reaksiyalari barg xloroplastlarining tilakoidlari membranalarida ro‘y
bersa, qorong’ulik reaksiyalari xloroplastlarning stroma qismida ro‘y beradi[1].
Yorug’lik fazasi xloroplastlarning tilakoid memranalarida sodir bo‘ladi va yorug’lik
energiyasini kimyoviy energiyaga aylantirish jarayoni hisoblanadi. Yorug’likdan kvantlar va fotonlar
holida yutilgan energiya xlorofill molekulasini qo‘zg’algan holatga olib kelishi, uning elektronining
asosiy darajada singlet holatga o‘tishida elektron energiyalarining sarflashi, ATFni sintezlanishi,
fotokimyoviy reaksiyalardan suvning fotolizi, natijada kislorodni ajralishi, NADF qaytarilishining
mexanizmlari tahlil qilinadi[2].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
432
Fotosintezning yorug’lik reaksiyalari xloroplastlar xlorofilining quyosh yorug’lik energiyasi
kvantlari yoki fotonlarinin yutishdan boshlanadi va buning natijasida qaytaruvchi modda-agent
NADF*N*H+ hamda energiya (ATF) hosil bo‘ladi [1].
Yorug’likda boradigan reaksiyalar. Ushbu jarayonda barcha pigmentlar qatnashadi va yorug’lik
ishtirokida bo‘ladi, natijada esa suv yorug’lik energiyasi ta’sirida parchalanib O
2
, NADFH
2
hamda
ATF hosil bo‘ladi.
Demak, CO
2
+ H
2
O ------ [CH
2
O] + O
2
jarayonini to‘la amalga oshishi uchun 700 nm nurning
uch kvanti zarur. Chunki ushbu nurning har bir kvanti 171 kj energiyaga ega. Yutilgan qizil nurlarning
foydali ish koeffitsiyenti 40% atrofida ekanligi sababli haqiqatda esa bir molekula CO
2
o‘zlashtirilishi
uchun 8 kvant quyosh energiyasi zarur[3].
Birinchi bor xloroplastlarda ikkita fotosistema mavjudligi R.Emerson tomonidan isbotlangan.
Keyinchalik ushbu hol to‘la isbotlandi, ya’ni 1-va 11-fotosistemalarning oqsillar kompleksi to‘la
o‘rganildi. Ushbu oqsil komplekslarida kvantlarning yutilishi, elektronlarning tashiluvi, ATF sintezi
va boshqalarning alohida-alohida ekanligi kuzatildi. Har bir fotosistema o‘zining faol markaziga ega
bo‘lib, 1-fotosistemada 700 nm to‘lqin uzunlikdagi nurlarni yutuvchi pigmentlarni tutsa, 11-
fotosistema 680 nm nurlarni yutishga moslashgan xlorofill “a” pigmentlarini tutadi. Fotosistema 1 va
11 yutilgan yorug’lik energiyasini markazga yetkazib beradi [4].
Suvning fotolizi. Fotosintez jarayonida fotokimyoviy reaksiyalardan biri, bu suv fotolizidir.
Ushbu jarayonni 1937- yilda ingliz olimi Xill kashf etgan. Xill tomonidan barglardan ajratib olingan
xloroplatlar ishtirokida, yorug’lik ta’sirida O
2
ajralib chiqishi kuztilgan. Ushbu jarayonda vodorod
akseptorining qatnashishi albatta lozim.
2H
2
O + 2A ---------------------- 2AH
2
+ O
2
Bu reaksiya xloroplastlarning faolligini ko‘rsatadi.
Ushbu jarayon 11-fotosistemada kuzatiladi hamda uning markazida sodir bo‘ladi. Bunda 4
kvant energiya yutiladi.
4H
2
O --------- 4OH + 4H + 4e
4OH --------- 2H
2
O + O
2
Bu reaksiyalarni birgalikda yozadigan bo‘lsak
4H
2
O ------ O2+ 4H + 4e + 2H
2
O
Bu yerda vodorodning akseptori NADF moddasidir va u maxsus fermentlar ishtirokida
qaytariladi:
NADF + H
2
O ------- NADFH
2
+ 1/2O
2
Fotosintetik fosforirlanish. Xloroplastlarda yorug’lik energiyasi hisobiga hamda ADF va
anorganik fosfat ishtirokida ATF hosil bo‘ladi.
nADF + nH
3
PO
4
------- nATF
Fotosintetik fosforirlanish jarayoni D.Amon tomonidan 1954-yilda kashf etilgan.
Fotosintetik fosforirlanish ikki xil bo‘ladi:
1.Halqali (siklik) fotosintetik fosforirlanish.
