“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
537
GO‘DAKLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI, YANGILIK VA BIR YOSH INQIROZI
Andijon davlat pedagogika instititi
Pedagogika va psixologiya kafedrasi
o‘qituvchisi Yoqubalieva Dilafruz
Pedagogika fakulteti 1-bosqich
talabasi Elmurodova Minavvar
Annotatsiya:
Ushbu tezis chaqaloq psixologiyasi, innovatsiyalar va avlod inqirozi o‘rtasidagi
dinamik o‘zaro ta'sirni o‘rganadi, bu erta tajribalar va texnologik yaxshilanishlarning individual va
jamoaviy rivojlanishga chuqur ta'sirini yoritadi. Bolalik - bu inson rivojlanishining muhim davri
bo‘lib, unda fundamental psixologik jarayonlar o‘rnatiladi. Ushbu tezis Erik Erikson tomonidan
ta'kidlanganidek, bolalik psixologiyasi, go‘daklik davridagi yangilikni izlash va ishonch inqirozi
o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni o‘rganadi.
Kalit so‘zlar:
go‘daklik, ilk bolalik, maktabgacha yosh davri, tafakkur, xissiyot, idrok,iroda,
intellekt.
Bolalik psixologiyasi rivojlanish bosqichlarining keng spektrini o‘z ichiga oladi,
ularning har biri o‘ziga xos muammolar va bosqichlarga ega. Bolalikning asosiy bosqichlaridan biri
bu go‘daklik bo‘lib, u tez jismoniy, kognitiv va ijtimoiy-emotsional o‘sish bilan tavsiflanadi. Ushbu
bosqichda chaqaloqlar kognitiv va hissiy rivojlanishda hal qiluvchi rol o‘ynaydigan atrof-muhitdagi
yangiliklarni o‘rganishga tug‘ma qiziqish uyg‘otadi. Eriksonning psixososyal nazariyasi ishonch
inqirozi va ishonchsizlik inqirozini chaqaloqlar duch keladigan asosiy muammo sifatida belgilaydi va
kelajakdagi munosabatlar va hissiy barqarorlik uchun xavfsiz poydevor yaratishda g‘amxo‘rlik
qiluvchilarning asosiy rolini ta'kidlaydi.
Go‘daklik davrida yangilikning o‘rni: Go‘daklik - bu chaqaloqlarning yangilikka tabiiy
moyilligi tufayli qizg‘in izlanishlar va kashfiyotlar bilan ajralib turadigan davr. Hissiy tajribalar,
ijtimoiy o‘zaro ta'sirlar va kognitiv jarayonlar orqali chaqaloqlar dunyoni idrok etish uchun
atrofdagilar bilan shug‘ullanadilar. Yangi stimullar asabiy aloqalarni rag‘batlantiradi, o‘rganishga
yordam beradi va kelajakdagi kognitiv rivojlanish uchun zamin yaratadi. Yangilikni o‘rganish
sxemani shakllantirishga, ma'lumotni tartibga solishga va ob'ektning doimiyligi va sabab-ta'sir
fikrlash kabi kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Go‘daklik davridagi ishonch inqirozi:
Eriksonning nazariyasi ishonchsizlik va ishonchsizlik inqirozi erta bolalik rivojlanishining
markaziy o‘rni ekanligini ta'kidlaydi. Kichkintoylar asosiy ehtiyojlarni qondirish, xavfsiz aloqani
o‘rnatish va hissiy yordam ko‘rsatishda o‘z tarbiyachilariga ishonishadi. Agar g‘amxo‘rlik qiluvchilar
sezgir, izchil va g‘amxo‘r bo‘lsa, chaqaloqlarda o‘ziga, boshqalarga va atrof-muhitga ishonch hissi
paydo bo‘ladi. Bu ishonch sog‘lom munosabatlar, hissiy tartibga solish va keyingi hayotda o‘zini o‘zi
qadrlash uchun asos yaratadi. Aksincha, noto‘g‘ri g‘amxo‘rlik ishonchsizlik, ishonchsizlik hissi va
xavfsiz qo‘shimchalarni shakllantirishda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. Go‘daklik - bu
kelajakdagi kognitiv, hissiy va ijtimoiy rivojlanish uchun poydevor qo‘yadigan chuqur o‘sish va
izlanish bilan tavsiflangan hal qiluvchi rivojlanish davri. Tez texnologik taraqqiyot asrida
innovatsiyalar insoniyat tajribasining barcha jabhalariga kirib boradi, chaqaloqlarning atrof-muhit
bilan aloqasi va shaxsiyatini shakllantirish usullarini shakllantiradi. Ushbu dissertatsiya chaqaloq
psixologiyasi, innovatsiyalar va avlod inqirozining kesishishini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib,
individual va jamiyat farovonligiga ta'sir qiluvchi murakkab o‘zaro ta'sirlarni yoritishga qaratilgan.
