Universal International Scientific Journal
199
Ismoilov Ibrohimjon Hakimjon., Muxtorova Farida Shuxratbek qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya
: Mazkur ishda daraxt yelimlarining hosil bo‘lishi, kimyoviy tarkibi va amaliy
ahamiyati yoritilgan. Yelimlar o‘simlik po‘stlog‘i shikastlanganda ajraladigan shilliq moddalardir. Ular
himoya va zaxira oziq modda vazifasini bajaradi. Asosiy e’tibor Astragalus (tragakant) va o‘rik daraxti
yelimi misolida ularning fizik-kimyoviy xossalari, tarkibi va ishlatilishiga qaratilgan. Tragakant yelimi
farmatsevtikada, o‘rik yelimi esa texnikada va tibbiyotda keng qo‘llaniladi. Ish daraxt yelimlarining
tarkibi va qo‘llanilish sohalarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, ularni xalq xo‘jaligi va farmatsiyada
samarali ishlatish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Daraxt yelimi, tragakant, o‘rik yelimi, patologik ajralma, polisaxaridlar, emulgator,
farmatsevtika.
Аннотация
: В работе рассмотрены происхождение, химический состав и практическое
значение древесных смол. Смолы выделяются из тканей растений при повреждении коры, выполняя
защитную функцию и служа резервным питательным веществом.Особое
Особое внимание уделено смолам растений Astragalus (трагакант) и абрикоса — их физико-
химическим свойствам, составу и применению. Трагакант широко используется в фармацевтике, а
абрикосовая смола — в технической и медицинской сферах. Исследование направлено на изучение
состава и областей применения древесных смол, а также на их эффективное использование в
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi: https://universaljurnal.uz
DARAXT YELIMLARI HAQIDA
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 25.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
200
народном хозяйстве и фармацевтике.
(трагакант) и абрикоса — их физико-химическим свойствам,
составу и применению. Трагакант широко используется в фармацевтике, а абрикосовая смола — в
технической и медицинской сферах. Исследование направлено на изучение состава и областей
применения древесных смол, а также на их эффективное использование в народном хозяйстве и
фармацевтике.
Ключевые слова
: Древесная смола, трагакант, абрикосовая смола, патологическое
выделение, полисахариды, эмульгатор, фармацевтика.
Abstract
: This study focuses on the origin, chemical composition, and practical importance of tree
gums. Tree gums are secreted from plant tissues upon bark damage, serving as a protective barrier and
reserve nutrient source. Particular attention is given to the gums of Astragalus (tragacanth) and apricot
trees — their physicochemical properties, composition, and applications. Tragacanth is widely used in
pharmaceuticals, while apricot gum finds use in technical and medical fields.The research aims to explore
the composition and uses of tree gums and their effective application in industry and pharmacy.
Keywords
: Tree gum, tragacanth, apricot gum, pathological secretion, polysaccharides, emulsifier,
pharmaceuticals.
Language
: Uzbek
Citation:
Ismoilov , I., & Muxtorova , F. (2025). ABOUT TREE GLUES. Universal International Scientific
Journal, 2(5), 199–203. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2250
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Daraxt
yelimlari
patologik
shilliq
moddalarning o'simlik to'qimalaridan oqib
chiqib, po'stloqning yaralangan joyini qoplab,
qotishidan hosil bo'ladi. Bu birikmalar daraxt
po'stlog'idagi yaralangan joyni berkitib turadi
va mikroorganizmlarning o'simlik tanasiga
kirib, uni chiritishdan saqlaydi. Bundan
tashqari yelim o'simlik uchun zaxira oziq
modda bo'lib ham xizmat qiladi (astragal
o'simligida).
Yelim ko'pincha dukkakdoshlar (akas,
astragal) va ra’noguldoshlar (o'rik, shaftoli,
olcha, gilos), jiydadoshlar (jiyda), pistadoshlar
va boshqa (40taga yaqin) oilalarga kiruvchi
buta va daraxtlarda hosil bo'ladi.
Daraxt yelimi ko'pincha erta bahorda
hosil bo'ladi. Chunki bu faslda tez-tez
yog'ingarchilik bo'lishi natijasida daraxt
po'stlog'i iviydi, so'ngra shamoldan va kun
issig'idan tez qurib, yoriladi. Yorilgan
po'stloqdan patologik shilliq modda oqib
chiqadi-da, yaralangan joyni «davolaydi»
(akas, о’rik, shaftoli, gilos va boshqalarda).
Yelim ba’zan buta o'simliklarining
po'stlog'ida hayvonlar yetkazgan zarar
natijasida ham paydo bo'lishi mumkin
(astragal turlari). Yelim sun’iy yo'l bilan ham
olinishi mumkin. Buning uchun o'simlik
po'stlog'ini bigiz, pichoq yoki boshqa asbob
bilan tilinadi, natijada yelim oqib chiqadi.
