MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
429
RUXIY RIVOJLANISHI SUSTLASHGAN BOLALARNI TEKSHIRISH
USULLARI
Andijon davlat pedagogika instituti Maxsus
pedagogika logopediya yo’nalishi 102-guruh talabasi
Razzakova Surayyoxon. Ilmiy raxbar; Maxsus pedagogika
kafedrasi asissenti -o’qtuvchisi Axmedova Vazira
Tursunboyeva
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233610
Annotatsiya;
maqolada ruxiy rivojlanishi sustlashgan bolalarni pedogogik,psixolgik
tekshirish usullari metodlar va Ruxiy rivojlanishi sustlashgan o’quvchilarning ta’lim
tarbiysi,o’quv jarayoning samarali ishlashi uchun maqbul sharoitlarni yaratish yoritib berilgan va
bo’lajak tarbiyachi- pedagoglarni ijtimoyi-kasbiy rivojlanishi xaqida bo’lib ularning jamiyatdagi
ro’li va kasbiy malakasini oshirish jarayoniga talluqlidir.
Kalit so’zlar;
ruxiy rivojlanishi sustlashgan bolalar turlari, metodlari, usullari, inklyuzif
ta’lim,psixolgik, pedogogik,ta’lim tarbiya olishi,adekvad.
Kirish;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi
“O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5712-son Farmoniga muvofiq O‘zbekistonda
inklyuziv ta’limni rivojlantirish, alohida ta’lim ehtiyojlari
bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini
takomillashtirish
hamda
ularga
ko‘rsatiladigan ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilash chora-tadbirlari olib borilmoqda. Inklyuziv
ta’limda bola ta’lim jarayonining markaziga qo‘yiladi.
Bunda alohida yordamga ehtiyoji bo‘lgan bola salohiyati – salomatligi xavfsizligi,
darslarda ishtirok etishi, gender tengligi va inklyuzivlik (ya’ni imkoniyatlari cheklangan bolalar
oddiy maktablarda ta’lim olishi) kabi ko‘rsatkichlar bilan o‘lchanadi. Inklyuziv ta’limda
o‘qituvchilar tegishli
ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozimligi va ta’lim samaradorligini oshirish uchun o‘qitishning
shaxsga yo‘naltirilgan uslublaridan foydalanishi mumkinligi,
shuningdek, maktabda bolalar uchun qulay, sog‘lom va xavfsiz muhit yaratish va
binobarin, ular ota-onalari ko‘magida salohiyatini to‘liqroq namoyon qilish imkoniyatiga ega
bo‘lishi ko‘zda tutilgan. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son
qarori ijrosini ta’minlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi 2021-yil 12-oktabrdagi VM638-son
qarorini chiqardi. Unga ko‘ra umumta’lim maktablarida tashkil qilingan inklyuziv ta’lim
sinflari va
boshlang‘ich tayanch korreksion sinflarga quyidagi toifadagi bolalar qabul qilinadi.
Hozirgi paytda rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bir qancha kategoriyalarga ajratilgan:
—
eshitishda nuqsoni bo‘lgan (kar va zaif eshituvchilar);
—
ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan (ko‘r va zaif ko‘ruvchilar);
—
harakat-tayanch a’zolarida nuqsoni bo‘lgan;
—
og‘ir nutq nuqsonlariga ega bo‘lgan bolalar;
—
psixik rivojlanishi orqada qolganlar;
—
aqli zaiflar;
—
hissiy-iroda doirasida og‘ir nuqsonlarga ega bo‘lgan bolalar;
—
xulq buzilishlariga ega bo‘lgan bolalar;
—
rivojlanishda murakkab nuqsonlilar, ularda ikkita yoki undan ko‘p birlamchi
nuqsonlar kuzatiladi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
430
Psixodiagnostika bola rivojlanishining nuqsonlani va uning o‘ziga xos
psixologo-pedagogik xususiyatlarini aniqlaydi. Boladagi ushbu xususiyatlami bilish bolaning
imkoniyatlariga mos maktabgacha va maktab ta’lim dasturini, ta’lim muassasining turini,
individual tibbiy psixologo-pedagogik dastumi ishlab chiqishga yordam beradi. Rivojlanishida
nuqsoni bo‘lgan bolalarga
samarali ta’lim, tarbiya berish, ijtimoiy moslashuvini yaratish uchun uning rivojlanish
imkoniyat va xususiyatlarini to‘g‘ri baholay olishga bog‘liqdir. Bu vazifani rivojlanish
nuqsonlarini kompleks psixologo-pedagogik diagnostika qilish orqali amalga oshirish mumkin.
