“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
391
ANDIJON VILOYATI IQLIMIDA G’O‘ZANING VEGETATSIYA DAVRIDA
MINERAL O‘G’ITLAR BILAN OZIQLANTIRISH
Tursunov Yaxyo Boxodirovich b.f.f.d. (PhD) dots.
Andijon davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasi dotsenti
tursunovyaxyobek029@gmail.com
Xasanova Shaxnoza Anvarjanovna o‘qituvchi
Andijon davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasi o‘qituvchisi
shaxnozasharipova1985@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15603667
Annotatsiya:
Maqolada Andijon viloyatining tipik bo‘z tuproqlari sharoitlarida
yetishtirilayotgan g‘o‘zaning “Andijon-35” g‘o‘za navida karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan
suspenziyani g‘o‘zaning rivojlanish davrlarida bargi orqali qo‘llash me’yorlarini, o‘simlik o‘sishiga
va rivojlanishiga, paxta hosiliga ta’sirini
аниқланди
.
Kalit so‘zlar
: G‘o‘za, makro, mikroelementlar, mineral o‘g‘itlar, “Andijon-35” va “Sulton”,
sho‘rlanmagan, KAS, fenologik kuzatuvlar.
Аннотация
:
В
статье
рассмотрены
нормы
внекорневой
подкормки
суспензии
,
приготовленной
на
основе
карбамидных
удобрений
,
у
хлопчатника
сорт
“
Андижан
-35”,
выращеваемого
в
условиях
типичных
сероземов
Андижанской
области
в
периоды
развития
хлопчатника
по
росту
и
развитию
растений
определяли
урожайность
хлопчатника
.
Ключевые
слова
:
Хлопок
,
макро
,
микроэлементы
,
минеральные
удобрения
, «
Андижан
-
35»
и
«
Султан
»,
незасоленность
,
КАС
,
фенологические
наблюдения
.
Annotation:
In the article, the norms of foliar application of the suspension prepared on the
basis of urea fertilizers in the cotton variety “Andijan-35” grown in the conditions of typical gray
soils of the Andijan region during the development periods of cotton, the effect on plant growth and
development, cotton yield was determined.
Keywords:
Cotton, macro, microelements, mineral fertilizers, "Andijan-35" and "Sultan", non-
saline, KAS, phenological observations.
G‘o‘zani mineral o‘g‘itlar bilan oziqlantirishda, fosforli va kaliyli o‘g‘itlarni yillik me’yorlari
mo‘ljallangan hosil uchun belgilangan azotli o‘g‘itlarni yillik me’yorlariga (N:P:K – 1,0:0,7:0,5)
nisbatan olinadi hamda tuproqdagi harakatchan fosfor va almashinuvchi kaliy miqdorlariga bog‘liq
holda tabaqalashtirilib solinadi.
Shudgor ostiga fosforli o‘g‘itlarni 60-70 foizi va qolgan qismini gullashda berilsa, kaliy o‘g‘iti
shudgor ostiga 50 foizi va shonalashda 50 foizi solinadi. Azotli o‘g‘itlar ekish bilan 10 foizi, 3-4
chinbarg chiqarganda 20-25 foizi, shonalashda 35-40 foizi va gullash davrida 30 foizi qo‘llaniladi.
Belgilangan o‘g‘itlar muddatida va me’yorlarida qo‘llanilmasa yildan-yilga tuproq unumdorligi va
hosildorlik pasaya bordi. Qolaversa, hosilni 50% qismi o‘g‘itlar hisobiga olinishini alohida ta’kidlash
joizdir.
Birinchi oziqlantirishda o‘g‘it o‘simliklar qatoridan 15-18 sm va 12-14 sm chuqurlikda,
shonalash davrida 20-22 sm uzoqlikda 14-16 sm chuqurlikda, gullash davrida esa qator oralari
o‘rtasiga (60 sm qator oralarida) 14-16 sm chuqurlikka solinadi. Agar g‘o‘za qator oralari 90 sm
bo‘lsa, 2-4 chin barg va shonalash davrida 60 sm li qator oralig‘idek, gullaganda esa o‘g‘it o‘simlik
qatoridan 30-35 sm yoniga 14-16 sm chuqurlikka solinadi. Ta’kidlash joizki, fosforli va kaliyli
o‘g‘itlar qo‘llanilmasdan faqat azot o‘g‘itlari solinsa, ko‘saklarni ochilishi 15-20 kunga kechikib,
hosil sifati pasayadi. Shuning uchun, fosforli va kaliyli o‘g‘itlarni tegishli me’yorlari va muddatlarda
qo‘llanilishi zarur. G‘o‘zani oziqalantirishda mineral o‘g‘itlar tuproqqa kultivator o‘g‘itlagichlar
yordamida solinadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
392
25-30 s paxta hosili uchun N-200, P-140, K-100 kg, 30-35 s uchun N-250, P-175, K-125 kg,
35-40 s uchun N-300, P-210, K-150 kg bo‘lsa, tuprog‘i sho‘rlangan yerlarda azotli o‘g‘it me’yori 10-
15 foiz oshiriladi, fosfor bilan kaliyli o‘g‘itlar agroximkartogrammalar asosida beriladi.
