YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
117
WAN TARMOQLARIDA QO'LLANILADIGAN STANDART TEXNOLOGIYALAR
Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti,
Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Mehriddinov Mirjalol Ikrom o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Matematika va informatika” yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15086831
Annotatsiya:
WAN tarmoqlarida qo'llaniladigan standart texnologiyalar, uzoq
masofalarda tarmoqlarni samarali va xavfsiz ulash uchun ishlatiladi. Ushbu texnologiyalar
orasida MPLS (Multiprotocol Label Switching), Frame Relay, Leased Line, VPN (Virtual Private
Network) va DSL (Digital Subscriber Line) mavjud. Har biri ma'lumotlar uzatish tezligini
oshirish, xavfsizlikni ta'minlash va tarmoqning ishonchliligini yaxshilash uchun
optimallashtirilgan. Bu texnologiyalar yordamida keng hududda yuqori tezlikda va xavfsiz
aloqa o'rnatish mumkin bo'ladi.
Абстрактный:
Стандартные технологии, используемые в сетях WAN,
применяются для эффективного и безопасного соединения сетей на больших
расстояниях. К этим технологиям относятся MPLS (многопротокольная коммутация
меток), Frame Relay, выделенная линия, VPN (виртуальная частная сеть) и DSL
(цифровая абонентская линия). Каждый из них оптимизирован для увеличения
скорости передачи данных, обеспечения безопасности и повышения надежности сети.
Эти технологии обеспечат высокоскоростную и безопасную связь на большой
территории.
Abstract:
Standard technologies used in WANs are used to efficiently and securely
connect networks over long distances. These technologies include MPLS (Multiprotocol Label
Switching), Frame Relay, Leased Line, VPN (Virtual Private Network), and DSL (Digital
Subscriber Line). Each is optimized to increase data transfer rates, provide security, and
improve network reliability. These technologies enable high-speed and secure
communications over a wide area.
Kalitso‘zlar:
WAN, MPLS, Frame Relay, Leased Line, VPN, DSL, tarmoq texnologiyalari,
ma'lumot uzatish, xavfsizlik, aloqa, yuqori tezlik, keng hudud.
Ключевые слова:
WAN, MPLS, Frame Relay, выделенная линия, VPN, DSL, сетевые
технологии, передача данных, безопасность, связь, высокая скорость, широкая зона.
Keywords:
WAN, MPLS, Frame Relay, Leased Line, VPN, DSL, network technologies,
data transmission, security, communication, high speed, wide area.
WAN tarmoqlari.
WAN (Wide Area Network) tarmoqlari tushunchasi 1960-yillarda paydo bo'lgan.
Dastlab, bu tarmoqlar asosan tadqiqot va ilmiy tashkilotlar orasidagi aloqa uchun ishlatilgan.
Birinchi WAN tizimlaridan biri 1960-yillarda AQShda tashkil etilgan bo'lib u ARPANET
(Advanced Research Projects Agency Network) nomi bilan mashhur, u keyinchalik
Internetning asosini tashkil etgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
70-80-yillarda telekommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bilan WAN
tarmoqlari kengayib, biznes va boshqa tashkilotlar uchun ham ommalashdi. Shu davrda, turli
xil tarmoq texnologiyalari, jumladan, Frame Relay, X.25 va boshqa protokollar ishlab chiqildi.
1990-yillarda Internetning ommalashishi va kengayishi bilan WAN tarmoqlari yanada
rivojlandi, va yangi texnologiyalar VPN, DSL va MPLS keng tarqaldi. Bugungi kunda, WAN
tarmoqlari global miqyosda tarmoq aloqalari uchun asosiy infratuzilma bo'lib xizmat qiladi.
WAN (Wide Area Network) tarmoqlari geografik jihatdan keng hududlarni qamrab oladigan
va uzoq masofalar o'rtasida samarali aloqa o'rnatish imkonini beradigan tarmoqlardir.
Bugungi kunda turli xil texnologiyalar yordamida bu tarmoqlar o'rtasidagi ma'lumot
almashinuvi tez, xavfsiz va ishonchli bo'lishi ta'minlanadi. WAN tarmoqlarida ishlatiladigan
standart texnologiyalar MPLS, Frame Relay, Leased Line, VPN va DSL, turli ehtiyojlarga mos
keladi, ma'lumotlarni uzatish tezligini oshiradi va xavfsizlikni ta'minlaydi. Ushbu
texnologiyalar tarmoqni yanada samarali boshqarishga va yuqori sifatli xizmatlarni taqdim
etishga imkon beradi.
