YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
64
BLOKCHEYN TEXNOLOGIYASINING ASOSIY KOMPONENTLARI
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Numonova Hulkar Naim qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Matematika va Informatika yo’nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15075810
Annotatsiya
: Blokcheyn – bu markazlashmagan va o‘zgartirib bo‘lmaydigan
ma’lumotlar bazasi bo‘lib, tranzaksiyalarni xavfsiz va shaffof tarzda saqlashni ta’minlaydi.
Ushbu texnologiya turli sohalarda qo‘llanilmoqda va uning samarali ishlashi bir nechta asosiy
komponentlarga bog‘liq. Blokcheynning asosiy komponentlari quyidagilardan iborat: tugunlar
(nodes) – tarmoqning ajralmas qismi bo‘lib, har bir tugun blokcheynning nusxasini saqlaydi;
tranzaksiyalar (transactions) – foydalanuvchilar tomonidan amalga oshiriladigan
operatsiyalar; bloklar (blocks) – tranzaksiyalarni o‘z ichiga olgan ma’lumotlar tuzilmasi. Har
bir blok oldingi blok bilan bog‘langan bo‘lib, bu butun zanjirning yaxlitligini ta’minlaydi.
Blokcheynning xavfsizligi va ishonchliligini ta’minlovchi muhim omillardan biri xesh
funktsiyasi (hash function) bo‘lib, u tranzaksiya ma’lumotlarini shifrlaydi va har bir blokga
noyob identifikator beradi. Konsensus mexanizmi (consensus mechanism) esa tarmoq
ishtirokchilarining tranzaksiyalarni tekshirish va tasdiqlash jarayonida kelishib olishini
ta’minlaydi. Eng mashhur konsensus mexanizmlari Proof of Work (PoW) va Proof of Stake
(PoS) hisoblanadi.
Kalit soʻz.
Blokcheyn, taqsimlangan reyestr (DLT - Distributed Ledger Technology),
kriptografiya, hash funksiyasi, blok, tugun (Node), konsensus algoritmi, smart-kontraktlar,
tarmoq ishtirokchilari, tranzaksiya, markazlashmagan tarmoq (Decentralization),
kriptovalyuta, PoW (Proof of Work), PoS (Proof of Stake), tokenizatsiya.
Аннотация.
Блокчейн-это децентрализованная и неизменяемая база данных,
которая обеспечивает безопасное и прозрачное хранение транзакций. В руководстве по
этому типу технологии и ее эффективной работе приведены несколько основных
компонентов. Основными компонентами блокчейна являются: узлы (Узлы) – составная
часть сети, где каждый узел хранит копию блокчейна; транзакции (транзакции) –
операции, выполняемые пользователями; блоки (блоки) – структура данных,
содержащая транзакции. Каждый блок был связан со старым блоком, что обеспечивало
целостность всей цепочки. Одним из важных факторов, обеспечивающих безопасность
и надежность блокчейна, является хеш-функция (хеш-функция), которая преобразует
данные трансляции и присваивает каждому блоку уникальный идентификатор.
Механизм консенсуса (Consensus Mechanics), с другой стороны, гарантирует, что
сетевые разработчики исходят из процесса проверки и управления транзакциями.
Наиболее популярными механизмами консенсуса являются доказательство работы
(военнопленный) и доказательство столба (POS).
Ключевое
слово.
Блокчейн,
распределенный
реестр
(Dlt-технология
распределенного реестра), криптография, хеш-функция, блок, узел (Узел), алгоритм
консенсуса, смарт-контракты, производители сетей, транзакции, децентрализованная
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
65
сеть (децентрализация), криптовалюта, кэптивный (доказательство работы), POS
(доказательство в столбце), токенизация.
Annotation.
A blockchain is a decentralized and unmodified database that provides
secure and transparent storage of transactions. In the manual on the types of this technology
and its effective work is a link to several specific components. The main components of a
blockchain are: nodes (nodes) are an integral part of the network, and each node stores a copy
of the blockchain; transactions (transactions) are transactions carried out by users; blocks
(blocks) are data structures that contain transactions. Each block was connected by an old
block, which ensured the integrity of the entire chain. One important factor that ensures the
security and confidence of the blockchain is the hash function (hash function), which alters
translation data and gives each block a unique identifier. The consensus mechanism
(consensus mechanism), on the other hand, provides the origin of network manufacturers in
the process of checking and managing transactions. The most popular consensus Mexicanism
is proof of work (prisoner of war) and proof of Pillar (PoS).
Keyword.
Blockchain, distributed registry (Dlt-distributed notebook technology),
cryptography, hash function, block, node (node), consensus algorithm, smart-contracts,
network manufacturers, transaction, decentralized network (decentralization), crypto-
currency, captive (proof of work), PoS (proof of column), tokenization.
Kirish.
