12
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
DIN PSIXOLOGIYASINING SHAXS TARBIYASIDAGI O’RNI
Abdullayeva Sevinch Quvvatboy qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va
psixologiya kafedrasi Amaliy psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
O’rozboyeva Nargiza Baxram qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va
psixologiya kafedrasi Amaliy psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti Pedagogika va
psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14198165
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-noyabr 2024 yil
Ushbu maqolada din tushunchasining moxiyati , uning
inson hayotidagi o’rni, dinning vazifalari, diniy
kechinmalarning psixologik tahlili haqida ,bugungi
globallashuv jarayoni jadal kechayotgan bir davrda
dinning shaxs tarbiyasidagi ahamiyati haqida so’z
yuritiladi.
KEY WORDS
Din, diniy e’tiqod ,kompensatorlik,
regulyativ, legimitizatsiya.
Istiqlol yillarida milliy va diniy qadriyatlarimizni qayta tiklash, ularni kelajak avlod qalbi va
ongiga singdirish, shuningdek, barkamol avlodni milliy va diniy qadriyatlarni qiyosiy tahlil
qila olish hamda ruhan his qila olishiga katta ahamiyat berildi. “Din” so‘zi arab tilidan olingan
bo‘lib, uning lug‘aviy ma’nosi “ishonch”, “e’tiqod”dir. Din tabiat, jamiyat, inson va uning ongi,
yashashdan maqsadi hamda taqdiri insoniyatni bevosita qurshab olgan atrof-muhitdan
tashqarida bo‘lgan, uni yaratgan, ayni zamonda insonlarga to‘g‘ri, haqiqiy, odil hayot yo‘lini
ko‘rsatadigan va o‘rgatadigan ilohiy qudratga ishonch va ishonishni ifoda etadigan maslak,
qarash, ta’limotdir. Din komil insonni tarbiyalashda asosiy tarbiyalovchi qudratga ega bo‘lgan
ma’naviy-axloqiy kuchdir.Aynan din tufayli xalqlarning ming yillar mobaynida boy
ma’naviyati va merosi, o‘zligi omon saqlanib kelindi. Din psixologiyasining asosiy o‘ziga xos
jihati shundaki, unda dinning manbai insonni o‘rab turgan dunyoda emas, balki, insonning
o‘zida, uning ichki dunyosida deb tushuntiriladi.G’arbdagi din psixologiyasi olimlari XX
asrning 90-yillaridan boshlab diniy his-tuyg’ular masalasiga alohida e’tiborlarini
qaratishadi.Dinshunoslik fanida diniy his-tuyg’ularni dinning asosiy manbasi sifatida qarash
e’tiborga olinadi.Masalan,daniyalik faylasuf va psixolog G.Geffding shunday deb yozadi:”His-
tuyg’ular barcha dinlarning,barcha diniy qarashlarning eng muhim xususiyatini tashkil
etadi.Unga qiyosan barcha tasavvurlar unga bog’liq va bo’ysungan holda kechadi”.Shunga
o’xshagan fikrlarni U.Jeyms tomonidan ham ilgari surilgan. Din jamiyatda bir qator ijtimoiy,
ma’naviy, ruhiy vazifalarni bajaradi:
Birinchidan, har qanday din o‘z e’tiqod qiluvchilari uchun to‘ldiruvchilik, tasalli beruvchilik –
kompensatorlik vazifasini bajaradi va shaxs shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
insonda doimiy ehtiyoj hosil bo‘lishi hodisasini olaylik: Inson o‘z hayoti, turmush tarzi, tabiat
va jamiyat bilan bo‘lgan munosabatlari jarayonida hayotiy maqsadlariga erishishi ilojsiz bo‘lib
ko‘ringanida unda qandaydir ma’naviy-ruhiy ehtiyojga zaruriyat seziladi.
Ikkinchidan, muayyan din o‘z ta’limot tizimini vujudga keltirgach, o‘ziga e’tiqod qiluvchilar
jamoasini shu ta’limot doirasida saqlashga harakat qiladi. Bu ijtimoiy hodisa dinning
birlashtiruvchilik – integratsion vazifasi deyiladi. Din hamisha muayyan ijtimoiy, etnik va
13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
ma’naviy hayotni qamrab olishga intiladi. Buning muntazamligini ta’minlash maqsadida din
xalqlarning ijtimoiy hayotiga, shuningdek, adabiyoti va san’atiga chambarchas bog‘lanib keta
olgan.
Uchinchidan, har bir din o‘z qavmlari turmushini tartibga solib, nazorat qiluvchilik –
regulyativ vazifani bajaradi. Dinlar o‘z urf-odatlarining, marosim va bayramlarining qavmlari
tomonidan o‘z vaqtida, qat’iy tartibga amal qilgan holda bajarilishini shart qilib qo‘yadi.