Tadqiqotlar “Metod
ы
agroximicheskix, agrofizicheskix i mikrobiologicheskix issledovaniy v
polivn
ы
x xlopkov
ы
x rayonax”, “Metodika polev
ы
x op
ы
tov s xlopchatnikom v usloviyax
orosheniya” uslubiy qo‘llanmalar asosida olib borilgan. Ma’lumotlarning matematik-statistik
tahlillari esa B.A.Dospexovning uslubi va Microsoft Excel dasturi bo‘yicha amalga oshirilgan.
Andijon viloyatining tipik bo‘z tuproqlari sharoitida g‘o‘zaning “Andijon-35” va “Sulton”
navlarida KAS va karbamid o‘g‘itlarini turli me’yorlari asosidagi suspenziyaning ta’siri g‘o‘zaning
rivojlanish davrlariga bog‘liqligi aniqlandi. G‘o‘zani 2-3 chinbargli, shonalash va gullash davrlarida,
fermer xo‘jaliklarida qo‘llanilayotgan suspenziyalardagi suvda ancha qismi erimaydigan fosfor va
kaliyli o‘g‘itlarning g‘o‘za hosildorligiga ta’siri yo‘qligi, faqat KAS va karbamid o‘g‘itlari asosidagi
suspenziyaning maqbul me’yorlarini qo‘llash kerakligi isbotlandi. 1 – jadval.
Tajriba dalasi tuprog‘ining agrokimyoviy ko‘rsatkichlari
Kesma
№
Chuqur
Lik
Gumu
s %
Umumiy, %
Harakatchan, mg/kg
Karbo
natla
r
SO
2
Gips
SO
4
%
N
P
2
O
5
K
2
O N-NO
3
P
2
O
5
K
2
O
K-1
0-22
1,12
0,074
0,215 1,70
11,24
37,2
305
7.60
0.156
22-37
0,87
0,044
0,195 1,53
9,0
33,64
252
7.42
0.099
37-58
0,75
0,039
0,144 1,19
7,74
30,32
223
7.66
0.115
58-103
0,63
0,031
0,118 0,87
9,73
28,98 215,5
7.63
0.123
103-130
0,34
0,025
0,075 0,77
9,24
26,32
203
7.66
0.139
Tajriba xo‘jaligining tuprog‘i qadimdan sug‘orib kelinadigan tipik bo‘z tuproq. Bu tuproq
tarkibida 0-22 va 22-37 sm haydov qatlamda 1,12-0,87% gumus, umumiy azot 0,074 – 0,044%,
umumiy fosfor 0,215 – 0,195%, va umumiy kaliy 1,70–1,53% mavjud bo‘lib, o‘simlik o‘suv davrida
foydalanadigan oziqa elementlarining juda oz miqdorda, ekanligidan dalolat beradi (1–jadval).
Tajriba dalasining oziq elementlarining xarakatchan shakllari 0-22 va 22-37 sm haydov qatlamida N–
NO
3
11,24-9,0 mg/kg, P
2
O
5
37,2-33,64 mg/kg va K
2
O 305-252 mg/kg ni tashkil etadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati KAS va karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan
suspenziyalarni maqbul me’yorlarining g‘o‘za rivojlanish davrlarida barg sathiga bog‘liq holda paxta
hosili va sifatiga ta’sir etishi ilmiy asoslanganligi bilan izohlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Tillabekov B.X., Niyazaliev B.I., Bo‘riev I., Azimova M.G.G‘o‘zani bargdan
oziqlantirishda azotning o‘rni. «OZBEKISTONQISHLOQ VA SUV XOJALIGI» jurnalining
«AGROILM» ilmiy ilovasi. - Toshkent.2013.
№
1(25). B. 22-23.(06.00.00.
№
1).
2. Azimova M.KAS va karbamid o‘g‘itlari asosida tayyorlangan suspenziyalarning
g‘o‘zani o‘sish va rivojlanishiga
ta’siri..
“O‘zbekiston Agrar fani xabarnomasi”
jurnali.Toshkent. 2018.
№
2 (72).B.7-10 (06.00.00.
№
7 ).
3. Azimova M. Urojay xlopka- s
ы
rsa i kachestvo volokna xlopchatnikav zavisimostiot
norm KASi karbamida pri vnekornevoy podkormke. “Aktualn
ы
e problem
ы
sovremennoy nauki
”. Moskva, 2018.
№
6(103). S. 124- 127.(06.00.00.
№
5) .
4.
Niyozaliev B.I., Azimova M.Suspenziya me’yorlarining g‘o‘zadagi samaradorligi. “
Agrar sohada fan, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi va innovatsion rivojlanish
istiqbollari”mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani. Toshkent-2011, B. 68-69.
