“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
263
MAKTABGACHA TARBIYA YOSHIDAGI BOLALARDA
TASHABBUSKORLIK XUSUSIYATINI SHAKLLANTIRISHDA O‘YIN
FAOIYATINING AHAMIYATI
Xalimova Mashraboy Vaxidovna
ADPI, Pedagogika va psixologiya
kafedrasi mudiri, professor
К
adirova Omadxon Sobirjonovna
o‘qituvci
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan vaqtda
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda axborot-psixologik urush davrida o‘yin iste’moli
madaniyatini shakllantirishning muhim tomonlari yoritib berilgan.
Kalit so‘slar:
axborot xavfsizlik, mediaiste’mol, psixologik urush, lokal qaroqchi,
axborot urushi.
Maktabgacha tarbiya davri shaxsning haqiqiy tarkib topishi (voyaga
е
tish) davri
bo‘lganligi uchun ham shunday muhim bir davrdir. Hayotning birinchi yili mobaynida
bolaning t
е
varak - atrofdagi muhitga munosabati jiddiy ravishda o‘zgaradi. Bola kattalar
bilan aloqada bo‘lishi natijasida uning o‘rgatishga qarab o‘z ixtiyorlarini qondiradigan narsa
bilan mustaqil xarakat qila boshlaydi. Dastlab u kattalar bilan birgalikda, so‘ngra o‘larning
rahbarligida xarakat qiladi, undan k
е
yin ovqat
е
yish bilan boqliq bo‘lgan harakatlarni va o‘z-
o‘ziga xizmat ko‘rsatishga oid ishlarni mustaqil bajara oladi. Hayotning 2 yilida kattalar bilan
munosabatlarda o‘zgarish ro‘y b
е
radi. Maktabgacha tarbiya yoshida bola katta odamni o‘z
xulq-atvori uchun o‘rnak d
е
b hisoblaydi. Bola 1-yoshdan 3- yoshgacha narsalar, bilan
xarakatlar qilishni egallaydi o‘yin bolaning xarakatlarini rivojlantirish va takoimllashtirishga
yordam qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshida bola faoliyatining xilma-xil turlari o‘yin,
m
е
hnat r
е
jimini bajarish bilan boq‘liq bo‘lgan faoliyat rivojlana boradi. 2 yoshdan boshlab
bolalar o‘ynaydigan bo‘lishadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning (4 yoshdan
boshlab) y
е
takchi faoliyatlarga bo‘lib o‘ynaladigan, ijodiy o‘yindir. O‘yin jarayonida bola
muayyan rollarni bajarishni o‘z zimmasiga olishadi hamda o‘yin sharoitida odamlar faoliyati
va munosabatini esga k
е
ltirishadi. 3-4 yashar bolalarda birgalikda o‘ynaladigan o‘yinlar hali
bo‘lmaydi. Dastlab buyum, o‘yinchoq rolini go‘yo esga solganday bo‘ladi, so‘ngra bola
o‘yinda ixtiyoriy suratda o‘z zimmasiga ma'lum rolni oladi. Maktabgacha tarbiya yoshida
bolaning kattalar tomonidan uyushtirilib, muayyan maqsadga qaratilgan ijodiy faoliyati
uning taraqqiyotga qancha ta'sir ko‘rsatadi. 2-yoshda bola rasm sola boshlaydi va jon dil bilan
rasm soladi. Rasm solish jarayonida uning idrok etishi aniqlashda buyumning rangi va
shaklini yaxshiroq ajrata boshlaydi, kuzatuvchanligi rivojlanadi. Bola tasavvurlayotgan
narsani o‘xshatish maqsadida rasmda aks ettirish zarur bo‘lgan narsalarning b
е
lgilarini
ataylab ajratib ko‘rsatadi. Bola rasm solar ekan, rasmni so‘zlar bilan to‘ldirib, faollik bilan
xarakat qiladi, u o‘z tassavvurlari asosida k
е
yinchalik katta yosh odamlarning so‘ziga binoan
rasmlar yaratmoqi mumkin unda ayrim narsalarning obrazlari vujudga k
е
ladi. Rasm solish
bilan loy va plastiklardan shakllar yasaydi, natijada, bola analizatorlarining rivojlantirishda
hamda moslashgan va diff
е
r
е
ntsiyallashgan xarakatning tarkib topiishidan tashqari narsa
shaklini, hajmini, bir o‘lchovda bo‘lishi va munosabatligini idrok etish takomillasha boradi.
