YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
BARGNING MORFOLOGIK TUZILISHI VA XILMA-XILLIGI
Umaraliyeva Mohlaroyim Azimjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102-guruh talabasi
Tojiboyev Murodali Umaraliyevich
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.14263908
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘simliklarning barg organi, uning morfologik tuzilishi va
xilma-xilligi haqida umumiy ma’lumotlar keltirilgan. Bargning asosiy tuzilish elementlari – barg
bandi, plastinkasi va asoslari, shuningdek, ularning shakli, joylashuvi, chetiga ko‘ra turlanishi
batafsil tahlil qilingan.
Abstract:
This article provides general information about the leaf organ of plants, its
morphological structure, and diversity. The main structural elements of the leaf—petiole,
blade, and base—along with their shapes, arrangement, and variations based on their edges,
are analyzed in detail.
Аннотация:
В cтатье данном тезисе представлены общие сведения о листовом
органе растений, его морфологическом строении и разнообразии. Подробно
проанализированы основные структурные элементы листа — черешок, пластинка и
основание, а также их формы, расположение и разновидности по краю.
Kalit so’zlar:
Barg, fotosintez, transpiratsiya, vegetative organ, band, poya, yaproq,
oddiy, murakkab, novda, ekologik moslashuv.
Key words:
Leaf, Photosynthesis, Transpiration, Vegetative organ, Petiole, Stem, Leaf,
Simple, Compound, Branch, Ecological adaptation.
Ключевые слова:
лист, фотосинтез, транспирация, вегетативный орган, черешок,
стебель, листовая пластинка, простой, сложный, побег, экологическая адаптация.
Barg – o’simliklarning asosiy vegetativ organlaridan biri bo‘lib, u fotosintez,
transpiratsiya, va gaz almashinuvini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bargning
morfologik tuzilishi va xilma-xilligi o‘simlik turlarining ekologik sharoitlarga moslashganligini
aks ettiradi. Barg uch qismdan iborat: 1. Barg bandi (petiolus): Bargni poya yoki novdaga
biriktiradi va oziq moddalar va suvning harakatlanishiga yordam beradi. Ayrim o‘simliklarda
barg bandi bo‘lmasligi mumkin (sesisil barglar). 2. Barg plastinkasi (lamina): Fotosintez,
transpiratsiya va gaz almashinuvining asosiy qismi. U shakli, kattaligi va yuzasiga ko‘ra xilma-
xildir. 3. Barg asoslari: Barg bandining poya bilan tutashgan qismi bo‘lib, ba’zi o‘simliklarda
qo‘shimcha tuzilmalar (stipula - qo‘shimcha yaproqchalar) bo‘lishi mumkin. Bargning ichki
tuzilishi uning asosiy vazifalarini bajarishga moslashgan. Bargning mikroskopik tuzilishi
quyidagi qatlamlardan iborat: 1. Epidermis: Bargning tashqi himoya qatlami bo‘lib, yuqori va
pastki epidermisdan iborat. Epidermis hujayralari qalin qobiq bilan qoplangan va kutikula
qatlami mavjud bo‘lib, suvning bug‘lanishini kamaytiradi. Pastki epidermisda odatda stoma
(tezak teshiklari) joylashgan. Stoma orqali gaz almashinuvi va transpiratsiya amalga oshadi. 2.
Mezofil hujayralari fotosintez jarayoni uchun javobgar bo‘lib, bargning asosiy qatlami
hisoblanadi. U ikki qismga bo‘linadi: Ustun (palisada) mezofili: Xloroplastlarga boy bo‘lib,
asosiy fotosintez jarayoni shu yerda amalga oshadi. Gubkasimon mezofil: Hujayralar orasida
ko‘p bo‘shliqlar mavjud bo‘lib, gaz almashinuvi uchun sharoit yaratadi. 3. Tomirlar (o‘tkazuvchi
to‘qimalar). Bargdagi tomirlar suv, mineral moddalar va organik moddalarni tashish uchun
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
xizmat qiladi. Tomirlar ikkita asosiy o‘tkazuvchi to‘qimadan iborat: Ksilema: Suv va mineral
moddalarni ildizdan barglarga yetkazadi. Floema: Fotosintez mahsulotlarini barglardan
o‘simlikning boshqa qismlariga tarqatadi [1].
