“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
100
O‘ZBEKISTONDA ILK BOR QAYD ETILGAN KOKSID TURLARI (COCCOIDEA)
Sobirov Ozodbek Tojimatovich
1
., Kaxxorova Xolidaxon Raximjon qizi
2
., Ibroximova
Nafisaxon Doniyorbek qizi
3
., Isaqov Ilyosbek Bozorboy o‘g‘li
4
., Xafizddinov Muxiddin
Faxriddin o‘g'li
5
., Zakirov Odil Kazimjanovich
6
Andijon davlat universiteti, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent
1
ozodbeksobirov1988@gmail.com
Andijon davlat universiteti, tayanch doktorant
2
holidakakhorova@gmail.com
Andijon davlat universiteti, o‘qituvchi
3
ibroximovanafisa99@gmail.com
Andijon davlat universiteti biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori
4
ilyosbekisaqov94@adu.uz
Andijon davlat universiteti, tayanch doktorant
5
xafizddinovmuxiddin@gmail.com
Andijon davlat universiteti, katta o‘qituvchi
6
odil19671910@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591217
Annotatsiya
: 2025-yilda Farg‘ona vodiysi hududlarida olib borilgan entomologik kuzatuvlar
davomida O‘zbekistonda ilgari qayd etilmagan to‘rt koksid turi:
Saissetia oleae, Pulvinaria
hydrangeae, Pulvinaria floccifera
va
Lepidosaphes beckii
aniqlandi. Ushbu turlar manzarali
o‘simliklarda uchrashi, ularning zararlangan organlari va mezbon o‘simliklari belgilandi. Tadqiqot
natijalari koksidlar faunasining boyishiga hamda yangi zararkunandalar xavfini baholashga imkon
beradi.
Kalit so‘zlar:
Coccoidea, invaziv turlar, fitofaglar, manzarali o‘simliklar, zararkunandalar.
Аннотация
:
В
ходе
энтомологических
наблюдений
,
проведённых
в
2025
году
на
территории
Ферганской
долины
,
были
выявлены
четыре
вида
кокцид
,
ранее
не
зарегистрированных
в
Узбекистане
:
Saissetia oleae
,
Pulvinaria hydrangeae
,
Pulvinaria floccifera
и
Lepidosaphes beckii
.
Эти
виды
обнаружены
на
декоративных
растениях
,
определены
повреждённые
органы
и
растения
-
хозяева
.
Результаты
исследования
позволяют
оценить
прирост
фауны
кокцид
и
потенциальную
угрозу
от
новых
вредителей
.
Ключевые
слова
:
Coccoidea,
инвазивные
виды
,
фитофаги
,
декоративные
растения
,
вредители
.
Annotation:
During entomological surveys conducted in 2025 in the Fergana Valley region,
four scale insect species previously unrecorded in Uzbekistan were identified:
Saissetia oleae
,
Pulvinaria hydrangeae
,
Pulvinaria floccifera
, and
Lepidosaphes beckii
. These species were found on
ornamental plants, with their damaged plant organs and host species determined. The results of the
study contribute to the enrichment of the scale insect fauna and allow for an assessment of the
potential threat posed by new pests.
