Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 48
TEMURIYLARNING YEVROPA MAMLAKATLARI BILAN ALOQALARI
Amandavlatov Adham Absamat o’g’li
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tarix ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Amir Temurning qonunchiligi, tashqi siyosati va
diplomatiyasi, davlat va harbiy boshqaruvda tutgan siyosati hamda strategiyasi doirasidagi
ayrim masalalar tahlil etilgan.Maqola fuqarolarimiz, ayniqsa yoshlarimizda buyuk
bobokalonimizning deyarli butun Osiyo mintaqasida olib borgan siyosati, uning davlatni
adolatli idora etish borasidagi mahoratidan o’rnak olgan holda, buyuk ajdodimiz shon-
shuhratini ko’z o’ngimizda yana bir qadar yuksaltirishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Temur tuzuklari, Movarounnahr, harbiy faoliyat, davlat, boshqaruv,
iqtisod, adolat, diplomatiya, siyosat, Usmonli turklar, Halab, Damashq, Kambalu,Iogan
Shiltberger.
Xalqaro munosabatlarda Amir Temur davlatining rolini ko’rib chiqar ekanmiz,
davlat, davlatchilik mohiyatida muayyan bir makon va jamiyatda mavjud turli
imkoniyatlarni shu yerlik xalq manfaati yo’lida yuzaga chiqaruvchi tashkilotchilik
yotganini eslatib o’tish g’oyatda muhimdir. Zero, davlat asoslari, davlatchilik har bir
jamiyat va xalq boshiga bir marta bitilgan bo’ladi”. Shu ma'noda o’zbek davlatchiligi
miloddan avvalgi 1-mingyillikning birinchi yarmidan o’z tarixini boshlab to Amir Temur
davlatimiz tepasiga kelgunga qadar deyarli 2100 yillik taraqqiyot yo’lini bosib o’tgandi.
Bu ulkan davr ichida davlatimiz boshqaruviga turli sulolalar kelib ketdi. Ularning faoliyati
turli zamonlarda, turli ob'ektiv-sub'ektiv shart-sharoitlarda turlicha kechdi.
Temuriylarning Yevropa bilan aloqalari:
XV asr boshlarida Amir Temur va
Yevropa monarxlari tashqi xavf boʻlmish Usmonli imperiyasiga qarshi yaqinlashishga
harakat qilganlari tufayli rivojlangan. Temuriylar musulmon boʻlsalar-da, Usmonli
turklari va Misr mamluklari bilan kuchli dushmanlik munosabatlari saqlanib qolayotgan
edi.
Garchi
Temuriylar
oʻzini gʻoziy deb
eʼlon
qilgan
boʻlsalar-da, Amir
Temur Yevropa bilan nisbatan doʻstona munosabatlarni davom ettirgan. Yevropa oʻsha
paytda Usmonli turklarning bosqinchi qoʻshinlari tahdidi ostiga qolgan va Yevropa
hukmdorlari kuchli ittifoqchilardan umidvor boʻlayotgan edi. Amir Temur ham xuddi shu
tarzda Yevropa davlatlarini Usmonli dushmanlarini yoʻq qilishda yordam beradigan
ittifoqchilar deb bilgan. 1399-yilda Hindiston yurishlaridan soʻng Amir Temur 1400-
yilda Halab va Damashqni egallagan.
1402-yil
iyuldagi Anqara
jangida Usmonli
hukmdori Boyazid I bilan jang qilib, magʻlubiyatga uchratgan.
Ispaniya va Fransiya qirollari bilan aloqalar:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 49
Anqara jangidan oldin, Yuz yillik urushning tinch bosqichlari vaqtida chet elda
baxtlarini
izlagan
koʻplab Yevropa ritsarlari va
qurolsozlaridan
baʼzilari Amir
Temur armiyasida xizmat qilishgan. Jak du Fey ismli fransuz zamindorining Amir
Temur qoʻl ostida xizmat qilgani haqida maʼlumotlar mavjud, ammo uning xizmati
nimadan iborat boʻlgani nomaʼlum. Shunisi maʼlumki, Amir Temur Nikopol
jangida dahshatli
muvafaqqiyatsizlikka uchragan salib yurishidan soʻng, oʻz
vatandoshlariga qoʻshilib olishi uchun uni ozod qilgan. Jangdan soʻng Usmonli sultoni
koʻplab
mahbuslarni
qatl
etishni
buyurgan,
ammo Amir
Temur Usmoniylarning jihod chaqirigʻiga javob berish uchun yuborgan tatar jangchilari
Jak du Feyni tanib, uni qatl etilishdan qutqarib qolishgan.
