MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
434
BOLALARDA UCHRAYDIGAN SEREBRAL FALAJ TURLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maxsus pedagogika:logopediya yo’nalishi talabasi
Mo’minova Odinaxon Ulug’bek qizi
Ilmiy rahbar: assitsent katta o’qituvchisi-
Vazira Axmedova Tursunboyevna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233622
Annotatsiya:
Bolalar serebral falaji- bosh miya harakatlantiruvchi zonalari va bosh
miyadagi harakatni ynaltiruvchi yllarni zararlanishi bilam kechadigan markaziy nerv sistemasi
kasalligidir. Bolalar serebral falajida miyaning harakat va nutq sistemasida erta organik buzilishlar
kuzatiladi.
Kalit szlar:
bolalar serebral falaji, harakatning buzilish, bola, ikki yoqlama gemipligiya,
giperkinetik shakli, gemiparetik shakli, atonik-astatik shakli, spastik dipligiya
Bolalar serebral falajiga olib keladigan asosiy sabablar turlicha bo’lishi mumkin:infeksion
kasalliklar, homiladorlik davridagi turli intoksikatsiya va jarohatlanishlar, surinkalik kasalliklar,
ona va homila qonining rezus faktor va guruhi bo’yicha nomunosibligi. Bundan tashqari
homilaning erta yoki kech tug’ilishi , genetik faktorlar ham asosiy shartlardan bo’lishi mumkin.
Bolalar serebral falaji ona homilasining faoliyati buzilishi natijasida sodir bo’ladigan
akusherlik jarohatlari,tug’ruq paytida kindikni bo’yin atrofidao’ralib qolishi natijasida ham paydo
bo’lishi mumkin.Bunday xolatda bolaning markaziy nerv sistemasiga kislarod yetishmay qolib,
bosh miya nerv hujayralarini zararlanishiga olib keladi.
Bolalar serebral falaji tug’ruqdan keyin neyroinfeksiyalarning kechishi va bosh miyani
qattiq jarohatlanishidan ham kelib chiqishi mumkin. Bu bolalarda barcha harakat funksiyasini
shakillanishida susayish va buzilishlar kuzatiladi. Boshni ushlash, o’tirish, turish funksiyalari
qiyinchilik bilan yoki kechikib shakllanadi. Bolalar serebral falajida harakatning buzilishi asosiy
nuqson
hisoblanib, u o’ziga xos motor anamaliyani rivojlanishini ko’rsatadi, bu esa o’z navbatida
bola asab-psixik funksiyasini rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Bolalardagi harakat buzilishlari o’z-o’ziga xizmat ko’rsatish malakalarini egallanisgini
murakkabligi, ularni atrofdagi kattalarga qaram qilib qo’yadi, Bu ularga passivlikni, tashabbus
ko’rsatmaslikni shakllantirib, motivatsion va irodaviy sohani buzilishiga olib keladi. Shunday qilib
harakat buzilishlari bolaning psixik rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi.Harakatning buzilish
darajasidan qat’I nazar bu bolalarda hissiy-irodaviy soha, xulq, intellekt, eshitish va ko’rish izdan
chiqqan bo’lib, talvasa sindromi kuzatiladi.
Bunday bolalarning ko’pchiligida aqliy mehnat qilishi buzilgan bo’lib, ular tez charchab
qoladilar. Biror-bir maqsadga yo’naltirilgan faoliyat bajarilayotganda ular bo’shashadilar tez
jahllari chiqadi va berilgan topshiriqlarni qiyinchilik bilan bajaradilar.Ba’zi bolalarda charchash
oqibatida harakatida bezovtalik paydo bo’ladi. Bola o’zicha har xil harakatlar qiladi, turli imo-
ishoralarni ko’rsatadilar, so’lagi oqadi Bolalarning ixtiyoriy faoliyatida tartiblikka erishish katta
qiyinchilik tug’diradi.
Serebral falajlik rivojlanishining ilk bosqichlarida miyaning harakatlanishni nazorat qiluvchi
qismlariga jarohat yetishi sababli kelib chiqadi. Ko’p holatlarda bu jarohat homiladorlik davrida
ro’y beradi. Ba’zan tug’ruq jarayonida va chaqaloqlik davridagi miya jarohatlari (kislarod
yetishmovchiligi sababli asfksiya ya’ni bo’g’ilish, meningit, bosh qismining lat yeyishi yoki
chayqalishi)da ro’y beradi. Har 1000 ta boladan 2 tasida serebral falajlik qayd etilgan.
