Universal International Scientific Journal
353
Norgul Roʻzimova
Urganch davlat universiteti
Xorijiy filologiya fakulteti, Fakultetlararo chet tillari oʻqituvchisi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nutqiy janrlarning ilmiy va nazariy asoslari haqida soʻz boradi.
Bunda, asosan, nutqiy janrlar nazariyasining asoschisi, M.M.Baxtin gʻoyalari etakchilik qiladi. nutqiy
janrlar oʻrganilishida lingvistik va ekstralingvistik yondoshuvlarning oʻrni beqiyos. Ekstralingvistik va
lingvistik tadqiq qilish nutqiy janrlar kommunikativ tabiatining ochib berilishida muhim yoʻnalishlardan
sanaladi.
Kalit so‘zlar:
nutqiy janr, kommunikasiya, lingvistika, ekstralingvistika, nutqiy hodisalar, adresant,
adresat, shaxs, jamiyat, ruhiy olam va hokazolar.
Аннотация:
В данной стате рассматриваюця научно-теоретичэские основи речевих жанров.
В етом идеи М.М. Ведушими являюця Бахтин, основоположник теории речевих жанров. Рол
лингвистического и екстралингвистического подходов в изучении речевих жанров несопоставима.
Екстралингвистичэские и лингвистичэские исследования считаюця одним из важних направлений
виявления коммуникативной природи речевих жанров.
Ключевые слова:
речевой жанр, обшение, лингвистика, екстралингвистика, речевие явления,
адресат, адресат, человек, обшество, духовний мир и др.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi: https://universaljurnal.uz
NUTQIY JANRLAR TADQIQINING ILMIY VA NAZARIY ASOSLARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 31.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
35
4
Abstract:
This article discusses the scientific and theoretical foundations of speech genres. This is
the idea of M.M. The presenters are Bakhtin, the founder of the theory of speech genres. The role of
linguistic and extralinguistic approaches in the study of speech genres is incomparable. Extralinguistic and
linguistic research is considered one of the important areas of identifying the communicative nature of
speech genres.
Keywords:
speech genre, communication, linguistics, extralinguistics, speech phenomena,
addressee, addressee, person, society, spiritual world, etc.
Language:
Uzbek
Citation:
Ruzimova, N. (2025). SCIENTIFIC AND THEORETICAL BASIS OF THE RESEARCH OF
SPEECH
GENRES.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(5),
353–356.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/3009
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Nutq insoniyat olamini butun er
yuzidagi
yaratilgan
jonivoru-maxqulotlar
olamidan farqlovchi til bilan bogʻliq asosiy
unsur boʻlib, insonlarning ongi shuurini, ichki
olamini,
qalbini,
qolaversa,
individual
xarakterini va sosial muhitini koʻrsatib
berishda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.
Nutqni
oʻrganish
nafaqat
tibbiyot,
siyosatshunoslik, nutq madaniyati, badiiy
adabiyot kabi alohida fanlarning tadqiqot
ob'ekti, balki tilshunoslik va uning ichki
yoʻnalishlari boʻlgan psixolingvistika, matn
tilshunosligi,
diskursiv
tilshunoslik,
pragmalingvistika, nutqiy janrlar nazariyasi
kabi fanlar bilan ham chambarchas bogʻliqdir.
Ma'lumki, an'anaviy tilshunoslik davrida
insonlarning gapirish funksiyasi bilan bogʻliq
til va nutq tizimi alohida faoliyat turlari
sifatida farqlangan. Ammo ushbu davrda
tilning
fonetik,
grammatik,
sintaktik
xususiyatlari nuqtai nazaridan oʻrganilishi
nutqiy hodisalarni oʻrganishni bir chetga surib
qoʻydi. Natijada til tizimidagi nutqiy
tuzilmalar va nutqiy hodisalar tadqiqi biroz
kechikdi.
Umuman olganda nutqiy hodisalar
tadqiqi garchi nutq madaniyati fani nuqtai
nazaridan azal-azaldan oʻrganilsa-da, nutqiy
hodisalarning lingvistik tavsifi masalasi ushbu
fan nuqtai-nazaridan ham toʻlaqonli oʻz
echimiga ega boʻlmadi.
Zamonaviy tilshunoslik davriga kelib,
aniqrogʻi 20 asrning 50-yillaridan til tizimida
nutqiy hodisalar tadqiqi masalasi yuzasidan bir
qator
nazariy
va
amaliy
lingvistik
yondoshuvlar
boshlandi.
