101
BADIIY MATNDA DIALEKTAL FRAZEOLOGIZMLARNING QO‘LLANILISHI
Yusupov Sardor Shodi o‘g‘li,
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti assistenti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada badiiy matnda frazeologik birliklarning qo‘llanishi
masalasiga qisqacha to‘xtalib o‘tildi. Badiiy matn tarkibida so‘zlashuv unsurlarining so‘zlashuv
nutqi tarkibida esa, dialektal frazeologizmlarning ishlatilishi taniqli yozuvchimiz To‘g‘ay
Murodning “Oydinda yurgan odamlar” qissasidan olingan misollar orqali ko‘rsatib berildi.
Kalit so‘zlar.
Badiiy matn, so‘zlashuv nutqi, iboralar, frazeologik birliklar, Tog‘ay Murod,
“Oydinda yurgan odamlar”.
EDEBI METINLERDE DIYALEKTIK DEYIMLERIN KULLANIMI
Yusupov Sardor Shodi oğlu,
asistanı at the Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü
Özet.
Bu makalede, edebi metinlerde deyimsel birimlerin kullanımı konusu kısaca ele
alınmıştır. Edebi metinlerde konuşma unsurlarının ve sözlü anlatımda diyalektik deyimlerin
kullanımına, ünlü yazar Tog‘ay Murod’un “Oydinda yurgan odamlar” (“Ayışığında Yürüyen
İnsanlar”) adlı eserinden alınan örneklerle değinilmiştir.
Anahtar kelimeler.
Edebi metin, konuşma dili, deyimler, deyimsel birimler, Tog‘ay Murod,
“Oydinda yurgan odamlar”.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ДИАЛЕКТНЫХ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ
В ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТЕКСТЕ
Юсупов Сардор Шоди углы,
ассистент Узбекско-Финского педагогического института
Аннотация.
В данной статье кратко рассматривается вопрос использования
фразеологических единиц в художественном тексте. Использование разговорных элементов
в литературе и применение диалектных фразеологизмов в устной речи иллюстрируется
примерами из новеллы известного писателя Тугая Мурода “Ойдинда юрган одамлар”
(“Люди, гуляющие при лунном свете”).
Ключевые
слова.
Художественный
текст,
разговорная
речь,
идиомы,
фразеологические единицы, Тугай Мурод, “Ойдинда юрган одамлар”.
THE USE OF DIALECTICAL PHRASEOLOGICAL UNITS IN LITERARY TEXTS
Yusupov Sardor Shodi ogli,
assistant at the Uzbek-Finnish pedagogical institute
Abstract.
This article briefly discusses the use of phraseological units in literary texts. The
use of colloquial elements within literary texts and the application of dialectical phraseological
units in spoken language are illustrated with examples taken from the well-known writer Tog‘ay
Murod’s novella “Oydinda yurgan odamlar” (“People Walking in the Moonlight”).
Keywords.
Literary text, spoken language, idioms, phraseological units, Tog‘ay Murod,
“Oydinda yurgan odamlar”.
102
Iboralarning og‘zaki nutq shaklida qo‘llanish holatlari juda ko‘p uchraydi. Chunki har bir
so‘zlovchi o‘z nutqini ta’sirchan, jozibali yetkazish uchun bunday birliklarni nutqqa olib kiradi.
Frazeologik birliklar til egasi bo‘lgan xalqning ma’naviy madaniyati, urf-odati, kasbi,
yashash sharoiti, intilishi, voqelikka munosabati bilan uzviy bog‘liqdir. Frazeologik birliklar
obrazlilik va ekspressivlikni vujudga keltiruvchi muhim vositalar bo‘lib1, ular nutqning
ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. [1, 3 b.] Bilamizki, so‘zlashuv uslubi sheva birliklarini
qabul qilishi bilan boshqa uslublardan farqli hisoblanadi. Adabiy tilimizda mavjud bo‘lgan
frazeologik birliklarning shevalardagi muqobili, adabiy tilga kiritilmagan, aynan sheva uchun xos
bo‘lgan frazeologik birliklarni so‘zlashuv nutqidan bilib olishimiz mumkin. Badiiy nutq haqida gap
ketganda uning alohida xususiyati barcha nutq uslublarini o‘zida mujassam etishi ko‘z oldimizga
keladi. Jumladan, badiiy nutq tarkibida so‘zlashuv nutqi elementlarining qo‘llanishi badiiy asar
qahramonlarining o‘z tilida, ya’ni shevasida gapirish holatlari badiiy asarning mazmunini to‘laroq
ochib berishga yordam beradi.
Adabiyotimizda badiiy asarga xalqona so‘zlashuv nutqini olib kirgan ijodlarimizdan biri bu,
shubhasiz, Tog‘ay Muroddir. Yozuvchi asarlarida xalq hayotini to‘laligicha yoritish maqsadida asar
qahramonlari nutqida shevaga xos bo‘lgan birliklardan foydalanadi. “Oydinda yurgan odamlar”
qissasida keltirilgan shevaga oid iboralarni matn tarkibida kelib, qanday ma’no va mazmun
ifodalashini ko‘rib o‘tamiz.
