“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
620
TA’LIMNI TASHKIL ETISHDA INTERNETNING INTELLEKTGA TA’SIRI
Turgunov Baxromjon Raximjonovich
ADPI pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Annatatsiya:
Ushbu maqolada internet, turli hil o‘yinlar va virtual olam va ularning
jamiyatga va insonlarga ta’siri, yoshlar va axborot psixologik xavfsizligi masalalari,
shaxslarda tavakkalchilik bilan bog‘liq virtual o‘yinlarga moyilligini psixologik xususiyatlari
haqida ma’lumotlar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
internet, ijtimioy tarmoqlar, kasallik, tobelik, borliq, elekton o‘yinlar,
ommaviy madaniyat, strategiya , auksion
Internet
- bu hozirgi kunda barchani band qilgan va o‘ziga o‘rgatgan hayotimizning bir
bo‘lagiga aylangan. Bizga internetning qulaylik taraflari juda ko‘p ammo shu bilan birga
salbiy jihatlari ham mavjud. Uzog‘imizni yaqin qilish bilan birga o‘zimiz uchun kerakli
barcha ma’lumotlarni osongina topa olish imkonini beradi. Internetdan qanday foydalanish
esa o‘zimizning qo‘limizda. Hozirgi kunda internetdan turli maqsadlarda foydalanilmoqda.
Internetdagi vertual video o‘yinlar yoshlarga o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda, ularning ma’naviy
ongiga va ruhiyatiga ham salbiy ta’sir etmoqa. Bu vertual o‘yinlarni ko‘p davlatlar video
o‘yinlarga berilib ketishni rasman aqliy zaiflik kasalliklari qatoriga kiritishmoqda.
Shifokorlarning fikricha, bu kasallik kuniga ikki-uch soatdan ortiq o‘yin o‘ynashlik har
qanday kishi salomatligiga xavf tug‘diradi. Bu internet kundan kunga ayniqa yoshlar
xayotida kundalik ehtiyojga aylanmoqda. Kompyuter o‘yinlariga mukkasidan ketish,
keragidan ortiq qimmatli bo‘lgan vaqtlarini behuda o‘tkazish va buning natijasida oilada va
ta’lim muassasalarida turli hil muammolar kuzatilmoqda.
Bugungi kunda har qanday ma’lumotlar, yangiliklar, e’lonlar katta tezlikda
tarqalmoqda. Bu esa dunyo hamjamiyatida katta o‘zgarishlar va ayrim havflarni yuzaga
keltirmoqda. Ayniqsa, gap yosh avlod haqida ketganida bu havfni yaqqol sezish mumkin.
So‘nggi yillarda diniy ekstremizm, terrorizm, odam savdosi bilan shug‘illanuvchi o‘ta havfli
jamoalarning jabrdiydalarining ko‘pchiligi ijtimoiy tarmoqlar orqali ularning changaliga
tushib qolmoqda. Inson ongi kichrayib ketishi hayotga boshqacha nazarda qarashi hayotda
xuddi yolg‘iz yashayotgandek bu o‘yinlar ularning do‘stlaridek tuyiladi. Afsuski bu o‘yinlar
oqibatida bolalar, o‘smirlar va xattoki kattalarda ham agressivlik, odamovilik kabi salbiy
og‘ishlar kuzatiladi. Kompyuter o‘yinlariga mukkasidan ketgan va onlayn oyinlarda
yutqazib, yig‘gan ballari va mukofotlaridan ajralganlar, chidayolmay o‘z joniga qasd qilish
holatlari ham afsuski sodir bo‘lyapti. Bugungi kunda ommalashgan o‘yinlarga IXBET, Pabji
kabi o‘yinlarni misol qilishimiz mumkin.
Hozirda yoshlarning barchasida turli korinishdagi zamonaviy telefon va gadjetlar
mavjud bo‘lib, ularning qimmatli vaqtlari shu telefondagi ilova va chatlar va undagi turli xil
o‘yinlar bilan behuda o‘tib ketmoqda. Jamiyatimizda o‘tkazilgan ijtimoiy so‘rovlardan
ma’lumki o‘smirlarning yarmi ko‘pincha tengdoshlari bilan suhbat qurishni, kompyuter
o‘ynashni afzal bilarkan. Bundan ko‘rinib turibdiki ta’lim muassasalarida aksariyat
o‘quvchilar darslik o‘qish bilan cheklanmoqda yoki o‘quv adabiyotlardan boshqa kitoblarni
o‘qimaydi. Bu esa o‘quvchining intellektual salohiyatiga ta’sir qiladi.