Bunda
nutqiy
hodisalarning
nutqiy
kommunikasiyadagi
tutgan oʻrni va lingvistik asoslari masalalari
bevosita
lingvistik
tadqiqotlar
ob'ektiga
aylandi. 20 asrning ikkinchi yarmidan
boshlangan
nutqiy
kommunikasiyani
oʻrganish bilan bogʻliq bir qator lingvistik
yoʻnalishlar, jumladan, pragmalingvistika,
diskursiv tilshunoslik kabi yoʻnalishlarda
nutqiy hodisalar u yoki bu jihatdan tadqiq
qilina boshladi . Nutqiy kommunikasiyaning
asosi boʻlgan nutqiy janrlar tadqiqi esa rus
Universal International Scientific Journal
35
5
tilshunos olimi M.Baxtin tomonidan nutqiy
butunliklar mavjudligi gʻoyasining ilgari
surilishi bilan jadallashdi. Bir soʻz bilan
aytganda, M.M.Baxtin til tizimidagi nutqiy
janrlarni oʻrganilishiga ilmiy-nazariy asos
yaratdi . Bunda asosiy e'tibor, muayyan nutqiy
butunliklarning
nutqiy
maqsadi,
kompozisiyasi
va
uslubi
mavjudligiga
qaratildi. Ushbu nazariya asosida boshlangan
nazariy va amaliy lingvistik tadqiqotlar
natijasida
til
tizimidagi
nutqiy
janrlar
tipologiyasi, nutqiy janr va madaniyat, nutqiy
janr va mantiq, nutqiy janr va kommunikativ
sharoit, nutqiy janr va kommunikativ vaziyat
kabi qator masalalar markaziy masalalar
sirasidan
oʻrin
oldi
.
Ayniqsa,
M.M.Baxtinning nutqiy janrlar nazariyasi
soʻnggi 75-yillik tarixga ega nutqiy janrlarni
oʻrganishning lingvistik an'anasiga asos soldi.
Bunda til tizimida mavjud nutqiy janrlarning
lingvistik va ekstralingvistik xususiyatlari
hamda nutqiy janrlarning universal tipologik
hodisa sifatida tahlilga tortilishi asnosida turli
tizimli tillardagi alohida nutqiy janrlarning
qiyosiy
va
solishtirma
tadqiqi
ham
ommalashdi. Alohida nutqiy janrlarning bir
qator faol shakllari, deyarli nutqiy akt sifatida
namoyon boʻluvchi shakllari, jumladan, va'da,
intervyu,
e'lon,
sitata,
rasmiy
nutqlar,
karikatura, maslahat, suhbat kabilarning
lingvistik, lingvomadaniy, pragmalingvistik
kabi xususiyatlari oʻrganildi.
Nutqiy
janrlar
rivoji
nutqiy
muloqotning yangi shakllari bilan ham
bogʻlanar ekan, bunda internet muloqoti
janrlari ham yangi nutqiy janrlarning oʻziga
xos lingvistik xususiyatlarini oʻzida namoyon
etuvchi sfera ekanligi alohida ahamiyatga ega
boʻldi . Internet muloqotning telegram,
feysbuk,
kommentariya,
videomurojaat,
audiomurojaat kabi turlari hozirgi kunda
oʻziga
xos
rasmiy
va
norasmiylik
xususiyatlarini aralash qoʻllovchi nutqiy
janrlarni ishlab chiqmoqda. Shu nuqtai-
nazardan internet janrlarining lingvistik
xususiyatlari alohida lingvistik tadqiqotlar
ob'ektiga aylanib bormoqda. Internet sohasi
bilan bogʻliq nutqiy janrlarning paydo boʻlishi
nutqiy janrlarning eskirishi yohud yangi
nutqiy
janrning
paydo
boʻlishini
tushuntirishning yorqin namunasidir. Internet
muloqotining janrlari hozirgi kunda nutqiy
muloqot turlarining koʻpayib borayotganligiga
amaliy isbotdir. Demak, nutqiy janrlarning
yangilanishi va eskirishi jarayoni bevosita
muloqot turlarining faollashuv darajasiga
bogʻliq. Telegraf joʻnatmalari va yozishmalari
oʻzbek lingvomadaniyatida hozirgi kunda
deyarli eskirgan janrlar safiga kirib bormoqda.
Demakki,
nutqiy
muloqot
turlarining
faollashuv darajasi nutqiy janrlarning yashashi
va yoʻqolib borishining asosiy omilidir.
Nutqiy muloqotning asosiy qismi boʻlgan
nutqiy janrlarni oʻrganish kelajakda nutqiy
muloqot turlarni tadqiqini ham jadallashtiradi.
