“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
741
SUV HASHAROTLARINI O‘RGANISHGA OID YO‘RIQLAR
Zakirov Odil Kazimjanovich
Andijon davlat universiteti, katta o‘qituvchi
E-mail: odil19671910@gmail.com
Zokirova Moxidilxon Suvanxanovna
Andijon davlat universiteti, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent
E-mail: ozodbeksobirov1988@gmail.com
Isaqov Ilyosbek Bozorboy o‘g‘li
Andijon davlat universiteti biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
Email: ilyosbekisaqov94@adu.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589501
Annotatsiya:
Maqolada "Umurtqasizlar zoologiyasi" fanidan o‘quv-dala amaliyoti jarayonida
talabalarning suvda yashovchi hasharotlar — cho‘psimon suv o‘lchagich, suv chayoni va aylangich
qo‘ng‘izlarni kuzatish orqali ularning tuzilishi va hayot tarzini o‘rganish bo‘yicha amaliy topshiriq
va yo‘riqnomalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
umurtqasizlar, suvda yashovchi hasharotlar, o‘quv-dala amaliyoti, biologiya
ta’limi, cho‘psimon suv o‘lchagich, suv chayoni, aylangich qo‘ng‘iz
Аннотация
:
В
статье
приводятся
практические
задания
и
инструкции
по
изучению
строения
и
образа
жизни
водных
насекомых
—
водомерки
,
водяного
скорпаго
и
плавунцов
—
в
ходе
учебной
полевой
практики
по
курсу
«
Зоология
беспозвоночных
».
Задания
предназначены
для
организации
наблюдений
студентов
.
Ключевые
слова
:
беспозвоночные
,
водные
насекомые
,
учебная
полевая
практика
,
биологическое
образование
,
водомерка
,
водяной
скорпаг
,
плавунец
.
Abstract:
The article presents practical tasks and guidelines for studying the structure and
lifestyle of aquatic insects — water strider, water scorpion, and whirligig beetles — during the field
practice of the "Invertebrate Zoology" course. These tasks are designed to organize students'
observations.
Keywords:
invertebrates, aquatic insects, field practice, biology education, water strider, water
scorpion, whirligig beetle.
Ma’lumki, oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan "Umurtqasizlar zoologiyasi" fani bo‘lg‘usi
biologiya o‘qituvchilariga umurtqasiz hayvonlar tuzilishi, ularning tarqalishi hamda ayrim hayotiy
jarayonlarini o‘rganish bo‘yicha nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy ko‘nikmalarni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Ushbu fanni samarali o‘rgatishda nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu vazifalar, asosan, laboratoriya mashg‘ulotlari va o‘quv-dala amaliyoti jarayonida
amalga oshiriladi.
O‘quv-dala amaliyotining asosiy vazifalaridan biri — talabalarni amaliyot o‘tayotgan hududda
uchraydigan umurtqasiz hayvonlarning asosiy guruhlari bilan tanishtirish, ulardan namunalar yig‘ish,
kolleksiyalar tuzish va laboratoriya sharoitida to‘plangan materiallarni sistematik jihatdan
o‘rganishdir. Shu bilan birga, bu amaliyotlar jarayonida talabalar umurtqasizlar ustida kuzatuv
ishlarini olib borish, joyning biologik xilma-xilligini, tur va populyatsiya darajasidagi holatini tahlil
qilish imkoniga ega bo‘ladilar.
Biologiya ta’limida o‘quv-dala amaliyotining ahamiyati yuqori ekanini hisobga olib, ushbu
faoliyatni tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha bir qator o‘quv qo‘llanmalar yaratilgan. Jumladan, A.T.
G‘ofurov va J. Tolipova [2], o‘zbekistonlik yirik entomolog olim V.V. Yaxontov [4], shuningdek rus
olimlari B.YE. Raykov, M.N. Rimskiy-Korsakov [1] hamda Fasulati [3] kabi mutaxassislarning
ishlarini qayd etish mumkin.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
742
Dala amaliyotlari, odatda, tabiatga ekskursiyalar tashkil etish va o‘tkazish orqali amalga
oshiriladi. Quyida shunday ekskursiyalar davomida talabalarga buloqlar, xovuzlar va ariq suvlarida
yashovchi hasharotlarni topish hamda ularning ayrim hayotiy xususiyatlarini o‘rganish bo‘yicha
beriladigan yo‘riqnomalarga to‘xtalib o‘tamiz.
1. Cho‘psimon suv o‘lchagich (
Hydrometra stagnorum
) ni o‘rganish
Cho‘psimon suv o‘lchagich — hasharotlar sinfi, yarim qattiq qanotlilar (Hemiptera)
turkumining qandalalar oilasi vakilidir. U suv sathidagi yupqa pardada tez harakatlanuvchi orqa
oyoqlari yordamida harakatlanadi. Oyoqlari yog‘simon modda bilan qoplangan bo‘lib, suvda
namlanmaydi. Uzun va rivojlangan oyoqlari tufayli suv yuzasida ancha katta maydonni egallaydi va
to‘siqlarni osonlik bilan sakrab o‘tadi.
Kuzatish topshiriqlari
1-ish. Sokin suv havzasi, xovuz yoki ko‘lmaklardagi suv yuzasini kuzatib, cho‘psimon suv
o‘lchagichni toping. Uni aniqlagich kitobdagi rasmi bilan taqqoslang. Harakatini kuzating, suzishi va
tinch turishini farqlang. Suzgan paytida bosib o‘tgan masofani aniqlab, harakat tezligini baholang.