Ma’lumotlarga ko‘ra 15 yoshdan 24 yoshgacha bo‘lgan maktab o‘quvchilari va yoshlar
internetning eng faol foydalanuvchilari bo‘lib, internetga kirish yoshi yildan-yilga
qisqarishda davom etmoqda. Bolalar, o‘smirlar va yoshlar uchun sevimli dam olish shakli
video (onlayn) o‘yinlardir. Video o‘yinlarga haddan tashqari aralashish bir qator xavflarni
o‘z ichiga oladi, masalan, giyohvandlik, jismoniy va ruhiy salomatlikning yomonlashishi,
yaqinlar bilan ijtimoiy aloqalarni buzish.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
621
Shu bilan birga, agar biz muvozanatli bo‘sh vaqt haqida gapiradigan bo‘lsak, o‘yinlar
bolaga ijobiy ta'sir ko‘rsatishi ham mumkin, ta'lim, kasbiy faoliyat va yaqin munosabatlar
sog‘likka zarar keltirmaydi.
Video va kompyuter o‘yinlari tarixi qirq yildan ko‘proq vaqtga borib taqaladi. Yillar
davomida ularga kundalik g‘oyalardan ham, tadqiqot sohasida ham munosabat asta-sekin
o‘zgarmoqda, so‘nggi o‘n-o‘n besh yil ichida ilmiy jamoatchilik salomatlik va farovonlikni
yaxshilash uchun o‘yinlardan foydalanishni faol muhokama qilmoqda. Bir qator tadqiqotlar
ushbu siljishni aks ettiradi va o‘yin o‘ynashga vaqt ajratadigan odamlar uchun aniq foyda
ko‘rsatadi.
Qaysi ta'sir (ijobiy yoki salbiy) ustunlik qiladi? Quyida ko‘rib chiqamiz.
Bugungi kunda video o‘yinlarning umumiy ruhiy salomatligini yaxshilash orqali
foydalanuvchilarga potentsial ijobiy ta'siri tobora ortib bormoqda. Psixologik nuqtai
nazardan, kompyuter o‘yinlari individual rivojlanish va shaxsning yuqori aqliy
funktsiyalarini shakllantirishga bir qator ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqotlar (E.E.
Klopotova , Yu.A. Romanova, 2020) kompyuter o‘yinlari bolalarda idrok, e'tibor, xotira va
fikrlashni rivojlantirishga imkon berishini ta'kidlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
kompyuter o‘yinlarini o‘rtacha darajada o‘ynaydigan bolalarning kognitiv rivojlanish
darajasi ko‘p jihatdan o‘ynamaydigan va ko‘p o‘ynaydigan bolalarning rivojlanish
darajasidan yuqori.
Olimlar kompyuter o‘yinlarining bolalarga quyidagi ijobiy ta'sirini qayd etishgan:
Ijobiy his-tuyg‘ular
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mo‘tadil o‘yin ijobiy his-tuyg‘ularga yordam beradi.
Ijobiy ruhiy farovonlik, shuningdek, dam olish va stressni kamaytirish vositasi sifatida o‘yin
bilan bog‘liq.
Ishtirok etish
Vazifalar bilan shug‘ullanish baxtning ortishi, shuningdek, qiziqish va motivatsiya
bilan bog‘liq. Biroq, o‘yin davomida ishtirok etishning kuchayishi haqiqiy dunyoga,
muntazam va kundalik muammolarga duch kelishni istamaslikka olib kelishi mumkin.
Aloqalar sohasi
Ko‘p o‘yinchi o‘yinlari ijtimoiy aloqalarni kengaytirish imkoniyatini beradi. 18
yoshgacha bo‘lgan ko‘p o‘yinchi o‘yinchilari onlayn do‘stlikni haqiqiy bilan solishtirishlari
yoki ularni yaxshiroq deb bilishlari ma'lum. O‘yindagi o‘smirlar ishonchli ijtimoiy aloqalarni
yaratadilar, tajriba almashadilar va birgalikda harakat qilishadi. Bundan tashqari, o‘yinchilar
ko‘pincha oflayn rejimga o‘tishlari va haqiqiy muloqotda aloqalarni mustahkamlashlari
mumkin.
Ma'nolilik
O‘smirlar va yoshlarning haqiqiy hayoti ular tomonidan ma'nosiz deb qabul qilinishi
mumkin, chunki bu yoshda yoshlar erkinlik va ijtimoiy qaramlikdan voz kechish davrini
boshdan kechiradilar. Ammo o‘yinda o‘smirlar ko‘pincha global va muhim narsaning bir
qismi ekanliklarini his qilishlari mumkin. Misol uchun, agar o‘yin mamlakat yoki sayyoraga
hujum haqidagi syujetni takrorlasa, o‘yindagi bola himoyachi rolini o‘ynaydi. Ijtimoiy video
o‘yinni mustaqil ravishda o‘ynash yoki butun dunyo bo‘ylab onlayn o‘yinda millionlab
o‘yinchilar bilan muloqot qilish yuqori darajadagi mazmunlilikni o‘z ichiga oladi.
Yutuqlar
O‘yinda bajarilishi kerak bo‘lgan maqsad va vazifalarga erishish muvaffaqiyat
tuyg‘usiga hissa qo‘shishi mumkin. O‘z ta'limida muvaffaqiyatsizlikka uchragan yoshlar
uchun o‘yinlar kompetentsiya bo‘shliqlarini to‘ldirishi mumkin. Boshqarish intuitiv va
o‘rganish oson bo‘lgan o‘yin kontekstlarida kompetentsiya kuchaytiriladi.
