44
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
SHAXSLARARO MUNOSABATDA SHAXS AGRESSIVLIGI
MUAMMOSI
Boranbaeva Mohinur Komekbay qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Pedagogika psixologiya kafedrasi amaliy psixologiya yo’nalishi 2-kurs
student.
Jangabayeva Ozoda Zinatdinovna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Pedagogika psixologiya kafedrasi amaliy psixologiya yo’nalishi 2-kurs
student.
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Pedagogika psixologiya kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059616
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 1-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 5-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Shaxslararo munosabatlarda namoyon bo’luvchi
xulq-atvor tiplaridan biri bu — agressiyadir. Inson
agressiyasini o‘rganish serqirra mavzu bo’lib, u
ushbu fenomenning asl mohiyatini ochib berishga
urinayotgan olimlarning diqqatini o‘ziga tortib
keladi.
KEY WORDS
Psixologiya,
agressiya,
frustratsiya, autoagressiv xulq-
atvor.
Agressiya — kishilar o‘rtasidagi turli kelishmovchilik oqibatida kelib chiqadigan har
qanday xulq-atvor modellaridan biri bo’lib, u shunday atamaki, unga oid mulohazalar nafaqat
psixologlarni, balki sotsiolog, huquqshunos, pedagog, faylasuf, qisqasi, ijtimoiy soha
xodimlarining barchasini birdek qiziqtiradi. Agressiya tushunchasining o‘ziga izoh berish
qator qiyinchiliklarni tug‘diradi, chunki, bu termin ko‘plab xatti-harakat shakllarini o‘zida
qamrab olgan. Odamlar biron-bir kimsani agressiv shaxs sifatida tavsiflaganlarida, uni
boshqalarni haqorat qiluvchi, badfe’l, barcha narsani o‘zi istaganidek qilishni istaydigan, o‘z
g‘oyalarini qat’iy himoya qiladigan, yechimi yo‘q muammolar girdobiga o‘zini giriftor
qiladigan inson deb ta’riflashlari mumkin. Agressiyaga nisbatan berilgan bunday ta’rif to‘g‘ri
yo noto‘g‘riligini bilish uchun bu tushunchaga oydinlik kiritish lozim.
Shaxs agressivligi shaxslararo munosabatlarda eng ko‘p uchraydigan, ammo ko‘pincha
e'tibordan chetda qoladigan muammo bo‘lishi mumkin. Agressivlik nafaqat shaxsning o‘ziga,
balki uning atrofidagi odamlar va jamiyatga ham salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Shaxs agressivligi,
shubhasiz, ijtimoiy tizimni buzuvchi, noxush muhitni yaratadigan, insonlar orasida
ishonchsizlikni oshiradigan, muammolarni hal qilishni qiyinlashtiradigan bir holatdir.
Menimcha, agressivlikni tushunish va uning sabablarini aniqlash, uni boshqarish yo‘llarini
izlash shaxsiy va ijtimoiy barqarorlik uchun muhimdir.
Agressivlikning oqibatlari ko‘p jihatdan shaxsning o‘ziga, uning ruhiy salomatligiga,
jamiyatga va atrofidagi insonlarga zarar yetkazadi. Birinchidan, agressiv xatti-harakatlar
shaxslararo munosabatlarni buzadi. Agressivlik davomida odamlar orasida ishonch yo‘qoladi,
bu esa ularning o‘rtasida uzoq muddatli ziddiyatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Agressiv
xatti-harakatlar doimiy ravishda boshqalarga tahdid qilish, ularga zarar yetkazish yoki ularni
noto‘g‘ri tushunishga olib keladi, bu esa jamiyatda noxushlikka sabab bo‘ladi.