Psixologo-pedagogik diagnostika rivojlanishida nuqsoni bo‘Igan bolalarning kamchiliklarini
aniqlash, bolaning psixik-jismoniy xususiyatlarini e’tiborga olgan holda unga individual
psixologo-pedagogik yondashuvni ta’minlaydi.Rivojlanishida muammolari bo‘lgan,
rivojlanishi orqada qolgan bolalami o‘rganish ular orasida aqli
zaiflikka xos bo‘lgan ba’zi tomonlar mavjudligini ko‘rsatadi. Bunday bolalar aqli zaiflarga
o‘xshasa ham, haqiqatan bunday bo‘lmaydi. Aqli zaiflikning mohiyatini tushunish ham ilmiy,
ham amaliy jihatdan muhim bo‘lib ushbu
holatni to‘g‘ri tashxis qilishga yordam beradi va yordamchi maktablami komplektlashdagi
xatolami oldini oladi. «Aqli zaiflik» oddiygina qobiliyatlami pasayishi, aqlning kamligi emas, bu
shaxsning barcha tomonlarining sifatini o‘zgarishidir. Bolada aqli zaiflikda asosan intellekt
buziladi, shu bilan birga hssiy, irodaviy doirasida, xulqida sezilarli nuqsonlar, buzilishlar
kuzatiladi.
Pedagogikaning asosiy masalasi aqli zaiflikni u bilan ba’zi umumiy tomonlari bo‘Igan,
ammo undan keskin farq qiladigan holatlardan ajratishdir. Aqli zaiflik bilan chalkashtirilib
yuboriladigan holatlaming barchasida biz aqli zaiflik
xarakterlanadigan o‘ziga xos tomonlami hammasini topa olmaymiz. Aqli
zaiflikka o'xshash holatlar ko‘pincha markaziy nerv sistemasidagi o‘zgarishlar bilan
bog‘liqdir. Bu o‘zgarishlar alohida nerv-psixik sistemasining rivojlanishi va faoliyatiga,
shuningdek bir butun organizmning holati va rivojlanishiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Aqli zaiflikka
o‘xshashlikka olib keladigan holatlaming sababi turlichadir. Markaziy nerv sistemasining
buzilishlarining og'irligi va lokalizatsiyasi bo'yicha ham turlicha bo'lishi mumkin. Sinchiklab
tahlil
qilinganda albatta intellektning buzilishi chuqurligining yo‘qligini, yoki ushbu nuqsonning
turg‘un emasligini yoki markaziy nerv sistemasining organik jarohatlanmaganligi aniqlanadi.
Shunday belgilaming mavjudligi yoki mavjud emasligi aqli zaiflikni diagnostika qilishda mezon
bo'lib xizmat qilishi lozim. Yordamchi maktablami komplektlashda aqli zaiflikni unga o‘xshash
holatlardan ajratish bilan baholangan xuddi shu masalalar eng ko‘p qiyinchiliklami keltirib
chiqaradi. Maktab yoshidagi bolaning intellekti me’yordaligini shubhaga
olishning sababi bo‘lib uning ta’lim jarayonida о‘zlashtirmasligi xizmat qiladi. 0
‘zlashtirmaslikni aqli zaiflik bilan o‘xshatmoq, chalkashtirish ko‘pol nazariy va amaliy xatodir.