Serebral falaj bolalar quyidagi qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
-tananing qismlari yoki butunlay harakatlanishidagi;
-og’zaki bo’lmagan muloqot (yuz ifodasi har doim ham emotsialarni to’g’ri anglamasligi
mumkin - ya’ni, bola kulayotgandek tuyilishi mumkin ammo aslida u juda hafa yoki g’amgin
bo’lishi)dagi;
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
435
-muskullarda ixtiyorsiz harakatlar (spazmlar)dagi;
-ovqatlanishdagi;
-muskul bo’shligi yoki tarangligidagi;
-muvozanat va mo’ljaldagi;
-holat (gavdani istalgan holatga qo’yish va shu holatda saqlash qobiliyati)dagi;
Kasallikning o’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan harakat buzilishlari bolalar serebral
falajida har xil namoyon bo’ladi. Adabiyotlarda bolalar miya falajining quyidagi shakllari qayd
qilingan:
spastik diplegiya, spastik gemiplegiya,ikkilamchi gemiplegiya, paraplegiya,
monoplegiya, atonik-astatik sindromi
. Yuqoridagi ta’sirlar natijada bolaning bosh miyasida turli
xildagi jarohatlanishlar kelib chiqadi. Bosh miyadagi harakat markazlarining jarohatlanish
darajasi, xususiyatlariga ko’ra bolaga harakat tayanch a’zolardagi turli xildagi falajlanishlarni
keltirib chiqaradi. Shunga ko’ra bu toifadagi nuqsonli bolalar quyidagicha klassifikatsiyalanadi:
Ikki yoqlama gemiplegiya;
Spastik dipligiya;
Giperkinestik shakli;
Gemiparetik shakli;
Atonik-astatik shakli;
Ikki yoqlama gemiplegiya-bolalar serebral falajining eng og’ir shaklidir. Bu bolalarda inson
uchun eng muhim bo’lgan funksiyalar: nutqiy, ruhiy va jismoniy holatlarda og’ir buzilishlar
mavjud bo’ladi. Bunday shaklning tashqi ko’rinishdagi asosiy belgilari:bola tanasining bir qismi
falajlangan bo’lib, asosan qo’l bukilgan holatda bo’ladi. Bu turdagi bolalarning nutqida
anatriya
yoki
dizartriya
kuzatiladi
Spastik dipligiya- bu eng ko’p tarqalgan shakli bo’lib, ma’lum bir og’ir kasallik yoki Littal
sindromining ta’sirida kelib chiqadi. Spastik dipligiya shaklidagi bolalarda ikkilamchi nuqson
sifatida ruhiy rivojlanishida sustlashishi kuzatiladi. 30-35% bu shakldagi bolalarda yengil
darjadagi aqli zaiflik, 70%ida esa nutq nuqsonlari kuzatiladi. Spastik dipligiya turidagi falaj
bolalarning oyoqlari qo’llariga nisbatan ko’proq serebral falajlik ta’siri ostida bo’lib, qo’llari bir
oz beoxshov harakatlanadi. Oyoqlari bir-biriga yopishgan va ichkariga qaragan holatda bo’lishi
kuzatiladi.
Gemiparetik shaklida bir tomonlama falajlik kuzatiladi. Ya’ni bolaning bir tomonlama
oyog’I va qo’li falajlanadi. Bu bolalarning 25-35%ida nutq nuqsonlari kuzatiladi.
Giperkinestik shaklining kelib chiqishiga ilk vaqtdagi gemolitik kasalliklarning natijasida
bilirubin ensefalopatiyasi sabab bo’ladi. Bu bolalarda harakatlanishdagi g’ayrioddiy harakatlar,
qo’l va oyoqni harakatlanishidagi buzilishlar kuzatiladi. Bolalar serebral falajining giperkinestik
shaklining tug’ma turida bolalar juda kech o’tiradilar, kamdan- kam hollarda 2-3yoshdan boshlab
yura boshlaydilar, ko’p hollarda ular 4-7 yoshdan boshlab, xatto 9-12 yoshlarida mustaqil
yurishlari mumkin. Bu bolalarning 90%ida giperkinetik dizartriya, 50%ida -RRS, 25-30%ida
eshitishdagi buzilishlar kuzatiladi.