Zamonaviy raqamli dunyoda ma’lumotlarning ishonchliligi va xavfsizligi muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, moliyaviy tranzaksiyalar, shaxsiy ma’lumotlar va shaffoflik
talab qilinadigan boshqa sohalarda blokcheyn texnologiyasi inqilobiy yechim sifatida paydo
bo‘ldi. So‘nggi yillarda blokcheyn texnologiyasi turli sohalarda katta e’tibor qozondi. Uning
markazlashmagan va xavfsiz tuzilishi ma’lumotlarni o‘zgartirishning deyarli imkonsizligini
ta’minlaydi. Ko‘plab sohalar, jumladan, moliya, sog‘liqni saqlash, logistika va hatto hukumat
tizimlari blokcheyn texnologiyasidan foydalanishni boshladi. Blokcheynning ishonchliligi va
samaradorligi uning asosiy komponentlari orqali ta’minlanadi. Ushbu maqolada blokcheyn
tizimining har bir muhim tarkibiy qismi batafsil ko‘rib chiqiladi. Blokcheyn – bu "bloklar
zanjiri" bo‘lib, har bir blok o‘zida tranzaksiyalar (yoki ma’lumotlar yozuvi)ni saqlaydi.
Blokning tuzilishi: Har bir blok quyidagi asosiy qismlardan iborat:
1. Tranzaksiyalar to‘plami – foydalanuvchilar o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvi yoki
to‘lov operatsiyalari.
2. Oldingi blokning xeshi – har bir blok oldingi blok bilan bog‘langan bo‘lib, bu tizimning
butunligini saqlaydi.
3. Taymstamp (vaqt muhri) – tranzaksiya qachon amalga oshirilganini ko‘rsatadi.
4. Nonce – yangi blok yaratishda ishlatiladigan maxsus raqam.
5. Merkle daraxti – barcha tranzaksiyalarni siqilgan holda ifodalovchi tuzilma bo‘lib,
ma’lumotlarni xavfsiz saqlashga yordam beradi.
Bloklar bir-biriga bog‘langanligi sababli blokcheyndagi ma’lumotlarni o‘zgartirish juda
qiyin.
Taqsimlangan Reyestr (DLT – Distributed Ledger Technology)
Oddiy ma’lumotlar bazalari markaziy serverda saqlanadi. Blokcheyn esa taqsimlangan
reyestr texnologiyasi (DLT) orqali ishlaydi.
Buning afzalliklari:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
66
✅
Xavfsizlik yuqori – hujumchilarning tizimni buzishi qiyinlashadi.
✅
Shaffoflik ta’minlangan – barcha tranzaksiyalar ochiq va kuzatilishi mumkin.
✅
Nusxalarning ko‘pligi – har bir tugun o‘z ma’lumotlar nusxasiga ega bo‘lgani uchun
tizim doimiy ishlaydi.
Taqsimlangan
reyestr
texnologiyasi
blokcheynning
asosiy
negizi
bo‘lib,
markazlashmagan ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi.
Konsensus Mexanizmlari: Tizim Ishlashini Tashkil etish
Blokcheyn tarmog‘ida tranzaksiyalarni tasdiqlash uchun turli konsensus mexanizmlari
ishlatiladi.
Asosiy konsensus mexanizmlari:
1. Proof of Work (PoW – Ish isboti)
Bitcoin kabi kriptovalyutalar ushbu mexanizmni ishlatadi.
Maynerlar murakkab matematik masalalarni yechib, yangi blok yaratadilar.
Kamchiligi – juda katta elektr energiyasi talab qiladi.
2.
Proof of Stake (PoS – Ulush isboti)
Tranzaksiyalarni tasdiqlash uchun foydalanuvchilarning token miqdori asos qilib
olinadi. Ethereum 2.0 ushbu mexanizmga o‘tmoqda.
Afzalligi – kam energiya sarfi va tezkorlik.
3.
Delegated Proof of Stake (DPoS – Vakillik asosidagi ulush isboti)
Foydalanuvchilar o‘z vakillarini saylaydi.
EOS, Tron kabi tizimlarda ishlatiladi.
Konsensus mexanizmlari blokcheynning firibgarlikdan himoyalanishini ta’minlaydi.
Kriptografiya – Tizimning Xavfsizlik Asosi. Blokcheyn tizimi kriptografiya yordamida
himoyalanadi. Muhim elementlari:
1.
SHA-256 va Keccak-256 hash funksiyalari – tranzaksiyalar va bloklarni kodlash uchun
ishlatiladi.
2. Ikkita kalitli shifrlash – maxfiy (private key) va ochiq (public key) kalitlar yordamida
ma’lumotlar shifrlanadi.
3. Raqamli imzolar – tranzaksiyalarni tasdiqlash uchun ishlatiladi.
Kriptografiya blokcheynni buzilmas va xavfsiz qiladi.
Smart-kontraktlar – Avtomatlashtirilgan Bitimlar
Smart-kontraktlar oldindan belgilangan shartlar bajarilganda avtomatik ravishda ishga
tushadigan dasturiy kodlardir.
✅
Oraliq vositachilarsiz ishlaydi – bank yoki advokatlar kerak emas.
✅
Ishonchlilik yuqori – barcha shartlar kodga yozilgan va o‘zgartirish imkonsiz.
✅
Ethereum tarmog‘ida keng qo‘llaniladi – Solidity dasturlash tili orqali yoziladi.