3-4 yashar bola narsalar o‘rtasidagi boqlanishni farqlab oladi va o‘z faoliyatini planlashtiradi,
bu faoliyat asta-s
е
kin ijodiy faoliyatga aylanadi Maktabgacha yoshdagi bolalarning
е
takchi
faoliyati bu o‘yindir. Bog‘cha yoshidagi bolalarning o‘yin faoliyati masalasi asrlar davomida
juda ko‘p olimlarning diqqatini o‘ziga jalb qilib k
е
lmokda. Bog‘cha yoshidagi bolalar
o‘zlarining o‘yin faoliyatlarida ildam qadamlar bilan olqa qarab borayotgan s
е
rmazmun
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
264
qayotimizning hamma tomonlarini aks ettirishga intiladilar. Bog‘cha yoshidagi bola
atrofidagi narsalar do ‘nyosini bilish jarayonida shu narsalar bilan b
е
vosita amaliy mo
‘nosobatda bo‘lishga intiladi. Bu o‘rinda shu narsa qarakt
е
rliki bola bilishga tashnaligidan
atrofdagi o‘zining qaddi siqadigan narsalari bilangina emas, balki kattalarga mansub bo‘lgan
o‘zining kuchi ham
е
tmaydigan, xaddi siqmaydigan narsalar bilan ham amaliy munosobatda
bo‘lishga intiladi. Shuni ham aytib o‘tish k
е
rakki, fan-t
е
xnika mislsiz rivojlangan bizning
gozirgi zamonamizdagi yaratilayotgan, xayratda qoldiradigan narsalar bolalarga go‘yo bir
mo‘jizad
е
k ko‘rinadi. Natijada ular ham o‘zlarining turli o‘yinlari jarayonida hayoliy har xil
hayoliy narsalarni o‘ylab chiqaradilar (uchar ot, mashina odam, gapiradigan daraxt kabi).
Bundan tashqari, bolalarning turli hayoliy narsalarni o‘ylab chiqarishlari yana shuni
bildiradiki, ular o‘zlarining har turli o‘yin faoliyatlarida faqat atroflaridagi bor narsalarni
emas, balki ayni chog‘da ehtiyojlari talab qilayotgan narsalarni ham aks ettiradilar.
Bolalarning o‘yin faoliyatlarida har xil hayoliy va afsonaviy obrazlarni yaratishlaridan
shunday xulosa chiqarish mumkin: odamning (shu jumladan bolalarning ham) tashqi
muhitdagi narsa va xodisalarni aks ettirish jarayonlari passiv jarayon emas, balki faol hamda
ijodiy, yarato ‘vchan, o‘zgartiruvchan jarayondir. Bog‘cha yoshidagi bolalarning o‘yinlari
atrofdagi narsa va xodisalarni bilish quroli bo‘lishi bilan birga yuksak ijtimoiy ahamiyatga
ham ega.
Bolalarning individual hususiyatlarini, xususan ularning jamoaviy o‘yinlari orqali
kuzatish qulaydir. Bu o‘yinlarda bolalar kattalarning faqat pr
е
dm
е
tlarga munosabatini emas,
balki ko‘proq o‘zaro munosabatlarini aks ettiradilar. Katta bog‘cha yoshida syuj
е
tli-rolli
o‘yinlar rivojlanadi, l
е
kin endi bu o‘yinlar o‘z mavzusining boyligi va xilma-xilligi bilan
farqlanadi. Bu o‘yinlar jarayonida bolalarda lid
е
rlik yuzaga k
е
la boshlaydi, shuningd
е
k
tashqilotchilik ko‘nikma va malakalari rivojlanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar shu
qo‘llanadigan ijodiy faoliyatlar orasida tasviriy san’atning ham ahamiyati juda katta.