O‘simliklar evolyutsiyasi davomida turli yashash sharoitlariga moslashib, barglar xilma-
xil ko‘rinishga ega bo‘lgan: 1. Ignasimon barglar. Ignasimon barglar asosan quruq sharoitda
yashaydigan o‘simliklarga xos. Ular suv yo‘qotilishini kamaytirish uchun kichrayib, ignaga
aylangan (masalan, qarag‘ay, saksovul). 2. Sharsimon yoki pichansimon barglar: Suvga boy
hududlarda keng barglar uchraydi. Bu barglar gaz almashinuvini va suv bug‘lanishini maksimal
darajada oshiradi (masalan, tropik o‘simliklar). 3. Modifikatsiyalangan barglar Shox barglar:
Himoya funksiyasini bajaradi (masalan, kaktus). Tuzoqli barglar: Hasharotlarni tutish uchun
moslashgan (masalan, mushukqush). G‘amlovchi barglar: Suv yoki oziqa moddalari
to‘planadigan joy (masalan, piyoz, aloe). Barglarning ekologik roli. Barglar nafaqat o‘simliklar,
balki atrof-muhit uchun ham katta ahamiyatga ega: 1. Fotosintez jarayonida kislorod ishlab
chiqaradi va karbonat angidridni yutadi. 2. Transpiratsiya orqali havo namligini tartibga soladi.
3. Tuproqni eroziyadan himoya qiladi va ekotizimning barqarorligiga hissa qo‘shadi. Ba'zi
o‘simliklarda barglar oziq moddalarni saqlash uchun moslashgan (masalan, piyoz barglari).
Shuningdek, barg tomirlari orqali oziq moddalar va suv boshqa organlarga yetkaziladi. 5.
Himoya vazifasi. Ayrim o‘simliklarning barglari tikan, shox yoki g‘adir-budir shaklga ega bo‘lib,
ularni hayvonlardan himoya qiladi. Barglarning shakli, o‘lchami va ichki tuzilishi o‘simlik
yashayotgan ekologik sharoitlarga moslashgan: 1. Kserofit o‘simliklar. Suv tanqisligi sharoitida
yashaydigan o‘simliklarda ignasimon yoki qalin kutikulali barglar rivojlangan (masalan,
kaktuslar). Barglar kichrayib, transpiratsiyani kamaytiradi va suv saqlashga yordam beradi. 2.
Mezofit o‘simliklar. Namlik mo‘l bo‘lgan hududlarda keng va yupqa barglar uchraydi. Bu shakl
transpiratsiya va fotosintezni samarali o‘tkazadi (masalan, bug‘doy, kartoshka). 3. Gidrofit
o‘simliklar: Suv muhitida yashaydigan o‘simliklarda yupqa, suv yuzasida suzuvchi yoki suvga
to‘la barglar mavjud (masalan, suv o'tlari). 4. Tropik hududlardagi o‘simliklarda katta va keng
barglar mavjud bo‘lib, quyosh nurini maksimal darajada qabul qiladi (masalan, banan).
Modifikatsiyalangan barglar: O‘simliklarning ba'zi turlari yashash sharoitiga qarab, barglarini
modifikatsiyalashgan organlar sifatida rivojlantiradi: 1. Himoya tikanlari. Hayvonlardan
himoya qilish uchun (masalan, kaktus, akatsiya). 2. Tuzoq barglar. Oziqa yetishmovchiligi
sharoitida hasharotlarni tutib, ulardan oziq moddalar oladi (masalan, mushukqush). 3.
G‘amlovchi barglar. Oziq modda va suv saqlash uchun moslashgan (masalan, aloe, piyoz). 4.
Vegetativ ko‘payuvchi barglar. Ba'zi o‘simliklarda barglar yangi o‘simliklar hosil qilish imkonini
beradi (masalan, bryofillum). Barglar nafaqat o‘simliklar uchun, balki inson va boshqa tirik
organizmlar uchun ham katta ahamiyatga ega: 1. Oziq-ovqat manbai: Ko‘plab o‘simliklarning
barglari to‘g‘ridan-to‘g‘ri oziq-ovqat sifatida ishlatiladi (masalan, ismaloq, salat barglari). 2.
