MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
164
ZAMONAVIY JAMIYATDA AYOLLARNING IQTISODIY MUNOSABATLARDA
ISHTIROKI VA O‘ZLIKNI ANGLASHI
Andijon davlat pedagogika instituti
assistent-o‘qituvchi Axmedova Vaziraxon
Tursunbaevna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15227034
Annotatsiya:
Globallashuv jarayonlari ta’sirida mehnatkash ayol obrazida sezilarli o‘zgarishlar
yuz berdi. Ayollar zamonaviy iqtisodiy munosabatlarning barcha sohalarida faol ishtirok etmoqda
va bu jarayon ularning o‘zlikni anglashida muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada zamonaviy ayol
fenomenining shakllanishi, iqtisodiy faoliyatdagi ulushi va bu jarayonning ijtimoiy oqibatlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, zamonaviy ayollarning duch kelayotgan muammolari va ularni bartaraf etish
bo‘yicha takliflar bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
zamonaviy ayol, iqtisodiy munosabatlar, globallashuv, gender tengligi,
mehnat
bozori,
o‘zlikni
anglash,
ayollar
huquqlari.
Globallashuv jarayonlari jamiyatda ayolning o‘rnini tubdan o‘zgartirdi. An’anaviy patriarxal
jamiyatlarda ayollarning iqtisodiy faolligi cheklangan bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda ular turli
sohalarda faol ishtirok etishmoqda. Ayollar faqatgina uy-ro‘zg‘or ishlarida emas, balki ishlab
chiqarish, tadbirkorlik, ilm-fan va siyosatda ham muhim rol o‘ynamoqda.
Ijtimoiy psixologiyada shaxs ijtimoiy hodisa sifatida qaraladi, garchi jins,
temperament va irsiy xususiyatlar kabi biologik omillar ham uning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatsa-
da. Ijtimoiy psixologiya sohasidagi ko‘plab mutaxassislar G. Allport, S. Maddi va U. Jeyms kabi
psixologlarning nazariyalariga tayanadi. Ulardan biri – Uilyam Jeyms o‘zining shaxsiyat
nazariyasida "Men" tushunchasini to‘liq ochib bergan. U "Men" tushunchasini ikki asosiy qismga
ajratgan: empirik "men" va chinakam yoki axloqiy "men". Empirik "men" quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
Moddiy “men”
– insonning tanasi va unga tegishli narsalar.
Ijtimoiy “men”
– boshqalar tomonidan tan olinadigan “men”. Inson qancha ko‘p
ijtimoiy guruhlarga mansub bo‘lsa, u shuncha ko‘p “ijtimoiy men”ga ega bo‘ladi.
Ruhiy “men”
– shaxsning jamiyatdagi faolligini ifodalovchi qobiliyat va iste’dodlar
yig‘indisi.
Axloqiy yoki haqiqiy “men”
– insonning o‘zini anglash va baholashi. Zamonaviy
psixologiyada bu unsur “o‘zlik konsepsiyasi” (self-concept) deb ataladi va bu tushuncha
amerikalik psixolog K. Rogers tomonidan ilm-fanga kiritilgan. [1, 8]
Ayollarning
Zamonaviy
Iqtisodiy
Munosabatlardagi
O‘rni
Bugungi kunda ayollar iqtisodiy tizimning barcha bosqichlarida faol ishtirok etmoqda. Ular
nafaqat ishchi balki ish beruvchi, tadbirkor va yetakchi sifatida ham maydonga chiqishmoqda.
Mehnat bozoridagi ayollar ishtiroki global iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylangan.
Dunyo
Iqtisodiyotining
Globallashuvi
“Globallashuv” atamasi 1980-yillarda yuzaga kelib, 1990-yillarda rasmiy tus oldi. Globallashuv –
bu moliyaviy-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy sohalarda davlatlar, kompaniyalar va insonlar
o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarning zamonaviy texnologiyalar va kommunikatsiyalar asosida
kuchayishidir. Iqtisodiy globallashuv insoniyat faoliyatining turli sohalaridagi yutuqlar, ishlab
chiqarish kuchlarining rivojlanishi va yangi texnologiyalarning paydo bo‘lishi bilan bevosita
bog‘liq bo‘lgan tabiiy jarayon sifatida qaralishi kerak. [2, 13]
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda ayollarning tadbirkorlik faolligi gender
tengligini ta’minlash va iqtisodiy barqarorlikni oshirishning muhim mexanizmlaridan biri
hisoblanadi. So‘nggi yillarda mamlakatda ayollarning biznesga bo‘lgan qiziqishini oshirish va
ularga iqtisodiy imkoniyatlar yaratish maqsadida bir qancha islohotlar amalga oshirildi. Davlat
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
165
dasturlari, xalqaro tashkilotlar va NNTlar ko‘magida ayol tadbirkorlar uchun qulay
sharoitlar yaratilmoqda.