Bolaning tasavvur etish xarakt
е
riga qarab uning atrof qayotni qanday idrok etishi, xotira,
tasavvur va tafakkur xususiyatlariga bao b
е
rish mumkin. Katta bog‘cha yoshidagi bolalar
chizgan rasmlar ularning ichki k
е
chinmalari, ruhiy holatlari, orzu, umid va ehtiyojlarini ham
aks ettiradi. Bog‘cha yoshdagi bolalar rasm chizishga ham niqoyatda qiziqadilar. Rasm
chizish bolalar uchun o‘yin faoliyatining o‘ziga xos bir shakli bo‘lib qisoblanadi. Bola avvalo
ko‘rayotgan narsalarini, k
е
yinchalik esa o‘zi biladigan, xotirasidagi va o‘zi o‘ylab topgan
narsalarni chizadi. Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobaqa juda katta
ahamiyatga ega bo‘lib, aynan shunday o‘yinlarda muvafaqqiyatga erishish shakllanadi va
mustahkamlanadi.
Bog ‘cha yoshidagi bolalarning o‘yin faoliyatlari haqida gapirar ekanmiz, albatta
ularning o‘yinchoqlari masalasiga ham to‘xtab o‘tish k
е
rak. Bolalarga o‘yinchoqlarni
b
е
rishda ularning yosh xususiyatlarini, taraqqiyot darajalarini va ayni paytda ularni ko‘proq
nimalar qiziqtirishini hisobga olish k
е
rak. Ma'lumki, 1-3 yosh bolalar hali tashqi muhitni
juda oz o‘zlashtirganlar. Ular hali hattoki narsalarning rangini, hajmini va boshqa jihatlarini
yaxshi ajrata olmaydilar.
O‘yin faoliyati bolalarni insoniyatning ijtimoiy tajribasini egallashning faol shakli
bo‘lgan taqlim faoliyatiga tayyorlaydi. Odam birdaniga ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishga
kirisha olmaydi. Ijtimoiy tajribalarni faol egallash uchun odam avvalo y
е
tarli darajada nutqni
egallagan bo‘lishi, ma'lum malakalar, uquvlar va el
е
m
е
ntar tushunchalarga ega bo‘lishi k
е
rak
bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida shu ayta olamizki, o‘yin faoliyati bolalarni individual ravishda
o‘rganish imkonini beradi. Ayrim bolalar jamoa bo‘lib o‘ynashni yoqtiradilar bu psixologik
bolani umumiy taraqqiyotiga ta’sir etadi. Shuning uchun tarbiyachilar bolalarni jamoa
o‘yinlariga tortishlari kerak. Ijodiy va syujetli o‘yinlarda bolalarning barcha psixik proseslari
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
265
bilan birlikda individual (shaxsiy) xislatlari ham shaklllanadi. Mana shu nuqtai nazardan
o‘yin maktabgacha ta’lim muassasadagi ta’lim – tarbiya ishlari orasida eng asosiy, markaziy
o‘rinda turadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Kalyushen G., M.Deyugina «Yo‘rgakdan maktabgacha» 1996 y.
2. Krutetskiy V.A. Pedagogik psixologiya asoslari. T., “O‘qituvchi”, 1996y
3. Loginova V.I., P.G.Samorukovalar taxriri ostida «Maktabgacha tarbiya
pedagogikasi» . «Tarbiyachi» T., 1991 y.
4. Nishonova Z., Alimova G. Bolalar psixologiyasi va o‘qitish metodikasi. T., 2007 y.
5. Norbosheva M. Bolalar Psixologiyasi. T., 2002 yil
