YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
ИШНИ СУДГА ҚАДАР ЮРИТИШДА АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Суюнов Шахзодбек Шовкатович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Ортиқов Иброҳим Исмоилжон ўғли
Ўзбекистон Респебликаси ИИВ Академияси 3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15691118
Аннатация
:
Ишни
судга
қадар
юритиш
босқичида
ахборот
технологияларидан
фойдаланишнинг процессуал асослари вааҳамиятини ўрганиш, жиноятларга қарши
курашиш, жиноятларниолдини олиш, очиш ва самарали тергов қилишда ижобий
тажриба ҳамда ҳуқуқни мухофаза қилувчи органлар ходимларини ахборот
технологиялари билан ишлаш жараёнидаги камчиликлар ва муаммоларини ҳал
қилишда ўрганилган масалалар ёритилган.
Калит сўзлар
Суд, ишни судга қадар юритиш, ахборот техналогиялари, жиноят иши, ҳуқуқни
мухофаза қилувчи органлар,
Президентимиз Ш.М.Мирзиёэв айтганидэк “халқ давлатоганларига эмас давлат
органлари халққа хизмат қилиши керак” дэганэзгу халқчил гояни илгари сурмоқда
1
.
Ўзбэкистон РеспубликасиПрезидэнтининг 2020 йил 26 мартда қабул қилинган “
Жамоатхавфсизлигини та`минлаш ва жиноятчиликка қарши курашиш соҳасида Ички
ишлар органлари фаолиятини сифат жиҳатдан янги босқичга кўтариш чора-
тадбирлари тўг`рисида ”ги ПФ-6196-сонли фармони қабул қилинди
2
.Ушбу фармон
билан қабул қилинган ёл харитасига мувофиқ ички ишлар органлари учун ахборот
технологиялари соҳасида қуйидаги бир қатор вазифалар бэлгиланди- уюшган
жиноятчилик, терроризм ва экстремизм, гиёҳванд воситалар, психотроп моддалар ва
уларнинг аналоглари ноқонуний айланмасига қарши курашиш чора тадбирлари
самарадорлигини ошириш, ахборот технологиялари ва Интернет тармоғидан
фойдаланиш соҳасидаги жиноятларга қарши курашиш борасида тубдан янги
механизмларни жорий этиш; тезкор бўлинмалар фаолиятини аппарат-дастурий
таъминлаш, замонавий ахборот технологияларини кенг татбиқ этиш
3
. Ички ишлар
вазирлигининг Ҳуқуқий статистика ва тезкор -ҳисоб маълумотлари маркази ва унинг
қуйи тизимларини, ахборот технологияларини кенг жорий этган ва Ўзбэкистон
Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбэкистон Республикасини
янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги 4947-сонли
фармони фаолиятини рақамлаштирган ҳолда ташкил этиш ва тўлақонли фаолият
1
Б.Б.Муродов.
Жиноят-процессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факультети 2009. Б. 66-69.
2
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2012. Б.24
3
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификация қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
юритиши бўйича ташкилий чораларни белгилаш. “Электрон жиноий-ҳуқуқий
статистика” ягона ахборот тизими ва 2019—2021-йилларда тўпланган ҳуқуқий
статистик маълумотлар архиви Ички ишлар вазирлиги тасарруфига ўтказилишини
ҳамда бошқа зарур ташкилий чоралар кўрилишини таъминлаш
4
.Ўзбэкистон
Республикаси Президентининг 2020 йил 20 августда қабул қилинган “Суд-тергов
фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимой қилиш кафоларларини янада
кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида ”ги 6041-сонли фармонида жиноят ишларини
тергов қилиш жараёнига замонавий ахборот коммуникация технологияларини кенг
жорий этиш,суриштирув ва дастлабки тергов органларининг моддий-техника
базасини янада мустаҳкамлаш ва кадрлар салоҳиятини оширишга доир муаммолар
кўрсатиб ўтилиб, электрон жиноий-ҳуқуқий статистика” ягона ахборот тизимида
яратилган жиноятга оид ариза, хабар ва бошқа маълумотларни электрон рўйхатга
олиш ва уларни кўриб чиқиш натижаларининг ягона электрон ҳисобини юритиш
имконини бэрувчи дастурий модулни барча терговга қадар текширувни амалга
оширувчи органларга уланишини ва 2021 йил 1 январдан бошлаб тўлиқ ишга
туширилишини; уч ой муддатда жиноятлар ҳақидаги ариза, хабар ва бошқа
маълумотларни қабул қилиш ва кўриб чиқиш, шунингдэк, терговга қадар текширув
ҳаракатларини ўтказиш тартибини бэлгиловчи норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси
ишлаб чиқилишини таъминлаш бэлгилаб бэрилган
5
.
Мамлакатимизда ўтган давр мобайнида судга қадар иш юритиш босқичида суд
назоратини кучайтириш, мазкур сохани либэраллаштириш бўйича кенг кўламли чора
тадбирлар кўрилаётганини яна бир бор такидлаш жоиздир.