Dorivor ahamiyat: Barglar ko‘plab dorivor xususiyatlarga ega bo‘lib, tibbiyotda ishlatiladi
(masalan, aloe, yalpiz). 3. Havoni tozalash: Barglar karbonat angidridni yutib, kislorod ishlab
chiqaradi, bu esa atmosferaning tozaligini saqlashga yordam beradi. 4. Xomashyo sifatida:
Choy, tutun barglari, tol barglari kabi mahsulotlar sanoat va maishiy ehtiyojlarda ishlatiladi.
[1,2].
Bargning morfologik xilma-xilligi 1. Tuzilishiga ko‘ra a)Oddiy barglar: Barg plastinkasi
bitta bo‘ladi (masalan, olma, qayin). b) Murakkab barglar: Barg plastinkasi bir necha
yaproqchadan iborat (masalan, loviya, yong‘oq). 2. Bargning chetiga ko‘ra Silliq chetli:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
25
Plastinka chetlari tekis (masalan, terak). Tishsimon: Plastinka chetlari tishli (masalan, atirgul).
Kesma-kesma: Plastinka chuqur kesmalarga ega (masalan, sabzi). 3. Joylashuviga ko‘ra
Navbatlashib joylashgan: Har bir tugundan bitta barg chiqadi (masalan, qovoq). joylashgan: Har
bir tugundan ikkita barg chiqadi (masalan, yalpiz). Shoxlanib joylashgan: Bir tugundan bir
nechta barg chiqadi (masalan, kashtan). 4. Shakliga ko‘ra yurak shaklidagi: Masalan, tog‘rayhon;
nayza shaklidagi: Masalan, bug‘doy; igna shaklidagi: Masalan, qarag‘ay. 5. Ekologik
moslashuviga ko‘ra suvli barglar: Semirishgan, suv zaxirasiga ega (masalan, kaktus); iynasimon
barglar: Transpiratsiyani kamaytirish uchun moslashgan (masalan, qarag‘ay); yassilashgan
barglar: Yorug‘likni yaxshi tutish uchun keng yuzaga ega (masalan, zambil) [2,3].
Barg – o‘simliklarning hayotiy jarayonlarida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan vegetativ
organ bo‘lib, uning morfologik tuzilishi va xilma-xilligi o‘simliklarning ekologik sharoitlarga
moslashuvchanligini aks ettiradi. Bargning oddiy yoki murakkab bo‘lishi, shakli, cheti va
joylashuvi o‘simlik turiga xos belgilarni tashkil qiladi. Shu bilan birga, barglarning fotosintez,
transpiratsiya va gaz almashinuvini amalga oshirishi o‘simlik hayotini qo‘llab-quvvatlaydi.
Barglarning ekologik moslashuvlari (masalan, iynasimon, suvli yoki keng yuzali bo‘lishi)
ularning yashash muhitiga moslashishiga yordam beradi. Bu xilma-xillik o‘simliklarning
evolyutsion rivojlanishini ko‘rsatib, ularni o‘rganish va tasniflashda muhim mezon hisoblanadi.
Barglarning funksional xilma-xilligi Fotosintez: Quyosh energiyasini organik moddalarga
aylantiradi. Transpiratsiya: Suv bug‘ini chiqarib, o‘simlikdagi suv aylanishini ta’minlaydi. Gaz
almashinuvi: Barg ostida joylashgan og‘izchalari orqali kislorod va karbonat angidrid
almashinuvini amalga oshiradi. Bargning morfologik xilma-xilligi o‘simliklarning ekologik
sharoitlarga moslashuvi, yashash joyi va hayotiy sikli bilan bog‘liq. Bu xilma-xillikni o‘rganish
o‘simliklarni aniqlash va tasniflashda muhim ahamiyatga ega[1,3,4].
References:
1.
O’.E.Xo’janazarov, X.Mavlonov, J.S.Sadinov. “Botanika o’simliklar sistematikasi” Toshkent
“Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
O’.Pratov, A.S. To’xtayev, F.O’.Azimova, I.Z.Saparboyev, M.T. Umaraliyeva. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
M.I. Ikromov, X.N. Normurodov, A.S. Yuldashev. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
S. Mustafayev, O’. Ahmedov. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