Anqara jangi paytida Ispaniyaning ikki elchisi Amir Temur yonida boʻlgan. Ular
Pelayo de Sotomayor va Fernando de Palazuelos. Usmonli turklarning Yevropaga hujum
qilishiga qarshi Amir Temur va Yevropa davlatlari oʻrtasida ittifoq tuzish imkoniyati
mavjud edi. Usmonli va mamluk dushmanlarni tajovuzkor ittifoqlar yordamida oʻrab
olishni istagan Amir Temur uchun aniq sabab bor edi.
Bu ittifoq oʻzida bir asr oldingi fransuz-moʻgʻul ittifoqiga urinishlarni aks ettirgan.
Temur Karl VI saroyiga Sultoniya arxiyepiskopining Dominikan ruhoniysi Jeanni
elchi qilib yuborgan. Jean 1403-yil 15-iyunda Parijga yetib kelib[
], Temurning maktubini
Karl VI ga yetkazgan. Unda quyidagilar yozilgan:
Eng osoyishta, eng muzaffar Qirol va Sulton, Fransiya va boshqa koʻplab millatlar
qiroli, eng qadrli doʻstim, dunyoning eng marhamatli monarxi, koʻplab buyuk urushlar
gʻolibi.
— Amir Temurdan Karl VI ga maktub
Temur Karl VIga harbiy ittifoq hamda tijoriy aloqalarni yanada rivojlantirishni taklif
qilgan. Karl VI faqatgina Temur oʻlimidan sal oldin (1405) javob elchiligini yubora olgan
edi.
Ispaniya bilan aloqalar ham rivojlangan. Ispaniyalik tarixchi Miguel Angel Ochoa
Brunning fikriga koʻra, Kastiliya qiroli Henry III va Amir Temur oʻrtasidagi munosabatlar
oʻrta asr Kastiliya diplomatiyasining eng muhim sahnalari boʻlgan[
Amir
Temur Kastiliya saroyiga Xoji Muhammad al-Qozi ismli Chigʻatoy elchisini xat va
sovgʻa-salomlar bilan yuborgan.
1402-yil dekabrda Amir Temur Anadolu sohilidagi kichik Yevropa avanposti bilan
toʻgʻridan-toʻgʻri ziddiyatga kirishgan. Izmir shahri qal’asi va portini Gospitalyer
ordeni egallab olgan. Amir Temur Izmirni ikki hafta davomida qamal qilib, egallagan.
Ushbu harakat Aragon va Kastiliyani vahimada qoldirgan.
Natijada Kastiliya qiroli Genrix III 1403-yil 21-mayda Rui Gonzales de
Klavixo boshchiligidagi elchilarni yana ikki elchi — Alfonso Paez va Gomes de Salazar
bilan birgalikda Amir Temurning Samarqanddagi saroyiga yuborgan[
]. Elchi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 50
Klavixo 1406-yil Ispaniyaga qaytib kelgach, Amir Temur Ispaniya qirolini „oʻzining oʻgʻli
deb bilishini“ aytgan.
Klavixoning soʻzlariga koʻra, Temurning Ispaniya delegatsiyasiga nisbatan yaxshi
munosabati uning asosiy mezboni „Xitoy hukmdori“ (yaʼni Min sulolasi imperatori
Yongle)ning elchilariga boʻlgan munosabatiga zid boʻlgan. „Yer yuzi sohibi“
unvoniga ega boʻlgan Xitoy hukmdori elchilarini Temur „oʻgʻri va yomon odam“ deb
atagan hamda uning elchilarini ispan elchilaridan orqaga joylashtirgan.
Klavixoning
Samarqandga
tashrifi
Yevropa
jamoatchiligiga Xitoy haqida
maʼlumotlar
yetkazish
imkonini
bergan.
Natijada
yevropaliklar Marko
Polo sayohatlaridan keyin oʻtgan asrlarda ushbu mamlakat haqida bevosita tasavvur
uygʻotishga muvaffaq boʻlishgan. Klavixo axborotida, garchi toʻliq boʻlmasa ham,
imperator Chju Yuanchjan avlodlari oʻrtasida boʻlib oʻtgan fuqarolar urushi haqida
maʼlumotlar berilgan. Ispaniyaliklar baʼzi xitoylik mehmonlar bilan suhbatlashish
imkoniyatiga ega boʻlib, Samarqand va Kambalu oʻrtasidagi karvon yoʻllari toʻgʻrisida
maʼlumotlar olishgan. Yevropa jamoatchiligiga Xitoy poytaxti Kambalu „dunyodagi eng
katta shahar“ ekanligi va bu mamlakatning qudratli qoʻshinlari haqida gapirishdan
tashqari, Klavixo yanglishib, Xitoyning yangi imperatori katoliklikni qabul qilgani haqida
xabar bergan[
]. Shunday qilib, uning maʼlumotlari Xitoyda xristianlikning keng
tarqalgani haqidagi Yevropa dunyoqarashini qoʻllab-quvvatlovchi omillardan biri boʻlib
xizmat qilgan. Bu tasavvur XVII asr boshlariga qadar saqlanib, 1603-yilda taniqli Bento
de Góis ekspeditsiyasi yuborilishining sabablaridan biri boʻlgan.