Atonik-astatik shakli- boshqa shakllarga qaraganda yengilligi bilan xarakterlanadi. Ularda
harakat muvozanatidagi buzilishlar, reflekslar tonusidagi buzilishlar, 60-70%psevdobulbar
dizartriya kuzatiladi. Ayrim hollarda serebral falajlikning aralash shakli ham uchrab turadi. Bu
shaklda bolada spastik-giperkenitikholatlar yoki atetoz harakatlar (nazorat qilib bo’lmaydigan,
g’ayri odatiyharakatlar)bilan mushaklar tonusining tarangligi bilan kelishi mumkin.
Bolalar serebral falajining dastlabki belgilari;
Bola tanasining qotib qolgan yoki bo’shashgan bo’lishi tug’ilishi bilan ko’zga tashlanishi
mumkin. Ammo hamma vaqt ham buni sezishga imkon bo’lmaydi. Agarda bolada quyidagi
holatlar kuzatilsa, tezda shifokorga olib borish lozim bo’ladi.
Kutilmaganda tananing qotib qolishi.
Bunda bolaning orqasi bilan yotqizish yoki bag’riga
bosish kerak bo’lganda tanasini egish qiyin bo’ladi.
Tananing bo’shashishi.
Chaqaloqning boshi bo’shashgan bo’ladi va boshini ko’tara
olmaydi.Ko’tarib turganda uning boshi va oyoqlari osilib turadi. Juda kam harakatlanadi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
436
Sekin rivojlanish
. Bola odatdagidan sekin rivojlana boshlaydi. Tanasining bir
qismidan boshqasiga nisbatab ko’proq foydalanishi mumkin. Masalan, ba’zi bolalar ikkita
qo’lidan ko’ra bir qo’lidan foydalanadi.
Sust ovqatlanish.
Emish va ovqatni yutish sust bo’ladi. Bola tili bilan sut va ovqatni
og’zidan chiqarib tashlaydi. Og’zini yopishga qiynaladi.
N.
N.Malofeev(1985-yilda)serebral falaji kichik yoshdagi maktab o’quvchilari tomonidan
otlarni va fe’llarni nutqda ishlatish chastotasini o’rganib chiqdi. Shu narsa aniqlandiki ot, fe’l va
old qo’shimchalar ularning butun lug’at boyligining 90%ni tashkil qilar ekan. Boshqa so’z
turkumlari lug’atda yrtarli berilmagan. Bir xil so’zlarni ko’p martalab takrorlash, fe’llarni to’g’ri
ayta olmaslik o’rinlari, ularning ma’nosini aniq ayta olmaslik bolalar uchun xarakterli xususiyatlar
ekan.
Serebral falajlik kichik maktab yoshidagi bolalarda leksik-semantik buzilishlar L.B.Xalilova
tomonidan 1984-yilda o’rganilgan edi. Bu o’rganishdan shu narsa aniqlandiki, bolalar ko’p
so’zlarning ma’nosini bilmaydi, bir so’zning ma’nosini shu so’z talaffuziga o’xshashi bo’lgan
boshqa so’zning ma’nosi bilan almashtirib yuborishadi, so’zning semantikasini unga sinonimi
jihatdan munosabatda bo’lgan boshqa so’zlarning leksik ma’nosi bilan chalkashtirib yuboradi.
Ba’zi o’rinlarda so’z tarkibida uning asosiy mazmunini tushinmay turib, konkret ma’nosinigina
ajratib ko’rsatadi.
Serebral falaj bilan kasallangan bolalarda harakatning yo’qligi natijasida atrof-muhit bilan
aloqasi chegaralangan. Shuning uchun ularda bog’langan nutqni rivojlantirishda qiyinchiliklar
tug’iladi. Bog’langan nutq, fonolog, grammatik va leksik bilim va ko’nikmalar bilan birgalikda
shakllantiriladi. Bunda asosiy o’rinda grammatik bilimlar egallaydi.