Qishloqda bir boʼzbola boʼladi. Boʼzbola yelkador, pishiq qomatlik boʼladi. Kulcha
yuzlarida chuqur-chuqur kuldirgichlari boʼladi. Qoʼy koʼzlik, siyrak qoshlik boʼladi. Boʼzbola
qomatini
gʼoz tutadi
. Joyida tik turadi. Qoʼllarini koʼkragiga qovushtiradi yo beliga tiraydi. Bir
nuqtaga tikiladi. Qayerga tikiladi, nimaga tikiladi? Bilmaymiz, biz bilmaymiz. Inchunin, oʼzi-da
bilmaydi. Boʼzbolani ilk bor koʼramiz. [3, 81 b.]
Ushbu parchada keltirilgan
qomatini g‘oz tutmoq
iborasi ko‘kragini kerib turmoq iborasi
bilan sinonim bo‘ladi. Ma’nosiga e’tibor qilinganda, g‘oz parrandasining ko‘rinishiga o‘xshatish
ma’nosi ko‘rinib turadi. Sovchilar tagʼin keldi. Oradan ikki kun oʼtdi. Ogʼayni-jamoalar
birovi u
dedi, birovi bu dedi.
Birovi arazlab ketdi. Bari oʼz gapini maʼqullatish payida boʼldi. Аka boʼlmish
bariga birday boʼlib oʼtira berdi. Boʼlar gap qizda qoldi. Yanga boʼlmish oshxonaga yoʼl oldi. [3, 82
b.]
Birovi u dedi, birovi bu dedi.
Bu ibora o‘zbek xalqi an’analari bilan bog‘liq bo‘lib, oilaviy
yig‘inlar, to‘y-ma’rakalarda bir masala yuzasidan bahs-munozarada ishtirokchilarning ketma-ket
fikr bildirishini ifodalaydi. Bundan tashqari, aniq bir to‘xtamga kela olmaslik holatini ham
ko‘rsatadi.
Qirqiga chidagan kuyov, qirq biriga-da chidar
! – Bir tong otsa otibdi-da, hali yanagi
tonglar bor! Xayrulla domla oxirgi bor – uchinchi bor vakil soʼradi. Shunda-da javob boʼlmadi.
Uchdan keyin puch boʼldi
. [3, 85 b.]
Ushbu parchada ikkita ibora ishlatilgan. Ulardan birinchisi
Qirqiga chidagan kuyov, qirq
biriga-da chidar
iborasi, asosan, sabr qilish ma’nosini yuzaga chiqaradi. Biror ishni oxiriga
yetkazib qo‘yish yoki o‘sha ishning bajarilishini erta boshlab qo‘ymasdan sabr qilib turish, ya’ni
“podadan oldin chang chiqarmaslik” va ba’zida shoshmaslik kerakligi haqidagi mazmunni ochib
berishda ishlatiladi.
Uchdan keyin puch boʼlmoq.
Sharq xalqlarida 3 marta imkoniyat berish an’anasi mavjud
bo‘lib, rivoyatlar-u afsonalar, ibratli voqealar va bugungi kundagi hayotimizda ham uchrab turadi.
Masalan, “yigit kishiga 3 marta omad beriladi”, “3 ta tilakni amalga oshirish” va boshqa holatlarni
aytish mumkin.
Koʼprikda soyalar
qora berdi
. Ikkita boʼzbola koʼprikda tayogʼ tutib turdi. Tayoqni
olmasdan koʼprikdan oʼtib boʼlmadi. Boʼzbolalar kelin tarafdan talab qildi: – Kuyov... beringlar!
Kelin taraf
sukut saqladi
. Boʼzbolalar oʼz soʼzida turdi: – Unda, yoʼl yoʼq. Ot yetaklovchi
qoʼynidan kelin tikmish roʼmollardan oldi. Boʼzbolalarga birovdan berdi. Tayoq olindi, kelin yoʼli
ochildi. [3, 94 b.]
103
Bu yerda qo‘llanilgan
qora bermoq
iborasi “ko‘rinmoq” so‘ziga sinonim bo‘la oladi. Ko‘prik ustida
ikkita bo‘zbolaning soyasi ko‘ringan holatni ochib berishda qo‘llanilgan.
Ota-onasi tagʼin chaqirtirdi. –
Uyimizdan ilon chiqqanmi
? – piching qildi otasi. – Yoʼq,
nima edi? – talmovsiradi bolasi. – Boʼlmasa nimaga qorangni koʼrsatmaysan? – Bizning gapimiz
nima boʼldi? – Yelib-yuguryapmiz, berib qolar... – deya mingʼilladi Qoplon. [3, 101 b.]
Uyidan ilon chiqmoq.
Odatda, biror uydan ilon chiqadigan bo‘lsa, u ilonni yo‘q qilgan holda
ham u yerdan yana boshqa ilon chiqib qolishi mumkin degan fikr paydo bo‘lib, doimiy ehtiyotkor
bo‘lishga undaydi. Ushbu parchada qo‘llangan ibora ko‘p hollarda piching va kinoya shaklidagi
gaplarda ishlatiladi.