0 ‘zIashtirmaslikning eng ko‘p tarqalgan sababi bolaning maktab ta’limiga tayyor emasligi,
bolada o‘quv faoliyati zaminlari va
malakalarining shakllanmaganligidir. Bolalar talablarga bo‘ysunishga o‘rganmaganlar,
ishni oxiriga etkazishni, topshiriqlami bajarishda diqqat qilishni bilmaydilar, ishda maqsadga
yo‘nala olmaydilar. 0
‘zlashtirmasliklaming sabablariga shuningdek, maktabda o‘quvtarbiya jarayonini tashkil
etilishdagi turli kamchiliklar (didaktik tamoyillaming buzilishi, darsning metodik jihatdan
mukammal emasligi, o‘qituvchining
pedagogik malakasini pastligi, bolaning h.k.lar), bolaning oiladagi yashash sharoitining
yaxshi emasligi (ota-onalar tomonidan bolaning o‘qishini nazorat qilinmasligi, yrdam
berilmasligi, kun tartibiga rioya qilmaslik, oiladagi mojaroli vaxiyat) ham kiradi. 0 ‘z vaqtida va
to‘g‘ri, malakali yordam ko‘rsatilganda bu bolalar asta-sekin o‘z tengdoshlariga etib oladilar va
o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar orasiga qo'ishladilar. Ammo, ba’zan bunday bolalar yordamchi
maktabga yuboriladi. Bolalarda aqli zaifiikka o‘xshash holatlar ko'pincha markaziy nerv
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
431
tizimidagi o‘zgarishlar natijasida kelib chiqadi. Bunday o‘zgarishlar bolalarning
alohda nerv-psixik tizimining rivojlanishi va faoliyatiga, shuningdek butun
organizmning holati va rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Aqli zaifiikka o'xshash
holatlami keltirib chiqaradigan sabablar turlicha bo‘lishi mumkin. Aqli zaifiikka o‘xshash ba’zi
holatlami ко‘rib chiqamiz. Psixik rivojlanishi sustlashgan bolalar: Psixik rivojlanishi orqada
qolgan bolalar o'qishning birinchi yillaridayoq o‘qishdan orqada qolishadi. Kelib chiqishi serebral,
konstitutsional, somatogen, psixogen) va bola tanasiga ta’sir etish vaqtiga qarab kamchiliklami
turli ko‘rinishlari mavjud. * Bolaning xromosomalari buzilishlarida, onaning
qomida bo‘lgan paytda turli sabablar natijasida, tug‘ilish vaqtidagi jarohat
oqibatida kelib chiqqan serebral zaifliklar hammasidan ko‘p uchraydi va uni aqliy
zaiflikdan ajratish qiyin kechadi. V.I.Lubovskiy, K.S.Lebedinskiy, M.S.Pevzner, N.A.Sipina va
boshqalarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, bolaning psixik rivojlanishi sustligining tarkibida
ayrim psixik jarayonlar
shikast ko‘rgan yoki zaiflashganligi, psixik funksiyalar shakllanishi bir me’yorda
kechmaganligi o‘z o‘rniga ega. Oligofreniyaga ham jarohatlanishning totalligi va ierarxligi
xosdir. Psixik rivojlanishi orqada qolgan bolalar psixik jarayoni va ta’limdagi imkoniyatlarini
o'rganishda ulaming bilim olish, shaxsiy, ta’sirchan-idrokiy sohalarda va o‘zini tutishda bir qator
maxsus o‘ziga xos xususiyatlar aniqlangan: tez charchab qolishi (natijasiish qobiliyati pasayadi),
hissiy-irodaviy sohalaming etilmaganligi, tasavvurlari cheklangan, lug‘ati
kambag‘al, aqliy faoliyati malakalarining shakllanmaganligi, shuningdek, o‘yin
faoliyatining to‘liq shakllanmaganligi aniqlangan. 0 ‘yin faoliyati ham to‘liq rivojlanmagan. Idrok
qilish imkoni sekinlashgan. Fikrlashda so‘z-mantiqiy amaliyotlar etarli darajada emas.
Ko‘rgazma-harakatli topshiriqlami bajarishda ish sifati ancha yaxshilanadi., bajarish osonlashadi.
