“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
382
O‘SIMLIKLARDA FIZIOLOGIK JARAYONLARDA ANTOTSIAN PIGMENTNING
AHAMIYATI
Tursunov Yaxyo Boxodirovich
b.f.f.d (PhD) dots.
Andijon davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasi dotsenti.
tursunovyaxyobek029@gmail.com
Yo‘ldasheva Shahzodaxon Lutfillo qizi
kurgancha66@gmail.com
Andijon davlat universiteti, Biologiya yo‘nalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15603534
Annotatsiya:
Antotsian pigmentlari o‘simliklardagi biologik jarayonlarning turli bosqichlarida
muhim vazifalarni bajaradi. Ular yorug‘likni so‘rish, fotohimoya, antioksidantlik, harorat va stressga
chidamlilik, changlanishni ta'minlash, urug‘ tarqalishiga yordam berish kabi bir necha funksional
rolga ega. Ushbu maqolada antotsianlarning sintezi, ularning fiziologik va ekologik ahamiyati,
o‘simlik hujayralarida bajaradigan rollari chuqur yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
antotsian, flavonoid, fotohimoya, oksidlovchi stress, ekologik signal, abiotik
stress, antioksidant.
Аннотация
:
Антоциановые
пигменты
играют
важную
роль
на
различных
этапах
биологических
процессов
в
растениях
.
Они
выполняют
несколько
функциональных
ролей
,
включая
поглощение
света
,
фотозащиту
,
антиоксидантную
активность
,
устойчивость
к
температуре
и
стрессу
,
опыление
и
распространение
семян
.
В
статье
подробно
рассматривается
синтез
антоцианов
,
их
физиологическое
и
экологическое
значение
,
а
также
роль
,
которую
они
играют
в
растительных
клетках
.
Ключевые
слова
:
антоциан
,
флавоноид
,
фотозащита
,
окислительный
стресс
,
экологический
сигнал
,
абиотический
стресс
,
антиоксидант
.
Annotation:
Anthocyanin pigments play important roles in various stages of biological
processes in plants. They have several functional roles, such as light absorption, photoprotection,
antioxidant activity, temperature and stress tolerance, pollination, and seed dispersal. This article
provides an in-depth review of the synthesis of anthocyanins, their physiological and ecological
significance, and the roles they play in plant cells.
Keywords:
anthocyanin, flavonoid, photoprotection, oxidative stress, environmental signal,
abiotic stress, antioxidant.
Pigmentlar o‘simliklarning hayoti uchun muhim biologik birikmalar bo‘lib, ular o‘simlik
hujayralarida turli fiziologik jarayonlarda ishtirok etadi. Xlorofill va karotinoidlardan tashqari,
flavonoidlar guruhiga mansub antotsianlar ham keng tarqalgan. Ular pH darajasiga bog‘liq holda
ko‘k, binafsha yoki qizil ranglarda namoyon bo‘ladi. Antotsianlar asosan epidermal hujayralarda,
vakuolalarda joylashadi va o‘simliklarning turli bosqichlarida ko‘p funksiyali rol o‘ynaydi.[1]
Antotsianinlar choy, asal, vino, mevalar, sabzavotlar, yong'oqlar, zaytun moyi, kakao va
donlarda bo‘lgan fitokimyoviy moddalarning flavonoidlar guruhiga kiradi. Flavonoidlar oziq-
ovqatlardagi eng muhim fenolik moddalar guruhi. Bu guruhning asosiy qismiga antotsianinlar
(masalan, siyanidin, pelargonidin, petunidin), flavonollar (kercetin, kamferol), flavonlar (luteolin,
apigenin), flavanonlar (mirsetin, naringin, gesperetin, naringenin), flavan-3-ols kiradi. (katexin,
epikatexin, gallokatexin) va ba'zan alohida tasniflangan bo‘lsa-da, izoflavonlar (genistein, daidzein).
Ushbu sinfdagi fitokimyoviy moddalar inson salomatligini saqlashdagi ko‘p qirrali roli tufayli
ko‘pincha bioflavonoidlar deb ataladi va oziq-ovqat tarkibidagi antotsianinlar odatda flavonoid
komponentlarining murakkab aralashmalarining tarkibiy qismlari sifatida qabul qilinadi. Kundalik
iste'mol miqdori 500 mg dan 1 g gacha bo‘lishi kerak.[4]
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
383
Antotsianinlar va antotsianidlar odatda o‘rtacha past pH qiymatlarda o‘simlik to‘qimalarining
kislotali ekstraktlarida ajratiladi, bu holda antotsianin va antotsianinning aglikon qismi flaviy tuzi
shaklida mavjud bo‘lib, unda geterosiklik kislorod atomlarining elektroni ishtirok etadi [5].