Smart-kontraktlar moliya, sug‘urta, ta’minot zanjirlari va boshqa sohalarda keng
qo‘llanilmoqda.
Markazlashmagan Tarmoq (Decentralization)
Blokcheyn tizimi markazlashmagan bo‘lib, barcha ishtirokchilar tarmoqni birgalikda
boshqarishadi.
1. Tizimni bitta tashkilot boshqarmaydi.
2. Hamma ishtirokchilar teng huquqli.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
67
3. Hack qilish yoki buzish juda qiyin.
Blokcheynning markazlashmaganligi uni eng ishonchli tizimlardan biriga aylantiradi.
Xulosa
Blokcheyn texnologiyasi quyidagi asosiy komponentlarga ega:
✔
Blok va tranzaksiyalar – tizimning qurilish bloklari.
✔
Taqsimlangan reyestr (DLT) – ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlaydi.
✔
Konsensus mexanizmlari – tranzaksiyalarni tasdiqlaydi.
✔
Kriptografiya – tizimni buzilmas holatda saqlaydi.
✔
Smart-kontraktlar – avtomatlashtirilgan shartnomalar.
✔
Markazlashmagan tizim – foydalanuvchilarga mustaqillik beradi.
Blokcheyn kelajak texnologiyasidir va uning qo‘llanilishi tobora kengayib bormoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Esanovna, D. B. "ELECTRONIC TEXTBOOK AS A BASIS FOR INNOVATIVE TEACHING."
MAVZUSIDAGI XALQARO ILMIY-AMALIY ANJUMAN: 660.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
4.
Bozorova, I. J., et al. "COMPUTER VISION AND PATTERN RECOGNITION."
СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ (2020): 23.
5.
Bozorova, I. J. "Methods of processing and analysis of bio signals in
electrocardiography." проблемы современных интеграционных процессов и поиск
инновационных решений (2020): 97-99.
6.
Бозорова, Ирина. "Сущность, содержание и значение категории “цифровая
экономика”." YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2.9 (2024).
7.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
8.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННЫЕ
ТЕХНОЛОГИИ КАК ФАКТОР СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ЭКОНОМИКИ В УСЛОВИЯХ
ИНФОРМАЦИОННОГО ОБЩЕСТВА." Indexing 1.1 (2024).
9.
Daminova, B. E., et al. "METHODOLOGICAL ASPECTS OF THE USE OF INTERACTIVE
DIGITAL TECHNOLOGIES IN TEACHING A FOREIGN LANGUAGE." Экономика и социум 5-1
(120) (2024): 237-240.
10.
Irina Bozorova. "ELECTRONIC EDUCATIONAL RESOURCE AS A MODERN DIDACTIC
LEARNING TOOL". Евразийский журнал математической теории и компьютерных наук.
2022/4/5. ст 26-30
11.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE." Ответственный редактор (2020): 6.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
68
12.
Bozorova, I. J., Mirzayeva F. Sh, and M. A. Rustamov. "NEURAL NETWORKS. NEURAL
NETWORKS: TYPES, PRINCIPLE OF OPERATION AND FIELDS OF APPLICATION." РОЛЬ
ИННОВАЦИЙ В ТРАНСФОРМАЦИИ И УСТОЙЧИВОМ РАЗВИТИИ СОВРЕМЕННОЙ (2020):
130.
13.
Маматмурадова, М. У., И. Ж. Бозорова, and Ф. Э. Кодиров. "СОЗДАНИЕ И
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И РЕСУРСОВ
ЭЛЕКТРОННОГО ОБУЧЕНИЯ В НЕПРЕРЫВНОМ ОБРАЗОВАНИИ." Инновации в
технологиях и образовании. 2019.
14.
Маматмурадова, М. У., И. Ж. Бозорова, and Ф. Э. Кодиров. "Проблемы современных
программных и компьютерно-инженерных технологий и современные технологии
создания программного обеспечения." Инновации в технологиях и образовании. 2019.
15.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "Создание программного обеспечения
электронной библиотечной системы на основе QR-кодовой технологии." Теория и
практика современной науки. 2020.
16.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "Принцип работы электрокардиографа и его
роль в современной медицине." научные достижения студентов и учащихся. 2020.
17.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна, УМОТ ЗАПАСОВ, and INNOVATSION
IQTISODIYOTNI
SHAKLLANTIRISHDA
AXBOROT
KOMMUNIKATSIYA
TEXNOLOGIYALARINING. "TUTGAN O'RNI.-2023."14. Shamsiddinov Gʼiyosjon and Raxmatova
Gulandom "MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR (FINTECH) VA BANK XIZMATLARINING
RAQAMLASHTIRILISHI " Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
3.11 (2024): 33-37
18.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI." Solution of social problems in
management and economy 3.4 (2024): 45-57.
19.
Shamsiddinov Gʼiyosjon and Raxmatova Gulandom "MOLIYAVIY TEXNOLOGIYALAR
(FINTECH) VA BANK XIZMATLARINING RAQAMLASHTIRILISHI " Прикладные науки в
современном мире: проблемы и решения 3.11 (2024): 33-37.