45
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Ikkinchidan, agressivlik shaxsning ruhiy salomatligini yomonlashtiradi. G‘azabni va
stressni boshqarishda qiynalgan odamlar ko‘pincha ichki noqulayliklarni his qilishadi, bu esa
depressiya va ansiyete kasalliklariga olib kelishi mumkin (Novaco, 1994). O‘zini va
boshqalarni nazorat qilolmaslik, ba'zan shaxsni ijtimoiy izolyatsiyaga olib keladi, chunki
boshqalar undan qo‘rqishlari yoki undan uzoqlashishlari mumkin.
Agressivlikni kamaytirish va boshqarish uchun bir nechta yondashuvlar mavjud.
Shaxsiy fikrimcha, eng muhim yondashuv bu o‘z-o‘zini anglash va ichki hissiy muvozanatni
tiklashdir. O‘z his-tuyg‘ularini tan olish, boshqarish va boshqalarga to‘g‘ri ifodalash shaxsning
agressivligini kamaytirishi mumkin. Misol uchun, kognitiv-behavioral terapiya (CBT) shaxsga
o‘z fikrlarini va his-tuyg‘ularini boshqarishni o‘rgatadi, bu esa agressivlikni kamaytirishda
samarali usul hisoblanadi (Bandura, 1973).
Agressiyaga aloqador eng birinchi va balki eng mashhur nazariy tushunchaga asosan
bunday fe’l-atvor o‘z tabiatiga ko‘ra ko‘p jihatdan instinktivdir. Bu yondashuv juda keng
tarqalgan bo’lib, unga ko‘ra insonda genetik va konstitutsional jihatdan shunday harakatlar
«programmalashtirilgan»ligi tufayli uning xulq-atvorida agressiya sodir bo’ladi.Insonning
agressiv xatti-harakatlarga moyilligini turlicha tushuntirishga qaratilgan nuqtayi nazarlar
ichida eng mashhuri U. Makdaugoll, Z. Freyd, G. Marrey va boshqa olimlarning «inson va
hayvonlarda agressiyaning tug‘ma instinkti mavjud bo‘ladi»degan qarashlaridir.Lekin
agressiya doimiy ravishda genetik omillarga bog'liq deya olmaymiz. Shaxsda agressiyaning
namoyon bo'lishi ga boshqa omillarga ham o'z ta'sir ini ko'rsatmaydi qolmaydi. Bu kabi
ta'sirlarga ijtimoiy muhit, tengqurlari bilan munosabatlar kiradi, shuningdek, o'ta sovuqqonlik
hamda juda hayajonli holatlarni ham kiritishimiz mumkin.
L. Berkovits (1968, 1981, 1995) va boshqa tadqiqotchilar bunday stimullar qatoriga
qurol kirishini aniqlashdi. Tajribalarning birida o‘yinchoq qurol o‘ynagan bolalar o‘yindan
so‘ng boshqalar kubiklardan qurgan uychani osongina buzib tashlashgani kuzatilgan. Yoki
yana bir tajribada Viskoniya universiteti talabalari ko‘z oldilarida qurol turganda (ularning
nazarida bu qurol oldingi tajribadan so‘ng tasodifan unutib qoldirilgan edi) o‘z «dilozor»lariga
ko‘proq kuchlanishli tok yuborishgan. «Tasodifan unutib qoldirilgan predmet»lar qurol emas,
tennis raketkasi bo‘lganida esa tokni kamroq yuborishgan. AQSHda sodir bo‘layotgan
qotilliklarning teng yarmi shaxsiy qurol orqali amalga oshirilishini bilganda, L. Berkovits
unchalik lol qolmadi. Statistik ma’lumotlarga qaraganda uyda qurol saqlansa, u qachondir
otiladi va qandaydir begona kishi emas, balki atrofdagi tanishlardan birovi jabrlanadi. «Qurol
nafaqat jinoyat sodir qilishga imkon beradi, — deydi L. Berkovits, — balki u jinoyat sodir
qilishga un-dashi ham mumkin. Barmoq tepkiga talpinadi, shuningdek, tepki ham barmoqqa
talpinadi».Bu tushuncha agressiyani emotsiya, motiv yoki ko‘rsatma sifatida emas, balki xulq-
atvor modeli sifatida ko‘rishni taqozo etadi. Bu muhim fikr ko‘plab chalkashliklarni tug‘dirdi.