O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznesning rivojlanishida ayollar sezilarli ulushga ega. Ular
ko‘proq xizmat ko‘rsatish, hunarmandchilik, savdo, qishloq xo‘jaligi va zamonaviy axborot
texnologiyalari sohalarida faoliyat yuritishmoqda. Ayollarning mahalliy va xalqaro miqyosdagi
muvaffaqiyatlari gender tengligini ta’minlash borasida katta qiziqish uyg‘otmoqda. [3, 115]
Ammo, ayollar tadbirkorligining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan muammolar ham
mavjud: moliyaviy mablag‘larning yetishmasligi, ijtimoiy stereotiplar, texnologik bilimlarning
yetarli emasligi, hamda oilaviy majburiyatlarning ustuvorligi. Bu muammolarni hal etish yo‘lida
davlat va xalqaro tashkilotlar tomonidan keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda. [3, 116]
Ayollarning
O‘zini
Anglash
Jarayoni
Iqtisodiy mustaqillik va kasbiy rivojlanish ayollarga o‘zini anglash, salohiyatini yuzaga chiqarish
va mehnat bozorida muvaffaqiyatga erishish imkonini beradi. Zamonaviy ayollar bilimlarini
oshirib, texnologik yutuqlardan foydalangan holda jamiyatda faol ishtirok etishga intilmoqda. Bu
esa ularning yetakchilik fazilatlarini shakllantiradi va jamiyatdagi faolligini kuchaytiradi.
Ayollar
Duch
Kelayotgan
Muammolar
Hozirgi kunda ayollar ish joylarida gender tengsizligi, kamroq maosh olish, oilaviy vazifalar bilan
ish faoliyatini muvofiqlashtirishdagi qiyinchiliklar kabi muammolarga duch kelishmoqda. Ba’zi
sohalarda ayollar erkaklarga nisbatan rahbarlik lavozimlariga kamroq tayinlanadi. Bundan
tashqari, ayrim jamiyatlarda ayollarning iqtisodiy faolligi hali ham cheklangan.
Taklif va Tavsiyalar
1.
Gender tengligini ta’minlovchi siyosatlar
– Ayollar huquqlarini himoya
qiluvchi qonunlar qabul qilinishi kerak.
2.
Ayol tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash
– Ular uchun moliyaviy yordam
va grantlar ajratilishi lozim.
3.
Ta’lim va kasbiy o‘sishni rag‘batlantirish
– Texnologik yo‘nalishlarda
ayollar uchun o‘qish imkoniyatlari kengaytirilishi kerak.
4.
Ish joylarida gender muvozanatini ta’minlash
– Ayollarni rahbarlik
lavozimlariga tayinlashga e’tibor qaratilishi kerak.
5.
Ish va shaxsiy hayot muvozanatini saqlovchi tizimlar
– Ish beruvchilar
tomonidan onalik ta’tili, moslashuvchan ish va masofaviy ishlash imkoniyatlari taqdim
etilishi kerak.
Xulosa
Bugungi ayollar jamiyatdagi taraqqiyotning muhim harakatlantiruvchi kuchiga aylangan.
Ularning iqtisodiy faoliyatdagi ishtiroki nafaqat o‘zlari uchun, balki jamiyat uchun ham
katta foyda keltirmoqda. Biroq gender tengligini ta’minlash va ayollarning har tomonlama
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun tizimli yondashuv talab etiladi. Kelajakda
ayollarning iqtisodiy mustaqilligi jamiyat taraqqiyoti uchun muhim omil bo‘lib xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ismoilova N., Abdullayeva D. “Ijtimoiy psixologiya” darsligi. – Toshkent:
O‘zbekiston faylasuflari jamiyati nashriyoti, 2013. – 168 bet.
2.
M.S. Mirsaidov. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”. – Toshkent: “Iqtisod-
Moliya”, 2006. – 304 bet.
3.
https://jets.innovascience.uz/index.php/jets/article/download/590/505/515
