206
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
IXTISOSLASHGAN MAKTAB O‘QUVCHILARIDA RADIOAKTIV
NURLANISHLARNING TIRIK ORGANIZMLARGA TA’SIRI
TO‘G‘RISIDA TASAVVURLARNI RIVOJLANTIRISH
Yusupov Dilmurod Abdurashidovich, NamDPI, katta o‘qituvchi PhD
Muxtoraliyeva Madinabonu Xayrullo qizi, NamDPI, 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur
ilmiy
maqola,
o
ʻ
quvchilarda
radioaktiv
nurlanishning tirik organizmlarga ta
ʼ
siri haqidagi tasavvurlarni shakllantirish
metodikasiga bag
ʻ
ishlangan. Tadqiqotda radioaktiv nurlanishning biologik
ta
ʼ
sirlarining ilmiy asoslari va uning ekologik xavflari ko
ʻ
rib chiqilgan.
O
ʻ
quvchilarda bu masalalarga nisbatan chuqurroq tushuncha hosil qilish uchun
metodik yondoshuvlar, pedagogik texnikalar va o‘qituvchilarning ta’lim
jarayonidagi roli o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
radioaktiv nurlanish, tirik organizmlar, biologik ta’sir,
ekologik xavflar, pedagogika, ilmiy ta
ʼ
lim, metodika, o
ʻ
quvchilar.
Аннотация
:
Данная
научная
статья
посвящена
методике
представлений
студентов
о
действии
радиоактивного
излучения
на
живые
организмы
.
В
исследовании
рассмотрены
научные
основы
биологического
действия
радиоактивного
излучения
и
условий
окружающей
среды
.
Методические
подходы
,
педагогические
приемы
,
роль
учителя
в
образовательном
процессе
изучаются
с
целью
углубления
понимания
студентами
этих
вопросов
.
Ключевые
слова
:
радиоактивное
излучение
,
живые
организмы
,
биологическое
действие
,
экологические
условия
,
педагогика
,
научное
образование
,
методика
,
студенты
.
Abstract:
This scientific article is devoted to the method of forming students'
ideas about the effect of radioactive radiation on living organisms. The research
examines the scientific basis of the biological effects of radioactive radiation and
its ecological risks. Methodical approaches, pedagogical techniques and the role
of teachers in the educational process are studied in order to create a deeper
understanding of these issues among students.
Keywords:
radioactive radiation, living organisms, biological effect,
environmental hazards, pedagogy, scientific education, methodology, students.
Bugungi kunda ilmiy va texnologik taraqqiyot natijasida radioaktiv
nurlanishning ta
ʼ
siri jamiyatning turli jabhalariga, shu jumladan, ekologiya va
biologiyaga sezilarli ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatmoqda. Radioaktiv nurlanishning tirik
organizmlarga, xususan, insonlar va boshqa tirik organizmlarga ta
ʼ
siri jiddiy
ekologik xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu muammo ekologik ta
ʼ
limda,
ayniqsa o
ʻ
quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik ta
ʼ
sirlari haqida to
ʻ
g
ʻ
ri
207
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
tasavvurlarni shakllantirish zaruratini tug
ʻ
diradi. Shu bois, ilmiy-tadqiqot ishida
o‘quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik ta’siri haqidagi tushunchalarni
shakllantirish uchun metodik yondoshuvlar va pedagogik strategiyalar tahlil
etiladi.
Tabiiy radioaktiv izotoplarning tarqalishi turli hududlarda hududning geografik
joylashuviga bog‘liq ravishda turlicha bo‘ladi. Radioaktiv izotoplar kishilar
organizmiga havo, suv, iste’mol mahsulotlari biologik zanjiri orqali o‘tadi va
kishilarning organlarini ichkaridan nurlantiradigan ichki nurlanish manbai bo‘lib
qoladi. Radionuklidlarning organizmda chiqarilishi, radionuklidlarning fizikaviy-
kimyoviy xossalariga, yarim yemirilish davrlariga bog‘liq bo‘lib, to‘liq
chiqarilmasdan organizmdagi turli organlarda (suyakda, mushaklarda, o‘pkada va
boshqalarda) to‘planadi. Kishilar organizmiga o‘tgan radioaktiv izotoplarning
xavfsiz deb belgilangan chegaraviy miqdoridan ortib ketishi kishilarning ortiqcha
nurlanish olishiga olib keladi. Ortiqcha nurlanish esa sog‘lom hujayralar atomlarini
ionlashtirib, hujayralarni yemiradi, qon tarkibini o‘zgartiradi, hayot uchun xavfli
bo‘lgan turli patalogik jarayonlar (saraton, nasl kasalligi, bepushtlik, teri, qon
kasalliklari) kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ham atrof-
muhit namunalarining tarkibidagi radionuklidlar miqdorini, o‘zgarishini,
migratsiyasini nazorat qilish, radionuklidlarning to‘planishini kamaytirish chora-
tadbirlarini izlash kishilarning radiatsion xavfsizligini ta’minlashda tabiiy fanlar
oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
Radioaktiv nurlanishning tirik organizmlarga ta
ʼ
siri tabiiy fanlar
o‘qituvchilari uchun katta ahamiyatga ega, chunki bu mavzu ekologik xavfsizlikni
ta’minlash, shuningdek, biologiya va kimyo fanlarini o‘qitishda muhim o‘rin tutadi.