To‘rtinchidan, din aloqa bog‘lashlik, birlashtiruvchilik – kommunikativ vazifani ham bajaradi,
ya’ni har bir din o‘z qavmlarining birligini, jamiyat bilan shaxsning o‘zaro aloqadorlikda
bo‘lishini ta’minlashga intiladi. Bunda u yoki bu dinga e’tiqod qiluvchi kishilarning o‘z dinidagi
boshqa kishilar bilan aloqador ekanligi, o‘zaro huquq va burchlarining borligi, urf-odat va
ibodatlarni jamoa bo‘lib bajarilishi lozimligi nazarda tutiladi.
Beshinchidan, din legitimizatsiya – qonunlashtiruvchilik funksiyasini ham bajaradi. Dinning
bu funksiyasining nazariy asosini yirik amerikalik sotsiolog T.Parsons ishlab chiqdi. Uning
fikricha, har qanday ijtimoiy sistema muayyan cheklovlarsiz mavjud bo‘la olmaydi. Buning
uchun u qonun darajasiga ko‘tarilgan axloq normalarini ishlab chiqishi kerak. Din bunday
normalarni qonunlashtiribgina qolmay, ularga bo‘lgan munosabatni ham belgilaydi.
Oltinchidan, din vazifalarining falsafiy-nazariy jihatlari ham mavjud. Bu vazifa insonga
yashashdan maqsad, hayot mazmunini, dorulfano va dorulbaqo masalalariga o‘z
munosabatini bildirib turishdan iboratdir. Din insonning ruhiy dunyosi bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, uning ijtimoiy hayotida doimo u bilan birga bo‘ladi.Shuning uchun ham dinni
o‘rganish – bu insoniyatni o‘rganish demakdir.Dinni insoniyatdan,insoniyatni dindan ajratib
bo‘lmaydi.
Bugungi globallashuv jarayoni jadal kechayotgan bir davrda dinning shaxs tarbiyasidagi
o‘rnini o‘rganish dolzarb masalardan biri hisoblanadi. Jahon tadqiqotchilari din psixologiyasi
bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borishgan. Jumladan,g‘arb olimlaridan J.Pratt, G.Xall, D.Volf,
D.Mayers o‘z tadqiqotlarida din va psixologiyaning bolalar tarbiyasi va axloqida tutgan o‘rnini
tadqiq qilganlar. U.Jeyms,Z.Freyd o‘z asarlarida din psixologiyasining nazariy jihatlarini
yoritib berganlar.Mamlakatimiz olimlari esa o‘z asarlarida din psixologiyasining ba’zi
jihatlariga e’tibor qaratganlar. Masalan, N.Boymurodov “Amaliy psixologiya” o‘quv
qo‘llanmasida dinning tarbiya jarayoniga ta’sirining ayrim jihatlarini yoritib
bergan.S.K.Kamilov o‘zining falsafa fanlari nomzodligi dissertatsiyasida globallashuv
sharoitida din psixologiyasi rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlarini o’rgandi. Hozirgi kunda
milliy g‘oya va istiqlol mafkurasini shakllantirish va yoshlar ongiga singdirishda dinni to‘g‘ri
hamda tahliliy o‘rganish dolzarb masalalardan biriga aylandi.Hozirgi kunda dinni o‘ziga niqob
qilib olib, uni mafkuraviy ta’sir o‘tkazishning nihoyatda kuchli vositasiga aylantirishga
urinayotgan kuchlar soni oshganligi hech kimga sir emas. Din va diniy qadriyatlar kishilarni
hamisha yaxshilikka va ezgu ishlarga chorlagan hamda muqaddas e’tiqodlarga asoslanib,
shaxsda yuksak insoniy fazilatlarning shakllanishiga xizmat qilgan, insoniyatni komillikka
da’vat etuvchi buyuk ta’limot bo‘lib kelgan. Afsuski, diniy ongning ajralmas qismi bo‘lgan
e’tiqoddan faqat bunyodkor kuch sifatida emas, balki, vayronkor g‘oyalarni o‘zlariga maqsad
qilib olgan kimsalar ham foydalanmoqdalar. Bu esa butun kishilik jamiyatiga, jumladan,
mustaqil O‘zbekiston davlatiga nisbatan turli tahdidlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda.
Ushbu muammolarni bartaraf etish, nafaqat islom dinining, balki, jahon dinlarining ham sof
insonparvarlik tamoyillarini yuzaga chiqarish bugungi kunning dolzarb masalalardan
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, dunyodagi dinlarning barchasi ezgulik g‘oyalariga asoslanadi va
yaxshilik, tinchlik, do‘stlik kabi xususiyatlarga tayanadi. Din odamlarni halollik va poklik,
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
mehr-shafqat, birodarlik va bag‘rikenglikka da’vat etadi.Milliy va diniy qadriyatlarni yaxshi
bilmay, ularning hurmatini o‘rniga qo‘ymay turib,inson yuksak ma’naviyatli bo‘la olmaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdurahmanov F, Abdurahmanova Z.Din psixologiyasi.-T.,2011.
2. Karimova V.M.Ijtimoiy psixologiya.Oliy o’quv yurtlari talabalari uchun darslik.-T.,2012-
196-b.
3. Mirziyoyev Sh.M (2017) report from the 72-th session og the UN.(3)