Psixologo-pedagogik
tekshirish davomida tafakkur rivojlanishini baholash uchun bolaning so‘z- mantiqva
ko‘rgazma-harakatli topshiriqlarni bajarish natijalarini solishtirish
kerak. Bunday bolalarda xotiraning barcha ko‘rinshlari zaif, eslab qolish uchun yordamchi
vositalardan foydalanish ko‘nikmasi mavjud emas. Sensor ma’Iumotlami qabul qilish va qayta
ishlash uchun ko‘proq vaqt kerak bo‘ladi,
diqqati tarqoq. Bundan tashqari, ayniqsa ta’lim jarayonida ifoda topuvchi o‘zini nazorat
qilish ko‘nikmasi pastligi ta’kidlangan. Maktabga borish boshlangandan so‘ng bunday bolalarda,
oddatda, asosiy fikrlash qobiliyatlari shakllanmagan - taxlil, sintez, o‘xshatish, umumlashtirish,
ular misol mazmunini tushunmaydilar, uning shartlariga rauvofiq ish tutmaydilar, echimini topish
yo‘llarini
rejalashtirmaydilar. Lekin aqli zaif bolalardan farqliroq ulami o‘qitish onsonroq, ular
yordamdan yaxshiroq foydalanadi va ko‘rsatib berilgan echim usu Iini
shunga o‘xshash misollami echishda ishlatadi. Buni hisobga olib, differensial tashxis
davomida bolalami tekshirish eksperiment tariqasida o'tkazilishi kerak. 0 ‘qish, yozish, sanashlami
tekshirish davomida psixik rivojlanishi orqada qolgan bolalarda ko‘pincha aqli zaif bolalarda
uchraydigan xatolar aniqlansa ham,
ammo sifat jihatdan farqlanadi. Psixik rivojlanishi orqada qolgan bolalar o‘qish texnikasi
sust bo‘lsada, ular o‘qib chiqqanlarini tushunishga harakat qilib, kerak bo‘lsada qayta o‘qib
chiqadilar. Aqli zaif bolalarda tushunishga xoxish yo‘q.
Shuning uchun ulaming hikoyasi mantiqsiz va ketma-ketliksiz bo‘lishi mumkin. Ulaming
xusni-xatlarida yozuv ko‘nikmalarini egalay olmaslik, palapartishlilik va h.q.lar kuzatiladi, bu
mutaxassislami fikricha fazoviy idrok, motorikani
rivojlanmaganligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ruxiy rivojlanishi sustlashgan bolalarda
so'zlami tovushli analiz qilishda qiyinchiliklar kuzatiladi. Aqli zaif
bolalarda esa ushbu nuqsonlar qo‘polroq ifodalangan. Matematik bilimlami tekshirishda
sonni tuzilishini o'rganishlarida qiyinchiliklar kuzatiladi, o'nlikdan o‘tib hisoblash, vazifa
savollarini bilvosita bajarish va h.q., lekin avval aytilganidek, aqli zaif bolalarga nisbatan ularga
yordam berish samarali hisoblanadi. Psixik rivojlanishi orqada qolgan bolalami ba’zi o'ziga xos
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
432
xususiyatlari mavjud boiganligi sababali ular tibbiy -psixologo-pedagogik
komissiyaga yo'naltiriladi. Aqli zaiflik bilan o'xshash tomonlari - bu analizatorlar faoliyatidagi
nuqsonlardir, bilish faoliyatida qiyinchiliklar
bolalaming maktab sharoitida ta’lim olishida o‘zlashtira olmasliklari yuzaga
keltiradi. Shuning uchun ushbu nuqsonlami aqli zaiflardan ajratish dolzarb vazifalardan
hisoblanadi. Psixik va jismoniy rivojlanishning vaqtinchalik sustlashishi bola organizmiga turli
salbiy zararlar ta’siri natijasida yuzaga keladi. Ularga, masalan, xromosomalaming buzilishlari,
homilalik davrida markaziy nerv tizimining jarohatlanishlari, endokrin etishmovchiliklar,
asfiksiya yoki tug'ilishdagi engil jarohatlar, nurlanish va h.k.lar kiradi. Ko‘rsatib o‘tilgan sabablar
umumiy holsizlanishga, organizmning zaiflashuvi va rivojlanish
sur’atimng bo'zilishga olib keladi. Bunday bolalarda jismoniy va psixik
rivojlanishning sustlashishi kuzatiladi. Infantil bolalar odatda bo‘yi past, gavda tuzilishi
to‘g‘ri bo‘ladiIar, bolalarning ko‘pchiligida jinsiy tizimning rivojlanmay qolishi jinsiy etilishning
orqada qolishi va ikkilamchi jinsiy belgilaming kech rivojlanishiga olib keladi. Infantil bolalar
tengdoshlaridan psixik rivojlanishda orqada qoladilar. Qiziqishlari doirasi o'yin faoliyat bilan
chegaralanadi. 0 ‘yin jarayonida ular o£ziga-o‘zi xizmat qilish malikalarini o‘zlashtiradilar,
ammo undan kam foydalanadilar. Mustaqil о‘yin mazmunli, qiziqarli bo‘lib ko‘p vaqt davom
etishi mumkin. Infantil bolalarning lug* at
zahrasi boy; ular hikoya, ertak va h.k.laming ma’nosini, mazmunini tushuna oladilar.