Аfsuslar boʼlsinkim, Barchin xola onamizni ushlab qoldi. Tirsagidan yetaklab, xolisroqqa
olib borib oʼtirgʼizdi. – Balchiqqa tosh otsang, betingga sachraydi! Qoʼying, doʼstim, shunga teng
boʼlmang! – dedi. Onamiz
rangida qon qolmadi.
Olisdan chopib kelmishday hansiradi. Qoʼllari
sovqotmishday qaltiradi. Tizzalariga peshonasini qoʼyib, hoʼngrab yigʼlab yubordi... [3, 128 b.]
Rangida qon qolmadi.
Bu ibora insonning ruhiy holatini ifodalaydi. Qo‘rquv, tushkunlik,
xavotir va kasallik natijasida insonning yuzi oqarishi holati bilan izohlanadi.
Xulosa qilib aytganda, badiiy asarlarda qo‘llaniladigan frazeologizmlar asar mazmunini
yanada boyitishi bilan birga o‘zbek milliy madaniyatini, qadriyatlari bilan bog‘liq holatlarni yuzaga
chiqarishda asosiy vositalardan biri bo‘lib qoladi. Dialektal frazeologizmlar adabiy tilimizning asosi
bo‘lgan dialekt va shevalarda turg‘un birikma ko‘rinishida saqlanib kelmoqda. Bunday birikmalarni
yozuvchilarimiz asarlarida uchratishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbek xalq dostonlarining chastotali izohli frazeologik lug‘ati. B.Yo‘ldoshev, D.O‘rinboyeva.
Samarqand, 2013. – 102 b.
2.
Назар Ражабов.
Ў
збек шевашунослиги. Дарслик, Тошкент: Ўқитувчи, 1996, 304 б.
3.
Ойдинда юрган одамлар. Қиссалар. Ҳикоялар. Тошкент. Адабиёт ва санъат нашриёти,
1985, 160 б.
4.
Normo‘minov, S. T. (2023). Til tizimi va so ‘z turkumlari paradigmasida yadro-periferiya
munosabatlari haqida.
2016 no. 6 (100/1)
,
100
(66), 5-10.
5.
Нормуминов, Ш. Т. (2020). Взаимосвязи и развитие парадигм частей речи.
Вестник
Таджикского национального университета. Серия филологических наук
, (6), 142-147.
6.
Normo‘minov, S. T. UDK: 494.3 Til tizimi va so ‘z turkumlari paradigmasida yadro-periferiya
munosabatlari haqida.
Научный вестник scientific reports
, 112.
7.
Anorqulova, O. N. K. (2021). Interpretation of the concept of father in some oral and written
sources.
Current research journal of philological sciences
,
2
(07), 20-24.
8.
Yoqubov,
I. (2025). Uzbek Spelling Rules:
History,
Principles, and Modern
Applications.
Pedagogika, psixologiya va ijtimoiy tadqiqotlar jurnali
,
4
(2), 20-26.
9.
Yoqubov, I. (2025). O‘zbek va turk tillaridagi gap bo‘laklarining qiyosiy tavsifi.
fars
international journal of education, social science & humanities.
,
13
(2), 9-14.
10.
Yoqubov, I. (2025). O‘zbek va turk tillaridagi gap bo‘laklarining qiyosiy tavsifi.
fars
International Journal of Education, Social Science & Humanities.
,
13
(2), 9-14.
11.
Alikulova, D. O., & Pardayev, S. S. (2024). Increasing students'vocabulary by using
didactic
games and interactive methods in teaching synonyms
.
Journal of Science, Research and
Teaching
,
3
(12), 15-18.
12.
Shokir o‘g‘li, P. S. (2024). Omonim so ‘zlarni o ‘qitishda interfaol metodlardan
foydalanish.
Miasto Przyszłości
,
54
, 1744-1746.
13.
Erbutayeva, S. U. (2021). About some auxiliary words in Uzbek language.
Academicia: An
International Multidisciplinary Research Journal
,
11
(5), 1294-1300.
14.
Utkirovna, E. S., & Pardayev, A. B. About New Assistants in Uzbek Language.
JournalNX
,
333-336.
104
15.
Utkirovna, E. S. (2023). Badiiy matnni shakllantirishda funksional ko‘makchilarning o
‘rni.
Хоразм Маъмун академияси ахборотномаси http://mamun. uz/uz/page/56
,
4
, 43-45.
16.
Erbo‘tayeva, S. (2022). Some comments on the auxiliary wort.
Международный журнал
языка, образования, перевода
,
3
(6).
17.
Utkirovna, E. S. (2021). O‘zbek tilidagi ko ‘makchilashayotgan ayrim so ‘zlar xususida.
Fan,
ta'lim va amaliyotning integrasiyasi
,
2
(4), 1-7.
18.
Kamol o‘g‘li, H. H. (2024, October). The Role of Auxiliary Words in the Formation of
Phraseological Units. In
International Conference on Adaptive Learning Technologies
(Vol.
10, pp. 55-56).
19.
https://n.ziyouz.com/kutubxona/barcha-kitoblar?start=6
