YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
96
KOMPYUTER TARMOQLARINING ASOSIY PROTOKOLLARI
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Abdimurodova Iqboloy Muzaffar qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Matematika va Informatika yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Negmatova Sevinch Ergash qizi
Qarshi davlat texnika universiteti
Raqamli iqtisodiyot yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15086798
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kompyuter tarmoqlarining asosiy protokollari, ularning
funksiyalari va tarmoq aloqalaridagi o‘rni haqida so‘z boradi. Kompyuter tarmoqlari
zamonaviy hayotda ajralmas qismga aylangan bo‘lib, ular orqali ma’lumotlar almashinuvi,
aloqa va resurslarni taqsimlash amalga oshiriladi. Muqaddimada tarmoq protokollari
tushunchasi, ularga qo‘yiladigan talablar va ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Asosiy protokollar –
TCP/IP, HTTP, FTP, SMTP va boshqalar – ularning ishlash prinsiplari va turli vaziyatlarda
qanday qo‘llanilishi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, har bir protokolning
afzalliklari va kamchiliklari ham muhokama qilinadi. Maqola oxirida esa kelajakda tarmoq
protokollarining rivojlanishi va yangi texnologiyalar ta’siri haqida fikrlar bildiriladi. Ushbu
maqola kompyuter tarmoqlari bilan shug‘ullanuvchilar uchun foydali manba bo‘lib xizmat
qiladi.
Abstract:
This article discusses the main protocols of computer networks, their
functions and their role in network communications. Computer networks have become an
integral part of modern life, through which data exchange, communication and resource
allocation are carried out. The introduction considers the concept of network protocols, the
requirements for them and their importance. The main protocols - TCP / IP, HTTP, FTP, SMTP,
etc. - are described in detail, their principles of operation and how they are used in various
situations. The advantages and disadvantages of each protocol are also discussed. At the end
of the article, thoughts are expressed about the development of network protocols in the
future and the impact of new technologies. This article will serve as a useful resource for
those involved in computer networks.
Аннотатция:
В данной статье рассматриваются основные протоколы
компьютерных сетей, их функции и роль в сетевой коммуникации. Компьютерные сети
стали
неотъемлемой
частью
современной
жизни,
посредством
которых
осуществляется обмен информацией, связь и распределение ресурсов. Во введении
обсуждается концепция сетевых протоколов, их требования и важность. Основные
протоколы — TCP/IP, HTTP, FTP, SMTP и т. д. — подробно объясняются принципы их
работы и способы их использования в различных ситуациях. Также обсуждаются
преимущества и недостатки каждого протокола. В конце статьи высказываются мысли
о будущем развитии сетевых протоколов и влиянии новых технологий. Эта статья
является полезным ресурсом для тех, кто занимается компьютерными сетями.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
97
Kalit soʻzlar:
Tarmoq protokollari, maʼlumotlar almashinuvi, yangi texnologiyalar ,
TCP/IP (Transport Control Protocol/Internet Protocol), UDP (User Datagram Protocol) ,HTTP
(Hypertext Transfer Protocol) ,HTTPS (Hypertext Transfer Protocol Secure), FTP (File
Transfer Protocol) ,SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) ,SNMP (Simple Network
Management Protocol), DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol), DNS (Domain Name
System) ,ARP (Address Resolution Protocol).
Keywords:
Network protocols, data exchange, new technologies, TCP/IP (Transport
Control Protocol/Internet Protocol), UDP (User Datagram Protocol), HTTP (Hypertext
Transfer Protocol), HTTPS (Hypertext Transfer Protocol Secure), FTP (File Transfer Protocol),
SMTP (Simple Mail Transfer Protocol), SNMP (Simple Network Management Protocol), DHCP
(Dynamic Host Configuration Protocol), DNS (Domain Name System), ARP (Address
Resolution Protocol).
Ключевые слова:
сетевые протоколы, обмен данными, новые технологии, TCP/IP
(протокол управления транспортировкой/Интернет-протокол), UDP (протокол
пользовательских дейтаграмм), HTTP (протокол передачи гипертекста), HTTPS
(безопасный протокол передачи гипертекста), FTP (протокол передачи файлов), SMTP
(простой протокол передачи почты), SNMP (простой протокол управления сетью),
DHCP (протокол динамической конфигурации хоста), DNS (система доменных имен),
ARP (протокол разрешения адресов).
Kompyuter tarmoqlari
– bu qurilmalar o‘rtasida ma’lumotlarni uzatish va almashish
imkonini beruvchi tizimlar. Tarmoq protokollari esa ushbu qurilmalar o‘rtasida qanday qilib
muloqot qilishini belgilovchi qoidalar to‘plamidir. Ushbu maqolada kompyuter
tarmoqlarining asosiy protokollari va ularning funktsiyalari haqida so‘z yuritamiz.
1. TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol)
TCP/IP – bu internetning asosiy protokoli bo‘lib, u ikkita asosiy qismdan iborat:
- IP – Internet Protocol (Internet Protokoli), bu ma’lumot paketlarini manzilga
yo‘naltirishda ishlatiladi.
- TCP – Transmission Control Protocol (Uzatish Boshqaruv Protokoli), bu esa
ma'lumotlarni ishonchli uzatishni ta’minlaydi, ya’ni paketlar ketma-ketligini saqlaydi va
yo‘qolgan paketlarni qayta yuboradi.
TCP/IP modelining to‘rtta darajasi mavjud:
1. Fizik daraja
2. Ma’lum daraja
3. Tarmoq darajasi
4. Ilova darajasi
2. HTTP/HTTPS (Hypertext Transfer Protocol/Secure) HTTP veb-sahifalarni ko‘rish
uchun ishlatiladigan protokoldir. HTTPS esa HTTP ning xavfsiz versiyasidir, u ma'lumotlarni
shifrlaydi va foydalanuvchilarni himoya qiladi. Bu protokol asosan brauzerlar va
serverlaro‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi.
3. FTP (File Transfer Protocol)
FTP fayllarni uzatish uchun ishlatiladigan standart protokoldir. U foydalanuvchilarga
serverdan fayl yuklash yoki yuklab olish imkonini beradi. FTP shuningdek, autentifikatsiya
talab qiladi, ya’ni foydalanuvchi nomi va parol orqali kirishni talab etadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
98
4. DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol)
DHCP tarmoqdagi qurilmalarga avtomatik ravishda IP manzillarini taqdim etadi. Ushbu
protokol yordamida administratorlar har bir qurilmaga qo‘l bilan IP manzil berishdan
qochadilar, bu esa tarmoq boshqaruvini osonlashtiradi.
5. DNS (Domain Name System)
DNS domen nomlarini IP manzillariga aylantirish uchun ishlatiladigan tizimdir. Masalan,
veb-brauzerga “www.example.com” deb yozganingizda, DNS ushbu nomni IP manziliga
aylantirib, sizning so‘rovingizni tegishli serverga yetkazadi.
6. ICMP (Internet Control Message Protocol)
ICMP tarmoqdagi muammolarni aniqlash va xabar berish uchun ishlatiladi. Misol uchun,
ping buyruqlari orqali serverga yuborilgan so‘rovlarning natijalarini tekshirishda
foydalaniladi.
Tarmoq protokoli tarmoq qurilmalari orasidagi aloqa uchun qoidalar va qoidalarni
belgilaydi. Tarmoq protokollari qurilmalar bir-birlari bilan aloqa o‘rnatish va ularni bog‘lash
uchun mexanizmlarni, shuningdek ma’lumotlarni yuborilgan va qabul qilingan xabarlarga
qanday paketlanganligini ko‘rsatuvchi formatlash qoidalarini o‘z ichiga oladi. Ba'zi protokollar
ishonchli va / yoki yuqori ishlaydigan tarmoq aloqasi uchun mo‘ljallangan xabarlarni
tasdiqlash va ma'lumotlarni siqishni qo‘llab-quvvatlaydi.
Kompyuter tarmog‘i uchun zamonaviy protokollar, odatda, paketlar shaklida xabarlarni
jo‘natish va qabul qilish uchun paketli kommutatsiya texnikasidan foydalanadi to‘plangan va
qayta o‘rnatiladigan qismlarga bo‘lingan xabarlarga bo‘linadigan xabarlar. Har biri alohida
kompyuter uchun mo‘ljallangan har bir yuzlab kompyuter protokoli ishlab chiqilgan.
maqsadlar va muhitlar haqida quyida tanishib chiqamiz.
Simsiz tarmoq protokollari .Internet protokoli turkumlari Internet protokol) (IP) rning
o‘zi bilan birga, TCP UDP, HITE va FTP kabi yuqori darajadagi protokollarning qo‘shimcha
imkoniyatlarini ta’minlash uchun IP bilan birlashtirilgan (va eng ko‘p ishlatiladigan tarmoq
protokollaridan iborat) majmuini o‘z ichiga oladi. ARP va ICMP kabi past darajadagi Internet
protokollar ham IP bilan birgalikda mavjud. Umuman, IP-oiladagi yug‘on darajadagi
protokollar veb-brauzerlar kabi ilovalar bilan yanada yaqinroq hamkorlik qiladi, past
darajadagi protokollar tarmog‘ adapterlari va boshqa kompyuter uskunalari bilan o‘zaro ta’sir
qiladi.
Xulosa:
Kompyuter tarmoqlarining asosiy protokollari – bu zamonaviy aloqa
tizimlarining ajralmas qismi bo‘lib, ular orqali turli xil qurilmalar o‘rtasida samarali muloqot
amalga oshiriladi. Har bir protokolning o‘ziga xos vazifalari mavjud bo‘lib, ular birgalikda
internetdagi turli xizmatlarni taqdim etishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.