2-ish. Cho‘psimon suv o‘lchagichni matrab yoki qo‘l bilan ushlang. Tanasi qo‘ng‘ir yoki to‘q
jigarrang ekanini aniqlang. Ustki va ostki tomonlaridagi ranglar farqini tekshiring. Ostki qismi oq,
mumsimon modda bilan qoplangan tukchalar bilan qoplanganini lupa orqali kuzating. Bunday
tuzilish unga qanday adaptiv afzalliklar beradi? Fikr yuriting.
3-ish. Oyoqlarini lupa bilan ko‘zdan kechiring. Oldingi va keyingi oyoqlarining shakl va
hajmidagi farqlarni aniqlang. Keyingi oyoqlar nega yaxshi rivojlanganini tahlil qiling.
4-ish. Ko‘zlarini kuzating. Ko‘zlari katta ekanligini aniqlang. Bunday ko‘zlar hasharot uchun
qanday ahamiyatga ega, deb o‘ylaysiz?
5-ish. Uzun xartumini igna yordamida ko‘tarib, hasharot qanday oziqlanishi mumkinligi haqida
xulosa chiqaring.
Barcha kuzatishlar natijalarini daftarga yozib, oraliq xulosalar chiqaring. Kolleksiya uchun
namunalar olib, ularni etiketkalashtiring.
2. Suv chayoni (
Nepa cinerea
L.) ni o‘rganish
Suv chayoni — yarim qattiq qanotlilar (Hemiptera) turkumining vakili bo‘lib, ariq va
xovuzlarning loyqali tubida yashaydi. Tanasi 1–1,5 sm, orqa qismida uzun “dumsimon” nafas olish
o‘simtasi mavjud. Oldingi oyoqlari uzun va rivojlangan. Tanasi qo‘ng‘ir yoki chirigan barglarga
o‘xshagan tusda bo‘lgani sababli tabiatda topish qiyin.
Topshiriqlar:
1-ish. Ariq va xovuzlarning loyqali joylarini sinchiklab kuzating. Suv chayonini kimyoviy
stakan yoki qo‘l bilan oling va petri idishida kuzating.
Gavda shaklini, rangi va suvda yashashga moslashuvini tahlil qiling.
Orqa tomonidagi uzun o‘simtani nafas olish organi sifatida qarab, uning ahamiyatini baholang.
Tanasiga va harakatlariga asoslanib, muhitga moslanish xususiyatlarini yozib oling.
Kolleksiya uchun namunalar to‘plang va ularni etiketkalashtiring.
3. Aylangich qo‘ng‘izlar (Gyrinidae)
Kunduzgi aylangich (
Gyrnus marinus
) — mayda, ko‘kimtir-qora yaltiroq tanali qo‘ng‘iz bo‘lib,
suv sathida guruh bo‘lib tez-tez aylanib harakatlanadi. Xavf sezganda tez tarqaladi. Suv matrabi bilan
ushlanadi.
Topshiriqlar:
1-ish. Ariq, xovuz va anhorlarning chetlarida aylana bo‘ylab tez suzuvchi guruh qo‘ng‘izlarni
kuzating.
2-ish. Qo‘ng‘izni matrab yordamida oling. Petri idishida harakatini kuzating. Uni qo‘l bilan
ushlab ko‘ring va qo‘lingizda qoladigan xidni aniqlang — bu himoya moddasidir.
3-ish. Qo‘ng‘izning orqa oyoqlariga e’tibor bering. Ular kengaygan bo‘lib, suzishga
moslashgan. Bu xususiyatning ahamiyatini baholang.
4-ish. Lupa yordamida ko‘zlarini tekshiring — ikkiga bo‘lingan (yuqori va pastki qismlar)
ekanligini aniqlang. Bu ko‘z tuzilishi unga qanday ustunlik beradi?
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
743
5-ish. Qo‘ng‘izni suvli stakanga soling. Uning darhol pastga shung‘ishini kuzating. Ostidagi oq
pufakcha (havo pufakchasi) orqali shung‘ishi nimani anglatadi, tahlil qiling.
6-ish. Kuzatish natijalarini daftarga yozing. Kolleksiya uchun namunalar to‘plang va
muhokama qilib, xulosa chiqaring.
Xulosa. Umurtqasizlar zoologiyasi fanidan o‘quv-dala amaliyoti jarayonida talabalar suvda
yashovchi hasharotlarning morfologik tuzilishi, hayot tarzi va yashash muhitiga moslashuvlarini
amaliyot orqali kuzatib, nazariy bilimlarini mustahkamlaydilar. Aniqlagich kitoblardan foydalanish
ularga hasharotlarni oila, avlod va tur darajasida aniqlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam
beradi. Bu jarayon talabalarning fanga qiziqishini oshirish, mustaqil fikrlash va tahlil qilish
qobiliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Райков
,
В
.
Е
.,
Римский
-
Корсаков
,
М
.
И
.
Зоологические
экскурсии
. –
Ленинград
:
Гос
.
учебно
-
пед
.
изд
., 1956. – 682
с
.
2.
Толипова
,
Ж
.
О
.,
Ғофуров
,
А
.
Т
.
Биология
ўқитиш
методикаси
:
олий
ўқув
юртлари
учун
дарслик
. –
Тошкент
: «IQTISOD-MOLIYA», 2007. – 236
б
.
3.
Фасулати
,
К
.
К
.
Полевое
изучение
наземных
беспозвоночных
. –
Москва
:
Высшая
школа
, 1971. – 423
с
.
4.
Яхонтов
,
В
.
В
.
Экология
насекомых
. –
Москва
:
Высшая
школа
, 1964. – 454
с
.
