YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
123
TCP/IP POG’ONASI, VAZIFALARI, QO’LLANILADIGAN ASOSIY
PROTOKOLLARI
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Bozarova Gulira’no Sadriddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
matematika va informatika yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15086849
Annotatsiya:
TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) – bu
kompyuter tarmoqlarida ma'lumotlarni uzatish uchun ishlab chiqilgan protokollar
to'plamidir. U internetda va boshqa tarmoqlarda aloqani ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
TCP/IP tarmoq arxitekturasi va uning asosiy protokollari, xususan, TCP va IP, internet
tarmoqlari va boshqa kompyuter tarmoqlarining samarali ishlashini ta'minlaydi. Maqolada
TCP/IP pog'onasining vazifalari, asosiy protokollari va ular qanday ishlashi haqida batafsil
ma'lumot beriladi.
Kalit so'zlar:
TCP/IP, tarmoq protokollari, internet, ma'lumotlar uzatish, transport
qatlam, protokol modeli, HTTP, FTP, TCP, IP.
Kirish
: TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) tarmoq
texnologiyasining poydevori hisoblanadi. Hozirda internetning asosi sifatida ishlatiladigan
ushbu protokollar to'plami, ma'lumotlarni uzatish va qabul qilishni tashkil etishning eng
samarali va standartlashgan usulini taqdim etadi. TCP/IP protokollari yordamida,
kompyuterlar o'rtasida ma'lumotlar uzatiladi, tizimlar o'rtasida aloqalar tashkil qilinadi va
tarmoq xizmatlari ta'minlanadi. Ushbu maqolada TCP/IPning asosiy vazifalari, uning turli
qatlamlaridagi protokollar, shuningdek, uning internetda va boshqa tarmoqlarda ishlashdagi
ahamiyati haqida batafsil ma'lumot beriladi.
Asosiy qism:
TCP/IP Modelli:
TCP/IP modeli kompyuter tarmoqlari va internetning samarali ishlashini ta'minlovchi
protokollar to'plamidan iborat bo'lib, u to'rt qatlamdan tashkil topgan. Har bir qatlam ma'lum
bir vazifani bajaradi va yuqori qatlamlardan pastki qatlamlarga qarab ma'lumotlar uzatiladi.
TCP/IP modellarining to'rt asosiy qatlamlari quyidagilardir. TCP/IP protokollari steki 1970-
yillarda AQSh Mudofaa vazirligi tashabbusi bilan ARPANET tarmog'i uchun ishlab chiqilgan.
1972 yilda Vinton Serf boshchiligidagi guruh NCP (Network Control Protocol) asosida yangi
protokolni yaratdi.
1978 yilda hozirgi TCP/IP to'liq shakllandi va 1983 yil 1 yanvarda ARPANET yangi
protokolga o'tdi, bu kun Internetning rasmiy tug'ilgan kuni deb hisoblanadi.
Ilova qatlam: Ushbu qatlamda yuqori darajadagi protokollar, foydalanuvchi ilovalarining
ma'lumot almashinish jarayonlarini amalga oshiradi. Bu qatlamda HTTP (Hypertext Transfer
Protocol), FTP (File Transfer Protocol), SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) kabi
protokollar ishlaydi. Misol uchun, HTTP internetdagi veb-sahifalar bilan ishlashda, FTP esa
fayllarni uzatishda ishlatiladi.Ilova pog'onasi: HTTP, FTP, SMTP kabi protokollar orqali
foydalanuvchi ilovalari va tarmoq xizmatlari o'rtasidagi interfeysni ta'minlaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
124
Transport pog'onasi: TCP va UDP protokollari orqali ma'lumotlarni ishonchli uzatishni
ta'minlaydi.Internet pog'onasi: IP protokoli orqali ma'lumot paketlarini tarmoqlar o'rtasida
yo'naltiradi.