Bog’langan nutqni shakllantirish uchun miyaning assotsiativ funksiyasini rivojlantirish
kerak. Bog’langan nutq frazali nutqqa qaraganda sekinroq rivojlanadi. Chunki sog’lom bola 3
yoshgacha frazali nutqni egallasalar, bog’langan nutqni 5 yoshgacha ham to’liq egallamagan
bo’ladilar.
D.
B.Elkonkinning takidlashicha bolalarning alohida birikmalarni rgallashi butun
ma’lumotni egallashga qaraganda osonroq kechadi. M.M.Kolsova bu ko’rinishni mexanizmini
bolalar alohida ibora, ya’ni taqlid asosida ham ishlab chiqishi mumkinligini, butun ma’lumot esa
murakkab sistemani tuzishni talab etishda deb aytadi. Bu fiziologiyalar orqali sistemalarni turli
darajasini tashkil qiluvchi ikkita mexanizm mavjudligi isbotlangan.
Birinchi mexanizm
- bu shartli aloqa streotip shakllarini asta-sekinlik bilan rivojlantirishdan
iborat. Ularni shakllanishida miya po’stloq qismining quyi esa qismining assotsiativ sohalari
yetakchi o’rinni egallaydi.Bolalar serebral falajida bu mexanizmni izdan chiqishi spastik
diplepsiya formalarida namoyon bo‘ladi. Bu holatda boglangan nutqni tashkil qilishini ma’no
darajasi izdan chiqadi, bolalap predmetlami nomlashga qiynaladilar, so‘zlami unutib qo‘yadilap,
zarur so‘zni kerakli joyda qo'llay anglamaydilar Bog’langan nutq soddalashib boradi. Bolalar
murakkab shakllarini deyarli qo‘llamaydilar, yodlab olgan fiziologik qurilmalarni ishlatadilar.
Ikkinchi mexanizm
- shartli aloqalami zudlik bilan ishlab chiqish. Bu peshana plastik
sistemasining shartli aloqalarini tashkil qilishdan iborat bo‘lib, bunda po'stloqning peshana
assosatsiyalari yetakchi rol o‘ynaydi. Ikkinchi darajadagi aloqalarni hosil qilinishi uchun nerv
jarayonlarini ma’lum darajada yetilishi zarur bo'ladi. Bolalar Serebral falajida bu nuqson miyaning
peshana bo‘limlarini yetilishida to‘xtab qolish yuz berganida sodir bo‘ladi. Bu holatda nutqiy
bayon qilish ma’lumot berishning ketma-ketligi, nutqiy bayon qilishni yo‘nalganligi aziyat
chekadi. Bundan tashqari giperkinetik shaklida bog‘langan nutqning harakat-tonik buzilishlari
kuzatilib, u nutqni ohangdorligini yo‘qolishi, sekinlashuvi, iboradan iboraga o‘tishidagi
qiyinchiliklar bilan namoyon bo‘ladi.
Xulosa:
Shunday qilib, serebral falaji bolalar leksikasini takomillashtirish va boyitishning
spetsifikasi sifatida uni predmet-amaliy va o’yin faoliyati bilan uzviy bog’liq holda olib borishi,
shuningdek, sensor funksiyalarini rivojlantirish va ularning korreksiyasini ongli faoliyati bilan
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
437
chambarchas bog’liq holda tashkil qilishni ko’rsatish mumkin. So’z ustida uning til
birligi sifatida va ayniqsa uning ko’p ma’noligini o’rganish haqidagi logopedik ishlarning muhim
yo’nalishi katta ahamiyatga ega. Serebral falajlangan bolalarda grammatik bilim va ko’nikmalarni
muvafaqqiyqtlishakllantirish uchun ularning aqliy va nutqiy rivojlanishlariga kompleks tarzda
yondashish kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Logopediya
: darslik/ M.Y.Ayupova;O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus
ta’lim vazirligi.~ T:O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2007.
2.Mo’minova L.R
. Nutqni to’liq rivojlanmagan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni
logopedik tekshirish va o’qitish:(metod qo’llanma).-T: O’qituvchi , 1992-yil.