Agressiya termini ko‘p hollarda g‘azab kabi negativ (salbiy) his-tuyg‘ular bilan, haqorat qilish
va ziyon yetkazish kabi motivlar bilan, hatto negativ ko‘rsatmalar sirasiga kiruvchi irqiy va
etnik xurofot bilan assotsiatsiyalanadi. Bu omillar natijasi zarar yetkazish bo‘lgan xulq-
atvorda albatta muhim rol o‘ynashiga qaramay, ular bunday harakatlar uchun asos boia
olmaydi. G’azab boshqalarga tajovuz qilish uchun aslo zaruriy shart bo‘lib hisoblanmaydi,
boshqacha qilib aytganda, ayrim holatlarda agressiya o‘ta sovuqqonlik holatida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgani kabi, o‘ta kuchli hayajon holatida ham paydo boiishi mumkin. Shuningdek,
agressorlarning ular tajovuz qilayotgan shaxslardan nafratlanishlari yoki ularni yoqtirishlari
umuman shart emas. Ko‘pchilik odamlar o‘zlari yoqtirgan insonlarga zulm o‘tkazadilar.
Agressivlik shakllanishida oilaviy muhitning ahamiyati katta. Agarda oilada nizolar,
turli xil kelishmovchiliklar, ota-ona va farzandlar o'rtasidagi munosabatlar salbiy bo'lishi
holatlari kuzatilsa, albatta, bolalarda agressivlik namoyon bo'lishiga olib keladi. Tengqurlari
bilan munosabatlar ham katta ta'sir ko'rsatadi. Haddan tashqari agressiv insonlar do'stlari
46
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
davrasidan siqib chiqariladi. Hozirgi kunda agressivlikning shakllanishida asosiy rol
o'ynayotgan sabablardan biri bu ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda,
innternet hisoblanadi. Bugungi kunga kelib ko'pchilik insonlar virtual olamga bog'lanib
qolishmoqda. Ular tomosha qilayotgan jangarilikni, agressivlikni targ'ib etuvchi filmlar,
o'yinlar inson psixikasiga o'z ta'sirini ko'rsatmoqda. Shu tariqa insonlar ongostida agressiv
xulq-atvor shakllanmoqda. Autoagressiya tushunchasiham mavjud.
Autoagressiv xulq-
atvorda agressiya shaxsning o'ziga qarshi yo'naltirilgan bo'ladi.
Shaxs agressivligi shaxslararo munosabatlarda, jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni
keltirib chiqaradigan jiddiy muammo hisoblanadi. Agressivlikning sabablari ichki va tashqi
omillarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shaxs agressivligini kamaytirish va boshqarish uchun
psixoterapiya, stressni boshqarish, samarali kommunikatsiya va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
tizimlaridan foydalanish zarur. O‘z-o‘zini anglash va ichki tinchlikka erishish orqali, nafaqat
shaxsning salomatligi yaxshilanadi, balki atrofidagi odamlar bilan munosabatlar ham ijobiy
tomonga o‘zgaradi.
REFERENECES
1. N.Ismoilova, D.Abdullayeva “Ijtimoiy psixologiya” o’quv qo’llanma. T.:2013
2. Anderson, C.A., & Bushman, B.J. (2002). Human Aggression and Violent Behavior: A
Social Psychological Perspective. Psychology Press.
3. Bandura, A. (1973). Aggression: A Social Learning Analysis. Prentice-Hall.
4. Novaco, R.W. (1994). Anger as a Risk Factor for Violence. Clinical Psychology Review,
14(6), 441-456.
5. Geen, R.G. (2001). Human Aggression. Open University Press.