Fotohimoya va yorug‘lik nurlarini filtrlash quyosh nurlari, ayniqsa ultrabinafsha (UV-A va UV-
B) spektrlari o‘simlik hujayralarining DNK va fotosintetik apparatiga zarar yetkazadi. Antotsianlar
quyosh nurining yuqori energiyali qismlarini so‘rib olib, xloroplastlar va DNKni himoya qiladi.
Antotsianlar Barglarning epidermisida to‘planib, UV va ko‘k nur spektrlari (400–500 nm)ni yutadi.
Shu orqali ichki hujayralar - ayniqsa xloroplastlar va DNK joylashgan yadroni himoya qiladi. Bu
fotosintetik to‘qimalarning fotodamlanishini kamaytiradi. Misol: yuqori tog‘ sharoitida yoki ochiq
quyoshda o‘sadigan o‘simliklar barglarida ko‘proq antotsian bo‘ladi. Fotooksidlovchi stressdan
himoya kuchli yorug‘lik sharoitida xloroplastlar ichida reaktiv kislorod shakllari (ROS) hosil bo‘ladi:
Superoksid (O
₂⁻
),
Vodorod peroksid (H
₂
O
₂
),
Gidroksil radikallar (OH·).[2]
Antioksidant faollik-Fotosintez, nafas olish va boshqa metabolik jarayonlar natijasida hosil
bo‘ladigan reaktiv kislorod shakllari (ROS) o‘simlik hujayralarida oksidlovchi stress keltirib
chiqaradi. Antosiyanlar bu radikallarni neytrallab, hujayralarni oksidlanishdan saqlaydi. Antosianlar
antioksidant bo‘lib, ROSni neytrallaydi va lipidlar, oqsillar va DNKni oksidlanishdan saqlaydi [4].
Kuchli yorug‘lik fotosintez tezligini kamaytirishi mumkin (fotodamlanish). Antosiyanlar: Nur
energiyasini yutib, ortiqcha yukni kamaytiradi, Fotosintez pigmentlariga (xlorofill) tushayotgan nur
darajasini pasaytiradi, Natijada fotosintetik apparatning sog‘lom ishlashiga ko‘maklashadi[8].
Stressga
chidamlilik-Qurg‘oqchilik,
sho‘rlanish,
harorat
o‘zgarishlari,
zararli
mikroorganizmlar kabi abiotik va biotik stresslarga javoban antotsianlar sintezlanadi. Bu ularni
himoya qiladi va moslashuvchanligini oshiradi. Stress holatlaridagi ahamiyati yuqori yorug‘lik,
sovuq, qurg‘oqchilik kabi holatlarda: Antotsianlar sintezi ortadi (PAL, CHS, DFR fermentlari orqali),
Bu nafaqat fotohimoya, balki o‘sish va moslashuvga ham yordam beradi [6].
Gullardagi yorqin ranglar changlatuvchilarni jalb etadi. Mevalarning pishib yetilganligini
bildiruvchi ranglar urug‘tarqalishiga yordam beradi. Bunda antosiyanlarning ishtiroki muhim.[7]
Antosianlar agronomiyada, oziq-ovqat sanoatida, farmatsevtikada va biotexnologiyada keng
qo‘llaniladi. Antioksidantlik xususiyatlari tufayli salomatlik uchun foydalidir.[3]
Antosian pigmentlari o‘simliklarning hayot faoliyatida ko‘p qirrali rol o‘ynaydi. Ular nafaqat
tashqi ko‘rinish estetikasi, balki o‘simlikning omon qolishi va moslashuvi uchun ham zarur.
Fiziologik, biokimyoviy va ekologik funktsiyalari orqali antosiyanlar o‘simliklarni himoya qiladi,
rivojlanishni tartibga soladi va o‘simlik–atrof-muhit munosabatlarida vositachilik qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Taiz, L., Zeiger, E., et al. (2015). Plant Physiology and Development. Sinauer Associates.
2.
Winkel-Shirley, B. (2002). Biosynthesis of flavonoids and effects of stress. Current Opinion
in Plant Biology.
3.
Gould, K. S. (2004). The Diverse Protective Roles of Anthocyanins. Journal of Biomedicine
and Biotechnology.
4.
Chalker-Scott, L. (1999). Environmental significance of anthocyanins. Photochemistry and
Photobiology.
5.
Tursunov Ya.B G.Hirsitum L. g’o‘zada antotsian rnagning hamda xlorofil miqdorining
irsiylanish va ularning aloqadorligi monografiya Andijon 2022.
6.
Holton, T. A., & Cornish, E. C. (1995). Genetics and biochemistry of anthocyanin
biosynthesis. The Plant Cell.
7.
Harborne, J. B., & Williams, C. A. (2000). Advances in flavonoid research since 1992.
Phytochemistry.
8.
Normurodov, Yo. (2011). O‘simliklar fiziologiyasi. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi
nashriyoti.