O'rmonda bo'lib o'tgan yong’indan so'ng ham
ba’zi o'simliklarda (tilog'och daraxtida) yelim
Universal International Scientific Journal
201
hosil bo'lishi mumkin.
Yelim kimyoviy tarkibiga ko'ra shilliq
moddalarga
yaqin
turadi.
Uni
shilliq
moddalarning
qisman
oksidlanishi
va
polimerlarga aylanish jarayoni natijasida hosil
bo‘lgan mahsulot deb hisoblash mumkin.
Shuning uchun yelim tarkibida polisaxaridlar
— pentozalar (arabinoza, D-ksiloza va
boshqalar) va geksozalar (D-galaktoza, D-
mannoza, L-fukoza va boshqalar)dan tashqari
qand, yelim kislotalarining kaliy, magniy
hamda kalsiy tuzlari uchraydi. Patologik
shilliq moddalar o'simlik to'qimalaridan oqib
chiqayotganida yo'lda uchragan birikmalar,
masalan: oshlovchi, bo'yoq, mineral moddalar,
fermentlar, uglevodlar, organik kislota va
boshqalarni o'zi bilan birga olib chiqishi
mumkin. Buning natijasida yelim tarkibi
murakkablashadi.
Shu
sababli
bir
tup
daraxtdan olingan yelim tarkibi va rangi har xil
(och sariqdan qo'nghr ranggacha) bo‘ladi.
Yelim har xil rang va shaklda hamda
qattiq bo‘lakchalar holida bo’ladi. Yuqori
sifatli yelim rangsiz yoki och sarg‘ish rangli
bo’lib, o‘ziga xos shirin mazaga ega. U
organik erituvchilarda erimaydi. Suvdagi
eritmasi yopishqoq kolloid holatda bo’lib,
kuchsiz kislotali xossaga ega. Yelim spirt
ta’sirida eritmada cho‘kadi. Yelimning
kimyoviy tarkibi yaxshi aniqlanmagan. Shu
sababli u fizik xossasiga qarab (suvda erishiga
qarab) 3 guruhga bo’linadi:
1. Arabin — suvda yaxshi eriydigan
yelim.
2. Bassorin — suvda kam eriydigan,
lekin yaxshi shishadigan yelim.
3. Serazin — suvda erimaydigan va kam
shishadigan yelim. Bu yelim issiq suvda
qisman erishi mumkin.
Yelim miqdorini (suvda to’liq eriydigan
va arabinlardan iborat bo’lsa) shilliq
moddalarda
qo’llaniladigan
usul
bilan
(viskozimetrlar yordamida yoki spirt bilan
cho‘ktirib) aniqlash mumkin.
Yelim tibbiyotda me’da kasalliklarida
o‘rab oluvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Farmasevtikada esa xab dorilar hamda
emulsiyalar (emulgator sifatida) tayyorlashda
ishlatiladi.
Texnikada yelimni chit bo‘yash, tush,
siyoh, akvarel bo‘yoqlar, qalam, gugurt va
plastmasslar tayyorlashda hamda boshqa
sohalarda ishlatiladi.
Tibbiyotda
hamda
farmasevtika
amaliyotida yuqorida ko‘rsatilgan maqsadlar
uchun astragal gal yelimi — tragakant va o'rik
yelimidan foydalaniladi.
ASTRAGAL YELIMI (TRAGAKANT)
-GUMMI TRAGACANTHAE
O‘simlikning nomi. Astragal turlari:
pahmoq shoxli astragal — Astragalus
piletocladus Frein. et Sint., mayda bosh
astragal — Astragalus microcephalus Willd.
va boshqalar; dukkakdoshlar — Fabaceae
oilasiga kiradi.
Yelim hosil qiluvchi astragal turlari
bo‘yi 1m bo’lgan sershox buta. Barglari juft
patli murakkab. Bargchalari juda mayda
bo’lib,quriganda asosiy barg bandidan
to‘kiladi. Asosiy band o‘tkir uchli
bo’lganidan poyada tikan holida saqlanib
qoladi. Gullari mayda, juft-juft bo’lib, barg
qo’ltig’iga joylashgan. Gul qismlari
kapalakguldoshlarga xos tuzilgan. Mevasi —
bir urug’li, sertuk, pishganda ochilmaydigan
dukkak.
Iyun—iyul oylarida gullaydi.
Geografik tarqalishi. Yelim olinadigan
astragallar
Turkmaniston
(Kopet-dog‘),
Tojikiston (Pomir), 0‘zbekiston, Armaniston
va Ozarbayjonning tog‘li tumanlarida, dengiz
sathidan 1000—1400m balandlikda o‘sadi.
