“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
802
O‘SIMLIKLAR SISTEMATIKASI BO‘YICHA MASALA VA MASHQLAR TUZISH
Axmadjanova Moxiyat Sadriyvna
Qo`qon davlat universiteti. Bioologiya kafedrasi dosenti E-mail:
axmadjanovamoxiyat
@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15638940
Anotasiya:
Maqola talabalarda botanika fanini o‘qitishda masala va mashqlardan foydalanish
uchun zarur bo‘lgan metodik bilimlarni shakllantirish, ko‘nikmalarni tarkib toptirish hamda
talabalarning mustaqil va ijodiy fikr yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida ta’lim-tarbiya
jarayonida turli mantiqiy yo‘nalishdagi masala va mashqlarning tuzish masalalariga q`aratilgan.
Kalit so`zlar
:Bakteriyalar, zamburug‘lar, lishayniklar, tuban o'simliklar, sporali va urug‘li
yuksak o'simliklar, Karamdoshlar oilasi, Jag‘-jag‘ o‘simligi, sinf, turkum, oila.
Аннотация
:
В
статье
рассматриваются
вопросы
построения
задач
и
упражнений
различной
логической
направленности
в
учебном
процессе
с
целью
формирования
методических
знаний
,
развития
умений
и
навыков
самостоятельного
и
творческого
мышления
учащихся
,
необходимых
для
использования
задач
и
упражнений
в
обучении
ботаникии
Ключевое
слово
:
Бактерии
,
грибы
,
лишайники
,
донные
растения
,
споровые
и
семенные
высшие
растения
,
семейство
Brassicaceae, Cyanobacteria,
класс
,
порядок
,
семейство
.
Annotation: The article examines the issues of constructing tasks and exercises of various
logical orientations in the educational process with the aim of forming methodological knowledge,
developing the skills and abilities of independent and creative thinking of students, necessary for
using tasks and exercises in teaching botany.
Keyword: Bacteria, fungi, lichens, benthic plants, spore and seed higher plants, family
Brassicaceae, Cyanobacteria, class, order, family.
Kirish.
O‘quvchilarning ijodiy va mustaqil fikr yuritishni ko‘nikmalarini rivojlantirishda
biologiyadan tashkil etiladigan ta’lim-tarbiya jarayonida masala va mashqlar echishni yo‘lga qo‘yish
muhim ahamiyat kasb etadi:
O‘quvchilarning biologiyadan o‘zlashtirgan nazariy bilimlarni amaliyotga qo‘llash orqali
mustahkamligi ta’minlanadi.
O‘quvchilarda mantiqiy, ijodiy va mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalari rivojlantiriladi.
O‘quvchilarning biologiyani o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishi ortadi, ilmiy dunyoqarashi
kengayadi.
O‘quvchilarning bilish faoliyati faollashadi, ta’lim samaradorligi ortadi.
Masala - ko‘zda tutilgan noma’lumni muayyan o‘quv usullaridan foydalanib hal etish sanaladi.
Masala echish jarayonida o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish imkoni vujudga keladi.
Har qanday masalada muayyan darajadagi qiyinchiliklar bo‘lib o‘quvchilar uni avval
o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va malakalaridan foydalanib engib o‘tishi kerak. Masala matni uning
izohi va shartini o‘z ichiga oladi.
Masala izohi – muayyan vaziyatni tasvirlab, o‘quv muammosini keltirib chiqaradi, u yoki bu
ob’ektning noma’lum xususiyatlarini topishga yo‘naltiriladi.
Masala sharti noma’lum vaziyatni to‘liq hal etishni talab qilib, ba’zi hollarda so‘roq bilan
tugashi mumkin. O‘quvchilar masalani echish jarayonida masalaning shartini to‘liq anglagan holda
ma’lum bo‘lgan holatdan noma’lum bo‘lgan vaziyatni aniqlashi, o‘quvchiga ma’lum bo‘lgan
xususiyatlardan noma’lum ob’ektlarning xususiyatlarini topishi zarur.
Material va metodlar.
Masalani echish masalada berilgan shartni to‘liq bajarish sanaladi.