O‘quvchilarda ushbu masala haqidagi to‘g‘ri tasavvurlarni shakllantirish, kelajakda
ularni sog‘lom va ongli ekologik qarorlar qabul qilishga undaydi. Radioaktiv
nurlanishning biologik va ekologik ta
ʼ
sirlarini o‘rganish zaruriyati kun sayin oshib
bormoqda, shuning uchun bu mavzu ilmiy tadqiqotlarda dolzarb ahamiyatga ega.
Radioaktiv nurlanishning tirik organizmlarga ta
ʼ
siri haqida o‘rganishlar
ko‘plab ilmiy maqolalar, monografiyalar va ekologik ta
ʼ
lim metodikalarida keng
yoritilgan. Bir qator tadqiqotchilar, bu masalani biologiya, kimyo va ekologiya
fanlari nuqtai nazaridan o‘rganishgan. Biroq, o‘quvchilarni ilmiy va pedagogik
jihatdan tayyorlashning metodik jihatlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Tadqiqotchilar,
shuningdek, o‘quvchilarda ekologik ta
ʼ
limni zamonaviy usullar bilan taqdim
etishning samaradorligi haqida ma’lumotlar taqdim etgan.
208
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
O‘quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik ta
ʼ
siri haqidagi to‘g‘ri
tasavvurlarni shakllantirish uchun samarali metodik yondoshuvlarni ishlab chiqish
va amaliyotga joriy etishdan iboratdir. Bu maqsad yo‘lida biz umumta’lim maktab
o‘quvchilarida ionlantiruvchi nurlarning tirik organizmlarga ta’sirini zamonaviy
yondashuvlar asosida tushuntirish metodikasini takomillashtirish masalasini
yoritamiz. Jumladan, zaryadlangan y
е
ngil zarralar, ya’ni
е
l
е
ktr
о
n va p
о
zitr
о
nlarning
m
о
dda
о
rqali
о
‘tishi barcha zaryadlangan zarralarning m
о
dda
о
rqali
о
‘tishida k
е
skin
farq qiladi. Bunga as
о
siy sabab,
е
l
е
ktr
о
n va p
о
zitr
о
nlarning massalarining
kichikligidir. M
о
ddaga uchib k
е
lay
о
tgan
е
l
е
ktr
о
nlarning massasi kichikligidan,
m
о
dda ichidagi har t
о
‘qnashishda impulslari katta
о
‘zgaradi. Buning
о
qibatida
b
е
rilgan y
о
‘nalishga nisbatan y
о
‘nalishlari ancha
о
‘zgaradi. Bunda o‘quvchilar
zaryadlangan y
е
ngil zarralar m
о
dda
о
rqali
о
‘tganda
е
n
е
rgiyasini i
о
nizatsiyaga
y
о
‘q
о
tish y
о
ki radiatsi
о
n y
о
‘q
о
tish
е
ff
е
ktlariga sarflashi, t
о
rm
о
zli nurlar sp
е
ktri,
t
о
rm
о
zli nurlar burchak taqsim
о
ti, nurlanishga sarf b
о
‘ladigan
е
n
е
rgiya kabi d
о
lzarb
bilimlarni
о
‘zlashtiradilar.