Shu nuqtai nazardan nutqiy janrlar tadqiqi
nutqiy hodisalarni lingvistik jihatdan tadqiq
qilishda muhim boʻgʻindir.
Aytish
kerakki,
nutqiy
janrlarni
oʻrganishda ekstralingvistik yondoshuvlar
ham jadallashib bormoqda. Ekstralingvistik
yondoshuvlar,
asosan,
lingvomadaniyatshunoslik,
kognitiv
tilshunoslik,
antropolingvistika,
sosiolingvistika kabi aralash fanlar doirasida
kechmoqda. Bizningcha, nutqiy janrlarni
lingvistik
oʻrganish
uning
matniy
xususiyatlarini tahlil qilish bilan belgilansa,
ekstralingvistik jihatdan oʻrganish esa nutqiy
janrlarni
muayyan
jamiyat
va
uning
madaniyati, kognitiv dunyosi, psixologiyasi,
ideologiyasi, shaxs va jamiyat munosabatlari,
shaxs va madaniyat, shaxs va siyosat, jamiyat
va siyosat kabi ikkilamchi axborotlarni ham
Universal International Scientific Journal
35
6
oʻrganish
imkoniyatini
beradi.
Buni
quyidagicha ifodalash mumkin:
Nutqiy
janrlarni
ekstralingvistik
jihatdan oʻrganish nutqiy janrlar adresanti va
adresati oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar,
ularning situativ holati, shu bilan birga,
adresant va adresatlarning ruhiy va ma'naviy
olami, ijtimoiy dunyosi, shaxs sifatidagi
individual xarakter xususiyatlari, shaxs va
jamiyat, shaxs va jamiyat madaniyati, milliy
qarashlari kabi bir qator axborotlar ustida
ishlash demakdir. Nutqiy janrlarni lingvistik
oʻrganish esa nutqiy janrlarning matniy
xususiyatlari,
leksik-grammatik
tuzilishi,
sintaktik xususiyatlarini oʻrganishni nazarda
tutadi.
Nutqiy
janrlarni
lingvistik
va
ekstralingvistik jihatdan tadqiq qilish nutqiy
janrlarning
kommunikativ
funksiyasini
toʻlaqonli ochib berishda muhimdir. Shu
sababli ham hozirgi kunda nutqiy janrlarning
lingvistik va ekstralingvistik tadqiqi yonma-
yon oʻrganilib borilmoqdaki, har ikki
yondoshuv ham bir-birlarini toʻldirgan holda
nutqiy janrlarning kommunikativ tabiatini
ochib berishga xizmat qiladi. Nutqiy janrlar
tadqiqida alohida nutqiy janrning oʻziga xos
lingvistik jihatlarini tadqiq qilish ham
ommalashib bormoqda. Hozirgi kunga qadar
turli tizimli tillarda 400 ga yaqin alohida
nutqiy janrlarning lingvistik tadqiqi olib
borilgan va ularning universal va milliy
madaniy xususiyatlari ochib berilgan. Ammo
shuni alohida ta'kidlash joizki, til tizimida
universal va milliy nutqiy janrlar ham mavjud.
Masalan, askiya nutqiy janri oʻzbek
lingvomadaniyatiga xos nutqiy janr boʻlib,
boshqa lingvomadaniyatlarda mavjud emas.
Ingliz lingvomadaniyatida esa dozen’s nutqiy
janri oʻziga xos nutqiy janr sifatida milliylik
kasb etadi. Xuddi shu nuqtai nazardan kelib
chiqib aytish mumkinki, nutqiy janrlarning
lingvomadaniy xususiyatlari til tizimidagi
oʻziga xos milliy nutqiy janrlar tadqiqida
muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, nutqiy janrlar
tadqiqi
endigina
rivojlanayotgan
va
ommalashayotgan lingvistik yoʻnalishdir.
Ushbu yoʻnalishda oʻz echimini kutayotgan
masalalar talaygina. Bu esa zamonaviy
tilshunos olimlar oldiga ulkan vazifalar
yuklaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1. T.A.van Deyk. Yazik, Poznanie, Kommunikasiya. M., “Progress”, 1089, 312 s.
2. M.M. Baxtin. Postanovka problemi i opredelenie rechevix janrov. Literaturno-kriticheskie stati.
M.: «Xudojestvennaya literatura», 1986, s. 428 .
3. V.V. Dementev. Teoriya rechevix janrov. M.: Znak, 2010, s 600