Keywords:
Coccoidea, invasive species, phytophagous insects, ornamental plants, pests.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda, xususan Farg‘ona vodiysida manzarali o‘simliklar tarkibi
sezilarli darajada boyimoqda. Shu bilan birga, ushbu o‘simliklarga xos fitofag hasharotlar, ayniqsa
koksidlar (Coccoidea), hali yetarli darajada o‘rganilmagan. Natijada ilgari e’tibordan chetda qolgan
yoki umuman qayd etilmagan turlar aniqlanmoqda. Bu esa koksidlar faunasining kengayishi va
invaziv zararkunandalar ulushining ortishi natijasida agroekotizimlarda biologik muvozanatga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda [5]. Koksidlar keng ozuqa spektri va yuqori ekologik moslashuvchanlikka ega
bo‘lib, yangi hududlarda tez moslashadi hamda qishloq xo‘jaligi va dekorativ o‘simliklar uchun jiddiy
xavf tug‘diradi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
101
ScaleNet (Dunyo bo‘yicha koksidlar haqidagi ma’lumotlar bazasi) ma’lumotlariga ko‘ra,
hozirgi kunda dunyo bo‘yicha Coccoidea kenja oilasiga mansub hasharotlar 56 ta oila, 1238 ta avlod
va 8579 ta turni o‘z ichiga oladi [4]. O‘zbekiston hududida esa bu ko‘rsatkich 11 oila, 67 avlod va
114 turdan iborat bo‘lib, ularning muhim qismi Farg‘ona vodiysi faunasida uchraydi [8]. So‘nggi
yillarda olib borilgan tizimli entomologik tadqiqotlar natijasida respublika hududida ilgari qayd
etilmagan yangi koksid turlari aniqlanmoqda. Bu esa mavjud fauna boyishiga va ularning ekologik
hamda xo‘jalik ahamiyatini chuqurroq o‘rganish zaruratiga olib kelmoqda.
2025-yil bahor mavsumida O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysiga qarashli Quva, Asaka, Andijon
tumanlari va Farg‘ona shahrida entomologik kuzatuv ishlari olib borildi. Tadqiqot davomida
manzarali o‘simliklardan koksid zararkunandalarining namunalari qo‘lda yig‘ib olindi. Ular
laboratoriya sharoitida fiksatsiya qilinib, mikroskop ostida tayyor preparatlar shaklida o‘rganildi.
Turlar morfologik belgilar asosida aniqlash kalitlari yordamida identifikatsiya qilindi [4]. Ushbu
metod asosida Respublikada ilgari qayd etilmagan
Saissetia oleae, Pulvinaria hydrangeae,
Pulvinaria floccifera
va
Lepidosaphes beckii
turlari aniqlanib, ularning mezbon o‘simliklari va
zararlangan organlari belgilandi.
Farg‘ona vodiysi hududlarida olib borilgan kuzatuvlar natijasida O‘zbekiston uchun yangi
bo‘lgan to‘rt turdagi koksid zararkunandasi aniqlangan (1-jadval).
1-rasm.
A)
Saissetia oleae
, B)
Pulvinaria floccifera
, C)
Pulvinaria hydrangeae
, D)
Lepidosaphes beckii
(orginal).
1 - jadval.
O‘zbekiston koksidofaunasida ilk bor uchragan koksid turlari va ularning tarqalishi
№
Oil
a
Turla
r
Sana
H
udud
Oz
uq
a
o‘
simlikla
ri
Zara
rl
angan
qism
1
Coccid
ae
Pulvinaria hydrangeae
Steinweden 1946
22.04.2025
Quva
tumani
Acer palmatum
Shox va
novdalari,
barglari
2
Pulvinaria floccifera
(Westwood, 1870)
5.05.2025
Asaka
tumani
Rosmarinus
officinalis
Shox va
novdalari,
barglari
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
102
3
Saissetia oleae
(Olivier,
1791)
2.05.2025
Farg‘ona
shahri
Ficus
benjamina
Shox va
novdalari
4
Diaspid
id
ae
Lepidosaphes beckii
(Newman, 1869)
5.05.2025
Andijon
tumani
Cycas revoluta
Barglarida
Saissetia oleae
dunyo bo‘yicha 108 mamlakatda tarqalgan bo‘lib, u 14 oila, 40 avlod va 79
turdagi o‘simliklarga zarar yetkazadi [1, 3]. Bu turga qarshi Misrda 2009-yildan boshlab biologik
kurash choralari qo‘llanilmoqda [4] (1- A) rasm).
Pulvinaria hydrangeae
Yevropaning Belgiyadan Koreya va Polshagacha bo‘lgan hududlarida
aniqlanib, manzarali o‘simliklarga zarar yetkazuvchi sifatida tan olingan [7, 9, 10]. 2020-yilda
Polshada bu turga qarshi amaliy tadqiqotlar boshlangan [4] (1-B) rasm).