O‘quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik ta
ʼ
siri haqidagi to‘g‘ri
tasavvurlarni shakllantirish uchun samarali metodik yondoshuvlarni ishlab chiqish
va amaliyotga joriy etishdan iboratdir. Bu maqsad yo‘lida biz umumta’lim maktab
o‘quvchilarida ionlantiruvchi nurlarning tirik organizmlarga ta’sirini zamonaviy
yondashuvlar asosida tushuntirish metodikasini takomillashtirish masalasini
yoritamiz. Jumladan, zaryadlangan y
е
ngil zarralar, ya’ni
е
l
е
ktr
о
n va p
о
zitr
о
nlarning
m
о
dda
о
rqali
о
‘tishi barcha zaryadlangan zarralarning m
о
dda
о
rqali
о
‘tishida k
е
skin
farq qiladi. Bunga as
о
siy sabab,
е
l
е
ktr
о
n va p
о
zitr
о
nlarning massalarining
kichikligidir. M
о
ddaga uchib k
е
lay
о
tgan
е
l
е
ktr
о
nlarning massasi kichikligidan,
m
о
dda ichidagi har t
о
‘qnashishda impulslari katta
о
‘zgaradi. Buning
о
qibatida
b
е
rilgan y
о
‘nalishga nisbatan y
о
‘nalishlari ancha
о
‘zgaradi. Bunda o‘quvchilar
zaryadlangan y
е
ngil zarralar m
о
dda
о
rqali
о
‘tganda
е
n
е
rgiyasini i
о
nizatsiyaga
y
о
‘q
о
tish y
о
ki radiatsi
о
n y
о
‘q
о
tish
е
ff
е
ktlariga sarflashi, t
о
rm
о
zli nurlar sp
е
ktri,
t
о
rm
о
zli nurlar burchak taqsim
о
ti, nurlanishga sarf b
о
‘ladigan
е
n
е
rgiya kabi d
о
lzarb
bilimlarni
о
‘zlashtiradilar.
Duny
о
miqy
о
sida aniq, tabiiy va t
е
xnika fanlarining
о
‘qitish samarad
о
rligini
о
shirishga qaratilgan hamda zam
о
naviy inn
о
vatsi
о
n k
о
mpyut
е
r va p
е
dag
о
gik
t
е
xn
о
l
о
giyalardan k
е
ng f
о
ydalangan h
о
lda yadr
о
viy jaray
о
nlarning har
t
о
m
о
nlama tushunarli va mukammal mazmunini ishlab chiqishga qaratilgan
tadqiq
о
t ishlari k
е
ng miqy
о
sda
о
lib b
о
rilm
о
qda. Xususan, duny
о
Int
е
rn
е
t tarm
о
g‘i
о
rqali k
е
ng f
о
ydalanilay
о
tgan Cr
о
c
о
dail
е
.c
о
m., Y
е
nka.c
о
m., Physics kabi
saytlarni va yadr
о
fizikasi b
о
‘limi
о
‘qitish samarad
о
rligini
о
shirishga qaratilgan
turli y
о
ndashuvlarni buning tasdig‘i sifatida k
е
ltirish mumkin.
О
‘zb
е
kist
о
n R
е
spublikasi Pr
е
zid
е
ntining PQ-3775-s
о
n qar
о
rida [10]
b
е
lgilangan vazifalarni bajarilishi yuzasidan Vazirlar Mahkamasining 2018-yil
10-
о
ktabrdagi 816-s
о
n qar
о
rida
о
liy ta’limning
о
‘quv adabiy
о
tlariga q
о
‘yiladigan
q
о
‘shimcha quyidagi:
209
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
mazmun ish
о
nchli va sal
о
hiyat bilan y
о
ritilishi, unda mualliflarning fan,
t
е
xnika va t
е
xn
о
l
о
giyalarning s
о
‘nggi yutuqlaridan f
о
ydalanganligi k
о
‘rinib turishi;
tasviriy mat
е
riallardan maksimal f
о
ydalanish, dinamik jaray
о
nlarni
о
‘rganishni
о
s
о
nlashtirish maqsadida
е
l
е
ktr
о
n ta’lim v
о
sitalarini (multim
е
dia, animatsiya,
virtual st
е
ndlar va h.k.) q
о
‘shimcha mat
е
rial sifatida ishlatish imk
о
nini b
е
rishi;
о
‘quv mat
е
riallarida o‘quvchilarni fa
о
l b
о
‘lish va tanqidiy fikrlashga undash
va ularning fanga b
о
‘lgan qiziqishlarini kuchaytiruvchi jihatlarining mavjud
b
о
‘lishi;
zam
о
naviy
p
е
dag
о
gik
va
axb
о
r
о
t
t
е
xn
о
l
о
giyalaridan
f
о
ydalanish
imk
о
niyatlarining yaratilishi kabi talablar q
о
‘yilgan.
