YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
KOMPYUTER TARMOQLARINING ASOSIY ELEMENTLARI
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Ahmedova Yulduz Baxodirovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
matematika va informatika yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Negmatova Sevinch Ergash qizi
Qarshi davlat texnika universiteti
Raqamli iqtisodiyot yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15086875
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlari va ularning asosiy elementlari
haqida batafsil ma’lumot beriladi. Tarmoq elementlari – serverlar, routerlar, switchlar,
modemlar, kabel va simsiz aloqa vositalari, shuningdek, tarmoq protokollari va xavfsizlik
choralarining ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kompyuter tarmoqlari texnologiyalarining
zamonaviy dunyodagi roli, ulardan samarali foydalanish usullari va kelajakdagi rivojlanish
tendensiyalari haqida ham fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar
: kompyuter tarmoqlari, tarmoq elementlari, server, router, switch, modem,
protokollar, xavfsizlik, LAN, WAN, Internet.
Kirish.
Axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan kompyuter tarmoqlari hayotimizning
ajralmas qismiga aylandi. Hozirgi kunda korxonalar, ta’lim muassasalari, davlat idoralari va uy
foydalanuvchilari tarmoq texnologiyalaridan foydalanadi. Kompyuter tarmoqlari axborot
almashinuvi, resurslardan birgalikda foydalanish, masofaviy boshqaruv va boshqa muhim
funksiyalarni bajarish imkonini beradi.
Tarmoqlarni samarali ishlatish uchun ularning asosiy elementlarini to‘g‘ri tushunish va
qo‘llash kerak. Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlarining asosiy elementlari va ularning
vazifalari keng yoritiladi.
1. Kompyuter tarmoqlari va ularning turlari
Kompyuter tarmoqlari turli ko‘lam va maqsadlarga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi:
1.1. Lokal tarmoq (LAN – Local Area Network)
Lokal tarmoq bir binoda yoki kichik hududda joylashgan qurilmalarni bog‘lovchi
tarmoqdir. Misol uchun, ofis, universitet yoki uy sharoitidagi kompyuterlar LAN orqali
bog‘lanadi.
1.2. Metropolitan tarmoq (MAN – Metropolitan Area Network)
Bu tarmoq LAN’ni kengaytirib, bir nechta bino yoki shahar hududidagi tarmoqlarni
birlashtirish uchun ishlatiladi. Misol uchun, banklar yoki yirik kompaniyalar turli filiallarini
MAN orqali bog‘laydi.
1.3. Global tarmoq (WAN – Wide Area Network)
WAN tarmoqlari dunyo miqyosida keng tarqalgan bo‘lib, Internet WAN’ning eng yirik
misolidir. U turli davlatlar va qit’alar orasidagi aloqani ta’minlaydi.
1.4. Simli va simsiz tarmoqlar
Tarmoqlar ma’lumot uzatish texnologiyasiga qarab ikki turga bo‘linadi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
Simli tarmoqlar – ma’lumotlar optik tolali yoki mis kabellar orqali uzatiladi.
Simsiz tarmoqlar – Wi-Fi, Bluetooth, radio to‘lqinlari yordamida axborot almashadi.
2. Kompyuter tarmoqlarining asosiy elementlari
Tarmoqning to‘g‘ri ishlashi uchun quyidagi asosiy elementlar talab qilinadi:
2.1. Server
Server – bu tarmoq foydalanuvchilariga xizmat ko‘rsatadigan maxsus kompyuter. U
ma’lumotlarni saqlash, dasturlarni ishga tushirish va tarmoq xavfsizligini ta’minlash
vazifalarini bajaradi. Serverlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
Fayl server – foydalanuvchilarga hujjatlar va ma’lumotlar bilan ishlash imkonini beradi.
Veb-server – veb-saytlar va internet xizmatlarini taqdim etadi.
Baza serveri – katta hajmdagi ma’lumotlarni boshqarish uchun ishlatiladi.
2.2. Klient (Mijoz kompyuteri)
Bu tarmoq xizmatlaridan foydalanadigan qurilmalar – ish stoli kompyuterlar,
noutbuklar, planshetlar va smartfonlardir.
2.3. Router (Yo‘naltirgich)
Router – ma’lumotlarni turli tarmoqlar orasida yo‘naltiruvchi qurilma. Internetga
ulanish uchun asosiy vosita hisoblanadi.
2.4. Switch (Kommutator)
Switch – tarmoqdagi qurilmalar o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi. Uning
vazifasi ma’lumotlarni kerakli manzilga yo‘naltirishdir.
2.5. Modem
Modem – Internetga ulanish uchun ishlatiladi. U raqamli signallarni analog signallarga
va aksincha o‘zgartiradi.
2.6. Kabel va simsiz aloqa vositalari
Tarmoq ulanishlari optik tolali, mis kabel yoki simsiz texnologiyalar orqali amalga
oshiriladi.
3. Tarmoq protokollari va ularning vazifasi
Tarmoq orqali axborot almashinuvi maxsus protokollar yordamida amalga oshiriladi.
Eng mashhur protokollar:
TCP/IP – Internet va LAN’larda ishlatiladigan asosiy protokol.
HTTP/HTTPS – veb-brauzerlar va serverlar orasidagi aloqa uchun.
FTP – fayllarni tarmoq orqali uzatish uchun.
DNS – domen nomlarini IP manzillarga o‘zgartiruvchi tizim.
4. Tarmoq xavfsizligi va himoya usullari
Tarmoq xavfsizligini ta’minlash uchun quyidagi choralar ko‘riladi:
Firewall (Tarmoq devori) – zararli trafikni bloklaydi.
Antivirus dasturlari – zararli dasturlarni aniqlaydi.
Shifrlash (Encryption) – ma’lumotlarni maxsus kodlash.
Kirish nazorati – faqat ruxsat berilgan foydalanuvchilar uchun tarmoqdan foydalanish
imkonini yaratish.
5. Kelajak tendensiyalari
Kompyuter tarmoqlari texnologiyasi doimiy ravishda rivojlanib bormoqda. Hozirgi
vaqtda quyidagi yo‘nalishlar dolzarb hisoblanadi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
5G va 6G simsiz texnologiyalarining rivojlanishi – tarmoqlar tezligi va ishonchliligini
oshiradi.
Sun’iy intellekt asosida tarmoq boshqaruvi – xavfsizlikni kuchaytiradi va samaradorlikni
oshiradi.
Bulutli texnologiyalar (Cloud Computing) – ma’lumotlarni saqlash va ishlov berish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Kvant tarmoqlari – ma’lumotlarni yangi usulda shifrlash va uzatish imkonini beradi.
Xulosa.
Kompyuter tarmoqlari zamonaviy axborot texnologiyalarining muhim qismi
bo‘lib, ularning samarali ishlashi uchun asosiy elementlarni to‘g‘ri tanlash va xavfsizlik
choralarini ko‘rish zarur. Tarmoq texnologiyalarining kelajakdagi rivojlanishi tezkor,
ishonchli va xavfsiz aloqa tizimlarini yaratishga xizmat qiladi. Tarmoq elementlari va
protokollar haqida chuqur bilimga ega bo‘lish har qanday IT mutaxassisi va foydalanuvchi
uchun foydalidir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.