Mahsulot tayyorlash. Yelim olish uchun
o'simlik tanasini pichoq yoki boshqa asbob
Universal International Scientific Journal
202
bilan shamol turmagan vaqtda tilib qo'yiladi.
Bunda o'simlik tanasidan oqib chiqqan
suyuqlik havoda qotib, yelim hosil qiladi.
O'simlik tanasi shamol turgan paytda tilinsa,
oqib chiqqan suyuqlik tuproq, qum va
boshqalar
bilan
ifloslanishi
mumkin.
Po'stloqni tilib qo'yilganidan 5—6 kun o'tgach,
hosil bo'lgan yelim yig'ib olinadi va navlarga
ajratiladi.
Mahsulotning tashqi ko'rinishi.
Astragal yelimi turli shakldagi bo'laklardan
iborat. Yuqori navi oq rangli, mo'rt, past navi
sariq yoki qo'ng'ir rangli bo'lib, qiyin sinadi.
Tragakant
qiyinlik
bilan
kukunga
(poroshokka)
aylanadi.
Uni
kukunga
(poroshokka) aylantirish uchun 40° da
qizdirib (yuqori haroratda sarg'ayib ketadi),
temir hovonchada yanchiladi. Tragakant
kukuni (poroshogi) 50—80 qismgacha suvni
shimib oladi.
Kimyoviy tarkibi. Tragakant tarkibida
60—70 foiz bassorin, 8—10 foiz arabin,
kraxmal, kletchatka, organik kislotalar hamda
bo'yoq, shilliq va azotli moddalar bo'ladi.
Ishlatilishi. Yuqori navli (oq rangli)
tragakant
farmatsevtikada
hab
dori
tayyorlashda (biriktiruvchi modda sifatida) va
emulsiya tayyorlashda emulgator sifatida, past
navlari (sariq yoki qo'ng'ir rangli) esa
texnikada ishlatiladi.
O’RIK
YELIMI
-
GUMMI
ARMENIACAE
O'simlikning nomi. O'rik — Armeniaca
vulgaris Lam.; ra’noguldoshlar — Rosaceae
oilasiga kiradi. Bo'yi 5 -8 , ba’zan 17 m ga
yetadigan daraxt. Bargi tuxumsimon, arraga
o'xshash qirralari bo'lib, band yordamida
poyada
ketma-ket
joylashgan.
Gullari
olxo'ridoshlar kenja oilasiga xos. Mevasi
danakli ho’l meva. Mart-aprel oylarida (barg
chiqarmasdan oldin) gullaydi, mevasi iyun—
avgustda pishadi.
Geografik tarqalishi. Yovvoyi holda
O'rta Osiyoning tog'li tumanlarida dengiz
sathidan 500—1200 m balandlikda o'sadi.
O'rikning
juda
ko'p
navlari
qadimdan
Moldova, Ukraina, Rossiyaning Ovrupo
qismining janubida, 0‘rta Osiyo, Kavkaz va
boshqa tumanlarda o‘stiriladi.
Mahsulot tayyorlash. O‘rik yelimi
daraxt po‘stlog‘ining darz ketgan joyidan oqib
chiqadi. Ana shu yelim yig‘ib olinadi.
Mahsulotning tashqi ko‘rinishi. O‘rik
yelimi rangsiz yoki och sariq rangli, qattiq,
mo‘rt, yaltiroq va katta-kichik bo’laklardan
iborat. Yelim kukuni (poroshogi) esa oq yoki
sarg‘ish rangli bo‘lib, hidsiz, chuchmal
mazaga ega. O‘rik yelimi suvda (1:3 )
tamoman eriydi. Suv qizdirilsa, erish jarayoni
tezlashadi.
Kimyoviy
tarkibi.
Yelim
asosan
arabindan iborat bo‘lib, tarkibida 44 foiz
galaktoza, 41,5 foiz arabinoza, 16,4 foiz
glukuron kislota hamda 2,4 foiz mineral, 0,6
foiz oqsil moddalar bo’ladi.
Ishlatilishi. O‘rik yelimi chet eldan
keltiriladigan gummi arabika o‘rnida emulsiya
tayyorlash
uchun
emulgator
sifatida
ishlatiladi. O‘rik yelimi o‘rnida olxo‘ri va
gilos yelimini ham ishlatish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.H.X. Xolmatov, O’.A. Ahmedov “Farmakognoziya” 1-qism Toshkent-2008
2.M.T.Sagdiyev, R.A.Alimova “O’simliklar fiziologiyasi” Toshkent -2007
3.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Yelim_oqish
4.https://ormonlugat.uz/cat/D/gum-tree
5.https://docx.uz/document/daraxt-yelimlari-biologik-faol-moddalar-1b0dca87?lang=uz