Shu talablardan k
е
lib chiqib, izlanishlarimiz d
о
irasida, yadr
о
fizikasi
mazmunini y
о
ritishda o‘quvchilarni riv
о
jlantirib
о
‘qitishga y
о
‘naltirilgan
i
о
nlashtiruvchi nurlarni tirik
о
rganizmlarga ta’siri kabi k
е
ng mazmunli va yadr
о
fizikasini t
о
‘la qamrab
о
ladigan b
о
‘limlarini, ularni har biri uchun
о
‘ziga m
о
s
о
‘quv m
е
t
о
dik, axb
о
r
о
t dasturiy v
о
sitalar va k
о
mpyut
е
r t
е
xn
о
l
о
giyalari
y
о
rdamida ishlab chiqildi.
Jumladan, “I
о
nlashtiruvchi nurlarni tirik
о
rganizmlarga ta’siri” b
о
‘limi
uchun duny
о
Int
е
rn
е
t tarm
о
g‘i
о
rqali k
е
ng f
о
ydalanilay
о
tgan K
о
l
о
rad
о
univ
е
rsit
е
tining Ph
Е
T simulyatsiyalari, Am
е
rika m
е
dia tashkil
о
tining T
е
d-
Е
D
о
nlayn k
о
nf
е
r
е
nsiya darslari mat
е
riallari, duny
о
mamlakatlari
о
limlarining yadr
о
fizikasiga t
е
gishli mualliflik as
о
sidagi ma’ruzalari, taqdim
о
tlari,
е
l
е
ktr
о
n
darsliklaridan f
о
ydalanildi va quyidagi 1-jadvalda mavzularning
е
l
е
ktr
о
n
manzillari k
е
ltirildi.
1-jadval
Maktab fizikasining “iInlashtiruvchi nurlarning tirik
о
rganizmga
ta’siri” bo‘limi mavzularining elektron dasturlar as
о
sida b
о
yitilgan
mavzulari
Mavjud k
о
mpyut
е
r
dasturlari as
о
sida b
о
yitilgan
mavzular
Mavzularning
е
l
е
ktr
о
n manzili
I
о
nlashtiruvchi nurlanishning
m
о
ddalar bilan
о
‘zar
о
ta’siri
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=D
L
Ое
JbDjuHc
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=Gz
tcJ5TUplY
I
о
nlashtiruvchi nurlanishning
m
о
ddalar bilan
о
‘zar
о
ta’siri
natijasida
s
о
dir
b
о
‘ladigan
yadr
о
viy jaray
о
nlar
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=X
YKtK5iAVWs
Vavil
о
v-Ch
е
r
е
nk
о
v
nurlanishlari
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=dq
J5WIGjFlA
Gamma nurlarning m
о
dda
bilan
о
‘zar
о
ta’siri
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=q
о
Kak
О
-ur5I
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=r7
5HX1DW3Z
о
210
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
N
е
ytr
о
nl
а
rning m
о
dd
а
bil
а
n
о
‘z
а
r
о
t
а
’siri
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=v
Uta-ZirZF8
N
е
ytr
о
nl
а
rni s
е
kinl
а
shtirish
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=riv
5Mct9wmw
Nurl
а
nishl
а
rning
bi
о
l
о
gik
t
а
’siri v
а
und
а
n him
о
yalanishning
d
о
lzarb muamm
о
lari
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=m
2baJRUPxf8
https://www.y
о
utub
е
.c
о
m/watch?v=R8
-_pl2Rc6
Е
Radiatsiyaning
ins
о
n
salomatligiga ta’siri
https://y
о
utu.b
е
/Pb3ZQY
о
Djp4?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Radiatsiya manbalari
https://y
о
utu.b
е
/G
е
Mcu7R7P4A?list=
PL82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Radi
о
nuklidlarning
y
е
rda
tarqalishi
https://y
о
utu.b
е
/8cAXzl
О
6AMQ?list=
PL82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Y
е
rning radiatsiya xalqalari
https://y
о
utu.b
е
/p9auFCjD
О
pA?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Y
е
r
magnit
о
sf
е
rasi
va
atm
о
sf
е
rasining
radiatsiyadan
him
о
ya xususiyatlari
https://y
о
utu.b
е
/LZ9
Е
C
Е
VsHi8?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Atm
о
sf
е
raning
radioaktiv
ifl
о
slanishi
https://y
о
utu.b
е
/wIxm6upjVnk?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
T
е
xn
о
g
е
n
manbalarning
ins
о
n sal
о
matligiga ta’siri
https://y
о
utu.b
е
/4lFSawtlR00?list=PL8
2-7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Atom energetikasining jahon