Erta rivojlanishdagi yangilikning ahamiyati va uning ishonchni shakllantirishga ta'sirini o‘rganib,
ushbu tadqiqot umrbod psixologik farovonlikni shakllantirishdagi dastlabki tajribalarning
ahamiyatini yoritadi.
Chaqaloqlik
davrida
innovatsiyalarning
roli:
Innovatsiyalar
zamonaviy
dunyoda
chaqaloqlarning tajribasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Interfaol qurilmalardan raqamli
interfeyslargacha chaqaloqlar kognitiv rivojlanishiga, ijtimoiy o‘zaro ta'siriga va hissiy tajribalariga
ta'sir qiluvchi ko‘plab yangi ogohlantirishlarga duchor bo‘lishadi. Erta bolalik davrida
texnologiyaning integratsiyasi o‘rganish, ijodkorlik va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
538
oshirish potentsialiga ega, ammo ekran vaqtining rivojlanish natijalariga ta'siri haqida tashvish
uyg‘otadi. Chaqaloqlarning innovatsiyalar landshaftida qanday harakat qilishini tushunish texnologik
taraqqiyot tomonidan taqdim etilgan muammolar va imkoniyatlarni hal qilish uchun juda muhimdir.
Doimiy texnologik taraqqiyot bilan ajralib turadigan dunyoda tug‘ilgan chaqaloqlar an'anaviy
qadriyatlarni zamonaviy aloqa, o‘rganish va ijtimoiy o‘zaro ta'sir usullari bilan integratsiya qilishning
murakkabliklari bilan kurashishlari kerak. Avlod inqirozi innovatsiyalar individual rivojlanish va
jamoa farovonligini qanday shakllantirishini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.
Dastlabki tajribalarning umr bo‘yi rivojlanishga ta'siri: chaqaloqlik davridagi tajribalar va
o‘zaro ta'sirlar umr bo‘yi psixologik farovonlikka chuqur ta'sir qiladi. Kichkintoyga ishonchning
o‘rnatilishi kelajakdagi munosabatlar, kurashish mexanizmlari va hissiy barqarorlik uchun zamin
yaratadi. Go‘daklik davrida xavfsiz bog‘lanishni boshdan kechirgan bolalarda kuchli ijtimoiy
ko‘nikmalar, empatiya va ijobiy o‘zini o‘zi imidjiga ega bo‘lish ehtimoli ko‘proq. Boshqa tomondan,
beparvolik, suiiste'mollik yoki nomuvofiqlikning dastlabki tajribasi uzoq muddatli hissiy
qiyinchiliklarga, bog‘lanish muammolariga va ishonchli munosabatlarni shakllantirishda
qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, bolalik psixologiyasi, ayniqsa, go‘daklik davrida, psixologik
rivojlanishni shakllantirishda yangilikni o‘rganish va ishonch inqirozining muhim rolini ta'kidlaydi.
Yangilik, ishonch va dastlabki tajribalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushunish bolalik
rivojlanishining murakkab mexanizmlari haqida qimmatli tushunchalarni beradi. Yangilikka, sezgir
g‘amxo‘rlik va xavfsiz bog‘lanishlarga boy muhitni targ‘ib qilish orqali tarbiyachilar bolalarning
sog‘lom psixologik o‘sishi va farovonligini qo‘llab-quvvatlab, ularning kelajakdagi muvaffaqiyati va
baxtiga mustahkam poydevor qo‘yishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1 .Goziyev, E. (2010). Umumiy psixologiya. Yangi asr avlodi.
2 Davletshin, M. (2002). Umumiy psixologiya. TDPU
3. Z. Nishanova, G. Alimova (2006). Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikasi.
5. S.h. Jalilova, S.M. Aripova (2013). Maktab yoshdagi bolalar psixologiyasi