Yordamdan yaxshi foydalana oladilar. Suhbat jarayonida va
topishiriqlami bajarishda avvalgi tajribalarini qo‘llay olish ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar.
Infantil bolalar uchun xulqning murakkab shakllarining rivojlanmay qolganligi xosdir. Ularda
faoliyatning barcha turlarining feolligi funksional
pasaygan bo‘ladi. Maktabda o‘qishda bunday bolalar katta qiyinchiliklarga duch keladilar,
zarur vaqtda faol ravishda ishlay olmaydilar, tez toliqib, chalg‘aydilar.
Shuning uchun ular maktabdagi malaka va bilimlami qiyinchilik bilan o‘zlashtiradilar. Aqli
zaiflardan farqli infantil bolalar faol faoliyat davrida diqqatlarini jamlay oladilar (odatda qisqa
vaqt oralig‘ida) va aqliy imkoniyatlarini namoyon etadilar. Ammo psixik faoliyatdagi buzilishlar
natijasida o‘zlashtirmovchi o‘quvchilar orasiga qo'shilib qoladilar. Maxsus davolish
(umummustahkamlovchi terapiya, sim tomatik davolov, suv
muolajalari, gimnastika va boshqaiar), bola imkoniyatlarini e’tiborga olgan
holda o‘qitish (engillashtirilgan kun ratibi, yakka holdagi pedagogik yordam va h.k.), uyda
yaxshi sharoit yaratish bunday bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Astenik holatdagi
bolalar. Bolalarda astenik holat somatik va
yuqumli kasalliklar, jarahatlanishlardan so‘ng yuzaga keladi. Astenik holat uchun
kasallikning xarakteri va bola organizmining himoya xususiyatlariga bog‘liq markaziy nerv
tizimining salbiy ta’sirlarga bo'lgan turli alari xosdir.
Salbiy ta’sirlarga qisqa vaqt davom etishi mumkin.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori “Аlohida taʼlim
ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga taʼlim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash
to‘g‘risida” gi 2021-yil 12-oktabrdagi 638-son qarori.
2.
(Rivojlanishida nuqsoni bo ‘Igan bolalaming pedagogik-psixologik
diagnostikasi) D.A.NURKELDIYEVA Toshkent «VNESHINVESTPROM» 2019 [9-10-11-
12-45-46-47-48-49-50-71-72-74-75-76-81-82-83-bet]
3.
Ruhiy rivojlanishi sustlashgan bolalar bilan olib boriladigan ta’lim-tarbiya
mazmuni va jarayoni. L.R.Gaynutdinova umumiy tahriri ostida M.Kasimova K.Jo‘raboyev
Toshkent 2022.
4.
«Alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi PQ-4860-son qarori.
5.
Oʻzbekiston Respublikasining 2020-2025-yillarda Xalq ta’limi tizimida
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
433
inklyuziv ta’limni rivojlantirish Konsepsiyasi. ( https://lex.uz/docs/-5044711)
6.
Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi. Lex.uzц