Amir Temurdan keyingi munosabatlar:
Temur 1405-yilda vafot etgach, uning oʻgʻli Shohrux Mirzo Usmonlilarga qarshi
kurashni
davom
ettirgan
hamda xristian Gʻarbida
bosqinchi Usmonlilar
imperiyasi Yevropadan uzoqlashtirilishi mumkinligiga umid yaratgan.
Bavariyalik sayyoh Iogann Shiltberger 1402-yildan 1405-yilgacha Amir Temur
xizmatida qolgani maʼlum. Shuningdek, koʻplab venetsiyalik va Genuyalik savdogarlar
ham oʻsha davr tashqi aloqalarida faol boʻlishgan.
Yevropa va Temuriylar oʻrtasidagi keyingi aloqalar venetsiyalik sayyoh Niccolò de'
Contining 1420—1425-yillar oraligʻidagi aloqalari boʻlgan. Ispaniyaning sharq bilan
yaqinlashishga boʻlgan istagi 1492-yilda Xristofor Kolumb davriga qadar davom etgan
boʻlsa-da, aloqalar bundan keyin avvalgidek rivojlana olmagan. Yevropaliklarning
maqsadi Xitoyning Buyuk Xoniga yetib borish boʻlgan.
Amir Temur tarixi Yevropada sharqshunoslik bilan bogʻliq holda uzoq tarixga ega.
Hatto
1590-yilda Kristofer
Marlou Buyuk
Temur asarini,
1724-yilda
Hendel Temur operasini yaratgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 51
ADABIYOTLAR:
1.
1 Atiya, Aziz Suryal (1938) [1938], The Crusade in the Later Middle Ages, Kraus,
256ff-bet, ISBN 9780527037000, 2016-05-13da asl nusxadan arxivlandi,
qaraldi: 2022-05-21
2.
Wood, Frances. The Silk Road: Two Thousand Years in the Heart
of Asia Frances Wood. University of California Press, 2002 — 136-
bet. ISBN 9780520243408. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
3.
Fisher, W. William Bayne; Jackson, Peter; Lockhart,
Lawrence. The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1986-02-06
— 375–-bet. ISBN 978-0-521-20094-3. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
4.
Sinor, Denis. Inner Asia by Denis Sinor. Psychology Press, 29 July
1997 — 190-bet. ISBN 9780700708963. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
5.
Fischel, Walter Joseph. Ibn Khaldun in Egypt Walter F.
Fischel, 1967 — 106-bet. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
6.
↑ Daniel, Elton L.; Mahdī, ʻalī Akbar. Culture and customs of Iran by Elton L.
Daniel. Bloomsbury, 2006 — 25-bet. ISBN 9780313320538. Qaraldi: 2013-yil 21-
may.
7.
↑ Gifford, John. The history of France, from the earliest times, to the present
important era, 1792 — 355-bet. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
8.
↑ González de Clavijo, Ruy; Estrada, Francisco López (1999), Embajada a
Tamorlán, Volume 242 of Clásicos Castalia Series (ispancha), Editorial Castalia,
19-bet, ISBN 84-7039-831-8, 2020-08-11da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2022-
05-21
9.
↑ Levathes, Louise (1994), When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the
Dragon Throne, 1405–1433, Oxford University Press, 125–126, 220n-bet, ISBN 0-
19-511207-5. Her source is Fletcher, Joseph F. (1968), „China and Central Asia,
1368–1884“, in Fairbank, John King (muh.), The Chinese world order: traditional
China's foreign relations, Volume 32 of Harvard East Asian series, Harvard
University Press, 211-bet, who in his turn cites a translation of the Persian text of
Yongle's letter from a Samarkand ca. 1475 source
10.
↑ Levathes 1994, ss. 125–126, 220n. Her source is González de Clavijo, Ruy;
Markham, Clements R. (translation and comments) (1859), Narrative of the
embassy of Ruy Gonzalez de Clavijo to the court of Timour at Samarcand, A.D.
1403-6 (1859), 133–134-bet. (Levathes quotes a 1970 reprint, with the same
pagination).
11.
González de Clavijo & Markham 1859, ss. 172–174. During
Clavijo's visit the capital of the Ming Empire was actually Nanjing, rather
than Beijing (Cambalu).
12.
↑ Setton, Kenneth Meyer. A History of the Crusades, Volume VI: The Impact of the
Crusades on Europe Kenneth M. Setton. Univ of Wisconsin Press, 1990-06-15 —
262-bet. ISBN 9780299107444. Qaraldi: 2013-yil 21-may.