Ишни судга қадар иш юритиш босқичида яни ариза ва хабарларни олгандан то
терговга қадар текширув ва жиноят ишини тергов қилиб судга жўнатилгунча бўлган
даврни ўз ичига олиб ушбу жараёнида ички ишлар органлари ходимлари замонавий
ахборот технологиялар фойдаланиш ахборотларни йиғиш, сақлаш, узатиш, қайта
ишлаш усул ва воситалари мажмуидир бўлганлиги боис ходимлар ортиқча
қоғозбозлик вақт маблағ сарфламасдан малумотларни олиш узатиш имконияти
эгалиги ишларни унумдорлигини оширади
6
. Амалга ошириладиган ислоҳотларга
қарамасдан ишни судга қадар юритиш бошқичида бир қатор муаммолар учраб
турибди. Жумладан ҳалигача жиноят-процессуал кодэксида электрон далил тушунчаси
ва уни олиш, қайд этиш ва расмийлаштириш тартиби мавжуд эмас.Бу эса амалиётда
бир қанча қийинчиликлар туг`дирмоқда ҳамда исботлаш жараёнига ўзиниг салбий
та`сирини кўрсатмоқда
7
.Терговга қадар текширув, суриштирув ва дастлабки тергов
давомида қуйидаги процессуал ҳаракатлар ва тергов ҳаракатлари видэоёзув орқали
қайд этилиши шартлиги бэлгилаб қўйилган
4
. Ш.Ш.Суюнов.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari. “Замонавий дунёда
педагогика ва психология” номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi. 9.06.2023 йил
5
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
6
. А.Т.Аширбоев.
Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти. Эксмерткриминалистик фаолият:
истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
7
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
- ўта оғир жиноятлар бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
- ўздан кечириш;
- тинтув;
- кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш;
- тергов эксперименти;
- шахсни ушлаш;
- ҳимоячидан воз кечиш;
- шахсни ушлаш жараёнида ўтказиладиган шахсий тинтув ва олиб қўйиш.
8
Бироқ видэоёзувдан фойдаланишнинг аниқ бир тартиби унга қўйиладиган
талаблар жиноят-процессуал кодэксида бэлгилаб қўйилган эмас. Ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш жараёнида ахборот технологияларидан фойдалинилмаяпти ва
бу бўйича аниқ тартиб мавжуд эмас. Юқорида санаб ўтганимиздэк ўта оғир жиноятлар
бўйича ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш, тинтув кўрсатувларни ҳодиса
содир бўлган жойда текшириш, тергов эксперименти каби тегов ҳаракатларини
ўтказишда видэоёзувдан фойдалниш мажбурий лекин жиноят-процессуал кодэкси
3481- моддасида баён этилган ё`қолган жиноят иши матриалларини тиклаш тартибида
ва манбаларида тергов ҳаракати видэоёзувидан фойдаланиш бэрилмаган
9
.
Юқоридаги муаммо ва камчиликларни ўрганиб чиқиб уларни самарали ҳал этиш
мақсадида қуйидаги таклифларни бэрамиз:
Жиноят-процессуал кодэксига 81- моддаси иккичи хатбошига қуйидагича
ўзгартириш киритиш (далил турлари) маълумотларгувоҳнинг, жабрланувчининг,
гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг кўрсатувлари, экспертнинг
хулосаси, ашёвий ва рақамли далиллар, овозли ёзувлар, видэоёзувлар, кинотасвир ва
фотосуратлардан иборат материаллар, тергов ва суд ҳаракатларининг баённомалари
ва бошқа ҳужжатлар билан аниқланади.
Терговга қадар текширув, суриштирув ва дастлабки тергов давомида камерадан
фойдаланиш бўйича камера сифат даражасига қуйидагича талаб жорий этиш Тасвир
сифаи бўйича-ФУЛЛ ҲД секундига 60 кадр Овоз сифат бўйича- 1080 герс 3.Ўзбэкистон
Республикаси жиноятпроцессуал кодэкси 3481-моддаси иккинчи қисмига қуйидагича
ўзгартиш киритиш йўқолган жиноят ишини ёки унинг материалларини тиклаш
жиноят иши ҳужжатларининг ушбу Кодексда белгиланган тартибда далиллар дэб
топилиши мумкин бўлган сақлаб қолинган кўчирма нусхалари ҳамда тергов ҳаракати
видэоёзувлари бўйича ва процессуал ҳаракатларни бажариш орқали амалга
оширилади
10
.
Хулоса қилиб айтганда ишни судга қадар юритишда ахборот техналогиялар
фойдаланиш орқали ички ишлар органлар ходимларининг вақти маблағлари
тежалиши ортиқа сарсон саргардонликлардан қутулиш бундан ашқари терговгв қадар
текширув ва тергов даврида ахборот техналогия фойдаланиш жиноятларни тез ва тўла
очишда одил судловни таминлашда ёрдам беради. Судга қадар иш юритиш босқичида
8
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
9
А.Й.Абдуллаев.
Гувоҳнинг била туриб ёлғон кўрсатув бериши сабаблари. Евразийский журнал права,
финансов и прикладных. 2023 г.
10
А.Й.Абдуллаев.
Гувоҳ ва жабрланувчини сўроқ қилишнинг тактик жиҳатлари. Евразийский журнал права,
финансов и прикладных. 2022 г.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
замонавий ахборот технологиялар ва ахборот технологиялари фойдаланиши терговга
қадар текширув ва тергов ҳаракатларини тез ва самарали, унинг натижаларини эса
мустахкам ва ишончли бўлишига хизмат қилади
11
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
11
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в
системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
26.
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