Pulvinaria floccifera —
kosmopolit tur bo‘lib, 11 oila, 12 avlod va 15 turdagi o‘simliklarda
uchraydi. U issiqxonalarda keng tarqalgan va guava hamda mango daraxtlariga kuchli zarar
yetkazishi aniqlangan [2, 6] (1-C) rasm).
Lepidosaphes beckii
esa 162 mamlakatda qayd etilgan bo‘lib, 49 oila, 73 avlod va 69 turdagi
o‘simliklarga tahdid soladi. U Xitoyda sitrus va olma daraxtlariga jiddiy zarar yetkazuvchi sifatida
qayd etilgan [4, 11] (1-D) rasm).
Mazkur turlarni aniqlash nafaqat koksidofaunaning boyishini ko‘rsatadi, balki ularning
agroekotizimlarga tahdid darajasini baholash imkonini ham beradi.
Xulosa. 2025-yilda Farg‘ona vodiysida olib borilgan tadqiqotlar natijasida O‘zbekiston
hududida ilgari qayd etilmagan to‘rt yangi koksid turi aniqlanib, ularning manzarali o‘simliklarda
tarqalishi va zararlangan qismlari belgilandi.
Saissetia oleae, Pulvinaria hydrangeae, Pulvinaria
floccifera
va
Lepidosaphes beckii
turlari koksidofaunaning boyishiga hamda yangi invaziv
zararkunandalar xavfini baholashga imkon yaratadi. Ushbu turlar ekologik moslashuvchanlikka ega
bo‘lib, agroekotizimlarga noxush ekologik oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin. Koksidlar faunasini
yanada kengaytirish, yangi turlarni kuzatish va ularga qarshi samarali kurash usullarini ishlab chiqish
zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ben-Dov Y., Hodgson C. J. Soft scale insects. – Elsevier, 1997.
2. Ben-Dov Y. ScaleNet: a data-base of the scale insects of the world [database on the internet.]
//http://www. sel. barc. usda. gov/scalenet/scalenet. htm. – 2009.
3. Franco J. C. et al. Management strategies of mealybug pests of citrus in Mediterranean
countries //Phytoparasitica. – 2004. –
Т
. 32. –
С
. 507-522.
4. García Morales M., Denno B.D., Miller D.R., Miller G.L., Ben-Dov Y., Hardy N.B. (2016).
ScaleNet: A literature-based model of scale insect biology and systematics [8.05.2025].
5. Kaydan M.B., Ben-Dov Y. ScaleNet: Updated global scale insect database. Zootaxa, 2021.
4935(1), 1–46.
6. Lagowska B., Golan K. Occurrence of the cosmopolitan scale insect Pulvinaria floccifera
(Westwood) (Hemiptera: Coccidae) in Polish greenhouses. Journal of Plant Protection Research,
2020. 60(4), 379–383.
7. Lagowska B. A new record of Pulvinaria hydrangeae Steinweden, 1946 (Hemiptera:
Coccomorpha: Coccidae), a potentially damaging scale insect in Poland Polish Journal of
Entomology 2020. 89(4): 200–206
8. Mamatqulov N. O‘zbekiston hududidagi koksidlar (Coccoidea) faunasi va ularning
agroekotizimlardagi ahamiyati. Toshkent: Fan nashriyoti. 2022.
9. Salisbury A., Malumphy C. A review of scale insects (Hemiptera: Coccomorpha) on
ornamental plants in Europe. EPPO Bulletin, 2017. 47(2), 387–401.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
103
10. Tondeur F., Grégoire J.C., Gregoire-Wibo C. Contribution à l'étude des cochenilles des
serres belges: observations sur Pulvinaria hydrangeae Steinweden (Hemiptera: Coccidae). Parasitica,
1990. 46(2), 59–66.
11. Wei J., Zhang R., Liu T. Scale insects of economic importance in China. Science Press,
Beijing. 2002.