Tarmoq kirish pog'onasi: Ethernet, Wi-Fi kabi protokollar orqali fizik tarmoq orqali
ma'lumotlarni uzatadTransport qatlam: Bu qatlamda ma'lumotlarni ishonchli tarzda uzatish
uchun zarur bo'lgan protokollar joylashgan. Asosan, TCP va UDP protokollari shu qatlamda
ishlaydi. TCP (Transmission Control Protocol) - bu ishonchli aloqani ta'minlaydigan protokol
bo'lib, ma'lumotlarni paketlarga ajratib, ularni qabul qilganda to'liq tiklashni ta'minlaydi. UDP
(User Datagram Protocol) esa ishonchli bo'lmagan, lekin tezkor aloqalarni ta'minlovchi
protokoldir.
Tarmoq qatlam: Bu qatlamda IP (Internet Protocol) protokoli ishlaydi. IP ma'lumotlarni
paketlarga ajratadi va ularni tarmoqda yuborish uchun yo'naltiradi. IP protokoli, shuningdek,
tarmoqdagi har bir qurilmaga unikal IP manzilini taqdim etadi.Fizik qatlam: Ma'lumotlarni
tarmoq qurilmalaridan yuborish uchun zarur bo'lgan barcha jismoniy signal va
texnologiyalarni boshqaradigan qatlamdir. Bu qatlamda Ethernet, Wi-Fi va boshqa jismoniy
tarmoq texnologiyalari ishlaydi.
TCP/IPning vazifalari:
TCP/IP protokollari internetning asosiy faoliyatini ta'minlaydi. Ular tarmoqning
ishlashini boshqarish, ma'lumotlar uzatish, xatoliklarni aniqlash va to'g'rilash kabi vazifalarni
bajaradi. TCP/IPning eng muhim vazifalarini quyidagicha tasniflash mumkin:
Ma'lumot uzatish: TCP/IP protokollari tarmoqdagi kompyuterlar o'rtasida ma'lumot
uzatish jarayonini ta'minlaydi. TCP protokoli uzatilgan ma'lumotlarni qismlarga ajratadi va
ularni ishonchli tarzda yuboradi. Qabul qiluvchi tomon esa bu qismlarni yig'ib, to'liq
ma'lumotni qayta tiklaydi.
Ma'lumotni yo'naltirish: IP protokoli tarmoqdagi manzillarni aniqlash va ma'lumotlarni
kerakli manzilga yo'naltirishni ta'minlaydi. IP manzillari internet tarmog'idagi har bir
qurilmaga berilgan unikal raqamlardir, va bu orqali ma'lumotlarning qayerga borishi
aniqlanadi.
Xatolikni bartaraf etish: TCP protokoli uzatilgan ma'lumotlarda xatolik bor-yo'qligini
tekshiradi. Agar xatolik aniqlansa, ularni tuzatish uchun qayta yuborish jarayonini boshlaydi.
Aloqa boshqaruvi: TCP/IP tizimi, aloqalarni boshqarish va tarmoqda yuzaga keladigan
uzilishlarni minimallashtirish uchun turli xil mexanizmlarga ega. Masalan, TCP protokoli
aloqaning barqarorligini ta'minlash uchun ba'zi algoritmlar (masalan, "three-way
handshake")ni ishlatadi.
Qo'llaniladigan asosiy protokollar:
Pog'onalarning vazifalari va asosiy protokollar
Ilova pog'onasi: Foydalanuvchi ilovalari va tarmoq xizmatlari o'rtasidagi interfeysni
ta'minlaydi.
Transport pog'onasi: Ma'lumotlarni ishonchli uzatishni ta'minlaydi.
Internet pog'onasi: Ma'lumot paketlarini tarmoqlar o'rtasida yo'naltiradi.
Tarmoq kirish pog'onasi: Fizik tarmoq orqali ma'lumotlarni uzatadi.