Intellekt
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
622
Asosan o‘smirlar va yoshlarda o‘tkazilgan ko‘plab nashr etilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, kognitiv jihatdan talabchan bo‘lgan video o‘yinlarning ayrim turlari idrok etish,
vosita va kognitiv qobiliyatlarni sezilarli darajada yaxshilashga olib kelishi mumkin.
Video o‘yinlar ta'sirining salbiy oqibatlari o‘yinchilarning individual psixologik
xususiyatlari va noqulay tashqi sharoitlar (oilaviy muammolar, zo‘ravonlik epizodlari,
umumiy qobiliyatsizlik va boshqalar) bilan bog‘liq va o‘yinning o‘zi tendentsiyani amalga
oshirish uchun materialdir. (giyohvandlik yoki tajovuzkorlik)
Qaramlik muammosi
O‘yinga qaramlik bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, giyohvandlik
asosan shaxsiy xususiyatlar va hayotiy sharoitlarga ko‘ra bir nechta funktsional ehtiyojlarni
boshdan kechiradigan o‘smirlar va yoshlarda uchraydi (masalan, munosabatlarga bo‘lgan
ehtiyoj yoki haqiqatdan qochish). Tadqiqot shuningdek, o‘yin vaqtini qisqartiradigan va
video o‘yinlarga qaramlikni engillashtiradigan ta'lim va e'tiborni o‘zgartirish kabi tadbirlarni
aniqlaydi.
Video o‘yinlarga qaramlik
- bu kundalik hayotga xalaqit beradigan kompyuterlar
va video o‘yinlardan ortiqcha yoki majburiy foydalanish. O‘tkazilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, qimor o‘yinlariga qaramlik psixoaktiv dorilarga qaramlik (dofamin retseptorlari
faoliyati) bilan ko‘plab umumiy fiziologik xususiyatlarga ega.
Internetga qaramlikning eng tez o‘sib borayotgan shakllaridan biridir. Ular o‘yinga
berilib ketishadi, o‘yindan foydalanish haqida yolg‘on gapirishadi, faqat o‘yin uchun boshqa
mashg‘ulotlarga qiziqishni yo‘qotadilar, o‘yin o‘ynash uchun oila va do‘stlardan
uzoqlashadilar va o‘yindan psixologik qochish vositasi sifatida foydalanadilar. Oilada
ishonchli aloqaga ega bo‘lmagan yolg‘iz bolalar ko‘roq qaram bo‘lishi mumkin.
Demak ta’lim-tarbiya jarayonini to‘g‘ri tashkil qilishimiz, farzand tarbiyasini doimiy
nazorat qilib turishimiz juda muhimdir. Turli xil kompyuter o‘yinlari jazavaga tushish,
tajovuzkorlik, ruhiy buzilishlardan asrash uchun internetdan to‘g‘ri va samarali foydalanishni
o‘rgatish zarur, ya’ni internet global tarmog‘i insoniyat hayotiga qandaydir o‘yinlarni o‘ynab
huzurlanish uchun emas, balki ilm-fan taraqqiyotiga xizmat qiladigan yangiliklar, ilmiy
ma’lumot va axborotlarni olish imkonini yaratish maqsadida foydalanish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
О
‘zbekist
о
n Respublik
а
si Prezidentining “2022–2026 yill
а
rg
а
m
о
‘lj
а
ll
а
ng
а
n Y
а
ngi
О
‘zbekist
о
nning t
а
r
а
qqiy
о
t str
а
tegiy
а
si t
о
‘g‘risid
а
” 2022 yil 28 y
а
nv
а
rd
а
gi PF-60-s
о
n
F
а
rm
о
ni.
2. Boysoatovna, R. R. Virtual o‘yinlarning yoshlarning ongiga psixologik ta’siri
Международный
научный
журнал
№
8(100),
часть
1 «
Научный
импульс
»
Март
, 2023
3.
Абульханова
,
К
.
А
.
Время
личности
и
время
жизни
.
К
.
А
.
Абульханова
,
Т
.
Н
.
Березина
. –
СПб
.:
Алетейя
, 2001. – 304 c.
4. G‘
о
ziyev E.G‘. Psi
хо
l
о
giy
а
(Y
о
sh d
а
vrl
а
ri psi
хо
l
о
giy
а
si). T., 1994.
5.
B.Turgunov. https://cyberleninka.ru/article/n/talabalarda-intellektual-salohiyat-
namoyon-bo-lishining-ijtimoiy-psixologik-xususiyatlari-va-rivojlantirish-
imkoniyatlari/viewer
Zamonaviy ta’lim/
Современное
образавание
2023. 11. (132)
6. Abdulmadjidova, M. (2021). Muloqot–Bola Psixik Rivojlanishining Muhim Omili.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(6),
614-617.