Ba’zi hollarda o‘qituvchining o‘zi ham masala tuzishi mumkin, bunda muayyan vaziyatning
izohi va shartini aniq belgilash kerak bo‘ladi.
Mashqlar o‘quvchilarning avval o‘zlashtirgan bilimlarini mustahkamlash, ko‘nikmalarni tarkib
toptirish imkonini beradi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
803
Mashqlar mazmuni jihatidan o‘quvchilarning avval o‘zlashtirgan bilimlarini mustahkamlash,
amaliyotga qo‘llash, ularni yangi vaziyatlarda qo‘llash, mantiqiy fikr yuritish operatsiyalari: tahlil,
sintez, taqqoslash, umumlashtirish, yaxlit ob’ektlarni qismlarga ajratish, xulosalash kabilarni amalga
oshirish talab etishi mumkin.
Taxlillar va natijalar.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining botanikani o‘qitish davomida
o'quvchilarning o‘simliklaming anatomiyasi, morfologiyasi, sistematikasi, fiziologiyasi, ekologiyasi,
agrotexnikasi oid kabi bilim va tushunchalari rivojlantiriladi. Eng asosiy e’tibor o‘quvchilaming
sistematik va evolyutsion tushunchalari shakllantirishga qaratiladi. Bu tushunchalarsiz oldingi yili
egallagan botanik tushunchalar to’liq bo'lmaydi. O‘simliklar sistematikasini o‘rganish davomida
o‘quvchilar nafaqat o‘simliklammg xilma xilligi balki ularning umumiy belgilarini, kelib chiqishidagi
yowoyi va madaniy o‘simliklaming qon-qarindoshlik tomonlarini, qaysi sinf, turkum, oilaga
mansubligini bilib boradi.
Shuningdek bakteriyalar, zamburug‘lar, lishayniklar, tuban o'simliklar, sporali va urug‘li
yuksak o'simliklarning o‘ziga xos tomonlari to‘g‘risidagi tushunchalarga ega bo‘ladi. O‘simliklaming
asosiy bo‘limlarini o‘rganishda asta sekinlik bilan kechgan evolyutsion rivojlanishiga, o‘simliklar
olamida yuz bergan aromorfoz, idioadaptatsiya va umumiy degeneratsiya yo‘nalishidagi
o‘zgarishlarga alohida e’tibor berish lozim. O‘simliklar, zamburug‘lar, lishayniklar va
bakteriyalaming o‘ziga xos tomonlari, ko‘payish tezligi, tarqalishi, rivojlanish sikli kabilami
o‘quvchilar tomonidan chuqur
о
‘zlashtirishlarida masala va mashqlaming
о
‘mi nihoyatda kattadir.
Quyida o‘simliklar sistematikasiga oid masala va mashqlar bilan tanishamiz.
1. Karamdoshlar oilasiga kiradigan yowoyi va madaniy holda o‘sadigan o‘simlik turkumlari va
turlarini ayting.
2. Jag‘-jag‘ o‘simligi uchun xos belgilarga nimalar kiradi? Bu o‘simlikning ahamiyatini
tushuntiring.
3. Ikki urug‘pallalilar sinfiga … ta oilaga mansub ... dan ortiqroq o‘simlik turlari kiradi.
O‘zbekistonda esa bu sinfga …oilaga kiruvchi … ga yaqin o‘simlik turi o‘sadi. Nuqtalar o‘rniga
kerakli sonlami qo‘ying.
4. Karamdoshlar oilasining gulxayridoshlardan o‘xshashlik va farqli tomonlarini
tahlil qiling.
5. Oddiy na’matakning poyasi, bargi, guli, mevasi va amaliy ahamiyati uchun xos belgilar
qanday ekanligi haqida ma’lumot bering.
6. Ra’nodoshlar oilasiga mansub na’matak, olma, nok turkumlariga nechtadan tur kiradi?
7. Atirgulning yer yuzida 10000 ga yaqin navi mavjud, O‘zbekistonda esa 340 ta navi uchraydi.
O'zbekistondan boshqa yurtlarda atirgulning nechta navi uchrashini toping. Bu navlami
O‘zbekistonda o‘stirish uchun qanday ishlar amalga oshirilishi kerak? O‘z fikringizni ayting va
izohlang.