Ilova pog'onasi: HTTP, FTP, SMTP kabi protokollar orqali foydalanuvchi ilovalari va
tarmoq xizmatlari o'rtasidagi interfeysni ta'minlaydiTransport pog'onasi: TCP va UDP
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
125
protokollari orqali ma'lumotlarni ishonchli uzatishni ta'minlaydi.Internet pog'onasi: IP
protokoli orqali ma'lumot paketlarini tarmoqlar o'rtasida yo'naltiradi. TCP/IP modeli va
pog'onalari
TCP/IP modeli to'rt pog'onadan iborat:
Ilova pog'onasi: Foydalanuvchi ilovalari va tarmoq xizmatlari o'rtasidagi interfeysni
ta'minlaydi.Transport pog'onasi: Ma'lumotlarni ishonchli uzatishni ta'minlaydi.Internet
pog'onasi: Ma'lumot paketlarini tarmoqlar o'rtasida yo'naltiradi.Tarmoq kirish pog'onasi:
Fizik tarmoq orqali ma'lumotlarni uzatadi.Tarmoq kirish pog'onasi: Ethernet, Wi-Fi kabi
protokollar orqali fizik tarmoq orqali ma'lumotlarni uzatadi
TCP/IP tizimida bir qancha protokollar mavjud bo'lib, ular internetda va boshqa
tarmoqlarda samarali aloqalarni ta'minlash uchun ishlatiladi. Quyidagi asosiy protokollar
keng qo'llaniladi: Transmission Control Protocol (TCP): TCP, ishonchli aloqani ta'minlovchi
eng mashhur protokoldir. TCP ma'lumotlarni kichik paketlarga bo'lib, har bir paketni nazorat
qiladi va ularni to'liq va xatoliklarsiz qayta tiklashni ta'minlaydi. Bu protokol veb-sahifalar
(HTTP), elektron pochta (SMTP), va fayl almashish (FTP) kabi xizmatlarda qo'llaniladi.
Internet Protocol (IP): IP protokoli ma'lumot paketlarining manzillarini aniqlaydi va
paketlarni kerakli manzilga yo'naltiradi. IP manzillari (IPv4 va IPv6) orqali tarmoqdagi har bir
qurilma o'z o'rnini topadi.Hypertext Transfer Protocol (HTTP): HTTP protokoli internetdagi
veb-sahifalarni yuklab olish uchun ishlatiladi. Bu protokol veb-sahifa so'rovlarini yuboradi va
javob sifatida HTML hujjatlarini qaytaradi.File Transfer Protocol (FTP): FTP, fayllarni
serverdan klientga yoki aksincha uzatish uchun ishlatiladi. Bu protokol keng miqyosda
fayllarni tarmoqlar orqali yuborishda qo'llaniladi.Simple Mail Transfer Protocol (SMTP):
SMTP elektron pochta jo'natishda ishlatiladigan protokoldir. U pochta xabarlarini serverlarga
jo'natadi va kerakli manzilga yetkazadi.User Datagram Protocol (UDP): UDP, TCP'ga
qaraganda tezroq ishlaydi, lekin ishonchli bo'lmagan protokoldir. UDP real-vaqt ma'lumotlar
uzatishda ishlatiladi, masalan, video konferensiyalar va onlayn o'yinlarda. TCP/IP va OSI
modellari o'rtasidagi o'xshashliklar Har ikkala model ham tarmoq kommunikatsiyalarini
qatlamlarga ajratadi va ma'lumot uzatish jarayonini soddalashtiradi.
Xulosa
:
TCP/IP protokollari tarmoqlar o'rtasida ma'lumot uzatish va qabul qilishning asosiy
vositasi hisoblanadi. Ularning yordamida internet va boshqa tarmoq tizimlarining samarali
ishlashini ta'minlash mumkin. TCP/IP modeli qatlamlarga bo'linib, har bir qatlam o'ziga xos
vazifani bajaradi va yuqori samarali tarmoqni tashkil etadi. TCP, IP, HTTP, FTP, SMTP kabi
protokollar o'rtasida moslashuvchanlik va ishonchlilik ta'minlanadi. Shunday qilib, TCP/IP
tarmoq texnologiyasi bugungi kunda dunyo bo'ylab global kommunikatsiya va tarmoq
aloqalarini amalga oshirishning ajralmas qismiga aylangan. CP/IP protokollari steki
zamonaviy tarmoqlarning asosi bo'lib, uning pog'onalari va protokollari tarmoq
kommunikatsiyalarini ishonchli va samarali amalga oshirishda muhim rol o'ynaydi. Uning
rivojlanishi va keng qo'llanilishi global tarmoqlarni shakllantirishda katta ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
126
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.