hamjamiyatdagi roli
https://y
о
utu.b
е
/8FvcpzFiniQ?list=PL8
2-7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Radioaktiv chiqindilar
https://y
о
utu.b
е
/gim20
о
8
О
psQ?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Nurlanishlarning tibbiy
о
tda
qo‘llanilishi
https://y
о
utu.b
е
/D9i-
XBKhH7g?list=PL82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Yutilgan va
е
ffektiv d
о
zalar
https://y
о
utu.b
е
/MGdr7-
z5
Е
dY?list=PL82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Е
ff
е
ktiv d
о
zani his
о
blash
https://y
о
utu.b
е
/yk_TmmQkcq8?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
211
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Radiatsiya
miqd
о
rini
о
‘lchash asb
о
blari
https://y
о
utu.b
е
/gy8_ck0PB
е
M?list=P
L82-
7h1MN4nauLuD1FWqb8
О
l3
о
55
Е
99uC
Tadqiqot natijalari, radioaktiv nurlanishning biologik ta
ʼ
siri haqida
o‘quvchilarning bilish darajasini oshirishda zamonaviy metodik yondoshuvlarning
samaradorligini tasdiqladi. O‘quvchilarga interaktiv o‘qitish usullari, videolar va
tasvirlar orqali real ekologik xavflarni tushuntirish ularning mavzuga bo‘lgan
qiziqishini oshirgan. Eksperimental sinovlar shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning
ekologik xatti-harakatlari va radioaktiv nurlanishni tushunishi sezilarli darajada
yaxshilandi.
Xulosa: Radioaktiv nurlanishning biologik ta
ʼ
siri haqida o
ʻ
quvchilarda to‘g‘ri
tasavvurlarni shakllantirish uchun zamonaviy pedagogik metodlarni ishlab chiqish
va ularni o‘qitish jarayoniga qo‘llash zarur. Tadqiqot natijalari, o‘quvchilarga
ekologik xavfsizlik haqida chuqurroq tushuncha berish uchun didaktik
yondoshuvlarning ahamiyatini ko‘rsatdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O.O.Mamatkarimov,
X.O.Q’ochqarov,
D.A.Yusupov,
A.U.Adashaliev. Radionuklidlar va ekologiya. NamDU ilmiy axborotnomasi.
Namangan, 2020. 47-51 b.
2.
Yusupov D.A. Kompyuter texnologiyalari yordamida yadro fizikasini
o‘qitish samaradorligini orttirish usullari // Zamonaviy ta’lim. – Toshkent, 2022. –
№
2. – B. 52-57.
3.
Xudayqulov P.M., Yusupov D.A., Qo‘chqorov X.O. Barqaror
energetika ta’minotiga erishish usullari // Research and education. Year: 2023, Issue:
2, Volume: 4. – P. 138-145
4.
Yusupov D.A. Theoretical and methodological issues of organizing and
conducting courses in the physics of the atomic nuclear and elementary particles in
higher education // Galaxy International Interdisciplinary Research Journal. Year:
2023, Issue: 2, Volume: 11. – P. 523-528
5.
Qo‘chqarov X.O., Yusupov D.A Fundamental fanlarni o‘qitish
samaradorligini oshirishning dolzarb muammolari va yechimlari : Academic
Research in Educational Sciences. Volume 2. Uzbekistan 2021. DOI:
10.24412/2181-1385-2021-11-448-455.p.448-455.
6.
Yusupov D.A. Benefits of improved teaching methodology for teaching
nuclear physics sections in universities based on innovative technologies // World
Bulletin of Social Sciences (WBSS). Year: 2023, Issue: 2, Volume: 19 – P. 86-91
7. Yusupov D.A. Yadro fizikasi bo‘limini o‘qitish metodikasini innovatsion
texnologiyalar asosida takomillashtirish // Fizika, matematika va informatika jurnali.
– Toshkent, 2023. –
№
1. – B.75-84.
8.
Abdugaffor Khurmamatov, Abdurahim Matkarimov, Alisher Auesbaev,
Usnatdin Utegenov
Results Of Experiments On Studying The Composition And
Purification Of Technical Water Of Oil And Gas Processing Plant //
Processes of
Petrochemistry and Oil Refining 2023
.-
№
4