2.Halqasiz (nosiklik) fotosintetik fosforirlanish.
Halqali fosforirlanishda yutilgan barcha yorug’lik energiyasi ATF sintezi uchun sarf bo‘ladi:
2ADF + 2H
3
PO4 ------- 2ATF + H
2
O
Bunda nurni yutgan xlorofill qo‘zg’aladi va yuqori energetic potensialga ega bo‘lgan elektronni
chiqaradi hamda o‘zi musbat zaryadlanib qoladi. Qisqa vaqt ichida (10-8 sek.) electron, o‘tkazuvchi
tizim orqali ko‘chirib, avvalgi musbat zaryadlanib qolgan xlorofill molekulasiga qaytadi vat inch
holatga o‘tadi. Bu jarayon xloroplastlarda takrorlanib turadi. Har bir xlorofill molekulasi yutgan bir
kvant energiya hisobiga 2 mol ATF sintezlanadi [5].
Halqasiz fosforirlanishda ATF sintezi bilan birga, suvning fotolizi ham kuzatiladi, ya’ni O2
ajralib chiqadi va NADF qaytariladi.
2NADF+2ADF+2H
3
PO
4
+4H2O --------------- O
2
+2ATF+2NADFH
2
+2H
2
O
Bunda ikkita tizim ishtirok etadi. Birinchisida 680-700 nm nurlarni yutuvchi xlorofill ‘’a’’
tizimi ishtirokida bo‘sa, ikkinchi tizimda 650-670 nm nurlarni yutuvchi xl. ‘’a’’ va xl. ‘’b’’ hamda
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
433
karotinoidlar ishtirok etadi. Suv fotolizida, xlorofilldan ajralib chiqqan electron, bu xlorofillga boshqa
qaytib kelmaydi. Musbat zaryadli xlorofill o‘z holiga kelishi uchun, elektronni suv fotolizdan hosil
bo‘lgan gidroksil guruhidan oladi. Xlorofill molekulasidan ajralib chiqqan electron esa sitoxrom v
fermentiga o‘tadi. Shu davr mobaynida electron energiyasi hisobiga bir necha molekula ATF
sintezlanadi. Plastotsianindan chiqqan electron 1-fotosistemaning markazidagi 700 nm nurlarni
yutuvchi pigmentga qaytadi. Bu markazdagi xlorofill ‘’a’’ elektroni plastotsianin va fermentlar orqali
feredoksinga o‘tkazadi. Bunda ham, bir molekula ATF sintezlanadi va NADFH2 hosil bo‘ladi. Bu
jarayon o‘ta murakkab bo‘lsa ham, undagi plastoxinon, plastotsianin, sitoxromlar va feredoksinning
xususiyatlari yaxshi o‘rganilgan. Biroq elektronlar oqimi zonasida hali to‘la o‘rganilmagan moddalar
ham uchraydi[6].
Umuman, halqali fosforirlanishda umumiy ATF moddasining 70-80%, halqasiz
fosforirlanishda 20% ATF hosil bo‘ladi [6].
Xulosa qilib aytish mumkinki, Fotosintezning yorug
ʻ
lik bosqichi o
ʻ
simliklarning
xloroplastlarida, xususan, tilakoid membranalarida sodir bo
ʻ
ladigan muhim jarayondir. Bu bosqichda
xlorofill va boshqa pigment molekulalari yorug
ʻ
lik energiyasini yutadi, bu energiya fotosistema I va
II orqali ATP va NADPH ishlab chiqarishga yo
ʻ
naltiriladi. Suv molekulalari fotoliz natijasida
kislorod, protonlar va elektronlarga ajraladi. Elektron tashish zanjiri orqali energiya siklik yoki siklik
bo
ʻ
lmagan fotofosforillanish jarayonlarida kimyoviy energiyaga aylanadi. Natijada, yorug
ʻ
lik
bosqichi fotosintezning qorong
ʻ
u bosqichi uchun zarur bo
ʻ
lgan energiya manbalarini ta'minlaydi va
kislorod ishlab chiqarish orqali hayot uchun muhim rol o
ʻ
ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. X.Ataboyeva va boshq. O‘simlikshunoslik.-T Mehnat 2004
2. Beknazarov, B. O. (2009). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent: Aloqachi.
3. Qodirov, A., Shermatov, B. (2019). O‘simliklar biologiyasi va fiziologiyasi. Toshkent: Fan.
4. N.I.Yakushkina Fiziologiya rasteniy. M. 1980 yil.
5. To‘xtaboyeva F.M.(2023). O‘simliklar fiziologiyasi
6. Xo‘jayev, J. X. (2004). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent: Mehnat.