8. Olma bilan nokning
о
‘xshashlik va farqli tomonlarini ayting?
Xulosalar.
“Botanika”ni o’qitishda masala va mashqlardan foydalanish ta’lim samaradorligini
orttirish, o’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish, bilim, ko’nikma va malakalarni
mustahkamlash, umumlashtirish, tizimga solish, nazorat qilish va baholashda muhim ahamiyat kasb
etadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. G.A.Shaxmurova, I.T.Azimov, U.E.Raxmatov Biologiyadan masalalar va mashiqlar
yechish. 2017y
2. Sadriyevna, A. M. (2021). Use of Mental Maps in Teaching Complete Heritage in
School.
European Journal of Humanities and Educational Advancements
,
2
(10), 233-236.
3. Ravshanova, I. E., Ahmadjanova, M. S., & Shermatova, Y. S. (2020). Role of physiological
and psychological characteristics of a person in life safety.
European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences Vol
,
8
(1).
4.
Sadriyevna, A. M. (2020). Science of Genetics and a Brief History of Its Creation. the
Creation of the Laws of Heredity.
European Scholar Journal
,
1
(3), 14-15.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
804
5. Abzalov, M. F., Akhmedjanova, M., Jumaev, F. K., Yunusov, B., & Khegai, E. V. (2002).
Genetic Analysis of a Mutant with homozygous Lethal Effect in G. Hirsutum L.
Acta Gossypii
Sinica
.
6.
Ахмаджонова
,
М
.
С
. (2015).
Состояние
окружающей
среды
и
её
влияние
на
здоровье
человека
.
Инновационная
экономика
:
перспективы
развития
и
совершенствования
, (2 (7)), 29-
31.
7.
Ахмаджанова
,
М
.
С
. (2020). THE USE OF MENTAL MAPS IN TEACHING THE TOPIC
OF EPISTASIS.
Актуальные
научные
исследования
в
современном
мире
, (6-7), 9-11.
8.
Ахмаджонова
,
М
.
С
.,
Шониёзова
,
З
., &
Абдиева
,
О
. (2015).
Проблемы
и
перспективы
развития
экологического
воспитания
.
Инновационная
экономика
:
перспективы
развития
и
совершенствования
, (2 (7)), 31-33.
9.
Ахмаджанова
,
М
.
С
. (2020). USE OF MENTAL MAPS IN TEACHING COMPLETE
HERITAGE IN SCHOOL.
Актуальные
научные
исследования
в
современном
мире
, (5-7), 262-
265.
10. Sadriyevna, A. M., Ilsurovna, G. I., & Nasiba, N. (2022). THE USE OF MENTAL MAPS
IN TEACHING THE SUBJECT OF COMPLEMENTARY GENE INTERACTION.
International
Journal of Early Childhood Special Education
,
14
(7).
11. Sadriyevna, A. M. (2021). Some inventions from human structure.
12. Sadriyvna, A. M. (2023). The Use Of Mental Maps In Teaching The Topic Of Polimer
Inheritance.
Journal of Positive School Psychology
, 1187-1192.
13.Ahmadjanova, M. (2023). BIR MEMBRANALI ORGANOIDLAR MAVZUSINI O
‘QITISHDA MENTAL XARITALARDAN FOYDALANISH.
Namangan davlat universiteti Ilmiy
axborotnomasi
, (6), 773-778.
14. Sadriyvna, A. M. (2023). The Use Of Mental Maps In Teaching The Topic Of Polimer
Inheritance.
Journal of Positive School Psychology
, 1187-1192.
15. Axmadjanova, M. S. (2022). DETERMINATION OF STUDENTS'KNOWLEDGE USING
A NON-STANDARD TEST WHEN TEACHING THE SUBJECT OF THE DOCUMENT.
Open
Access Repository
,
9
(11), 310-313.
16.
А
xmadjonova, S. S. (2023). “EPITELIY TO
ʼ
QIM
А
SI” M
А
VZUSINI O
ʼ
QITISHD
А
KEYS-ST
А
DI T
А
LIM USULINI
А
M
А
LIYOTD
А
QO
ʼ
LL
А
SH.
O'ZBEKISTONDA FANLARARO
INNOVATSIYALAR VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(23), 300-303.