WAN (Wide Area Network) tarmoqlarida qo'llaniladigan asosiy texnologiyalar
tarmoqning samarali va xavfsiz ishlashini ta'minlash uchun mo'ljallangan. Ular uzoq
masofalar o'rtasida yuqori tezlikda va ishonchli ma'lumot uzatishni amalga oshiradi.
1.
MPLS (Multiprotocol Label Switching): Bu texnologiya paketlarni belgilangan
yo'nalishlar orqali uzatish uchun ishlatiladi. MPLS tarmoqni tezlashtiradi, ma'lumotlarni
samarali boshqarishga yordam beradi va turli protokollarni qo'llab-quvvatlaydi. Bu
tarmoqdagi trafikni optimallashtirish va xizmat sifatini yaxshilash uchun keng qo'llaniladi.
2.
Frame Relay: Bu texnologiya yuqori tezlikda ma'lumot uzatish imkonini beradi, ammo
unda ma'lumotlar o'zgaruvchan sifatga ega bo'lishi mumkin. Frame Relay asosan uzoq
masofadagi tarmoqlarni ulashda ishlatiladi va o'zining soddaligi bilan tanilgan.
3.
Leased Line: Leased Line texnologiyasi tarmoqning ikki nuqtasi orasida maxsus
ajratilgan ulanishni ta'minlaydi. Bu texnologiya yuqori ishonchlilik va uzluksiz aloqa
ta'minlaydi, lekin narxi yuqori bo'lishi mumkin.
4.
VPN (Virtual Private Network): VPN tarmoqlari internet yoki boshqa umumiy tarmoqlar
ustida xavfsiz va shifrlangan aloqalarni ta'minlash imkonini beradi. Bu texnologiya
foydalanuvchilarga masofadan turib ishlashda xavfsiz aloqalarni o'rnatishga yordam beradi.
5.
DSL (Digital Subscriber Line): DSL texnologiyasi telefon tarmoqlari orqali yuqori
tezlikda internet aloqasini ta'minlaydi. Bu texnologiya, ayniqsa, uy yoki kichik bizneslarga
qulay va arzon internet aloqasini taqdim etadi.
Ushbu texnologiyalar WAN tarmoqlarini yanada samarali va xavfsiz qilishga yordam
beradi, shuningdek, ular keng hududda ma'lumotlarni tez va ishonchli ravishda uzatishni
ta'minlaydi. WAN tarmoqlari yordamida global miqyosda aloqa o'rnatish va biznes
jarayonlarini boshqarish osonlashadi.
WAN tarmoqlarining qulayliklari:
1.
Keng geografik qamrov: WAN tarmoqlari uzoq masofalarda joylashgan bo'limlar va
filiallardagi qurilmalar o'rtasida aloqani ta'minlaydi. Bu texnologiyalar global miqyosda
tarmoqlarni ulash imkonini beradi, shuning uchun korxonalar va tashkilotlar jahon bo'ylab
bir-biri bilan bog'lanishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
119
2.
Yuqori tezlikda ma'lumot uzatish: WAN tarmoqlari yuqori tezlikda ma'lumot uzatishni
ta'minlaydi, bu esa masofaviy ofislar o'rtasida tezkor va samarali aloqa o'rnatishga imkon
beradi. Bu texnologiyalar, masalan, MPLS va DSL, uzatish tezligini oshirishga qaratilgan.
3.
Xavfsizlik: WAN tarmoqlarida xavfsizlikni ta'minlash uchun VPN va boshqa
texnologiyalar ishlatiladi. VPN masofadan turib ishlayotgan foydalanuvchilar uchun xavfsiz va
shifrlangan aloqalar o'rnatish imkonini beradi, shu bilan birga ma'lumotlar uzatishda
maxfiylikni saqlaydi.
4.
Ishonchlilik: Leased Line kabi texnologiyalar tarmoqni uzluksiz va ishonchli ishlashini
ta'minlaydi. Bu tarmoqlar orqali doimiy aloqalar o'rnatish mumkin, va ular uzilishlarga qarshi
yuqori darajada chidamli.
5.
Tezkor muammolarni hal qilish: WAN tarmoqlari ko'plab tarmoq manbalarini
birlashtiradi, bu esa tizimdagi muammolarni aniqlash va tezda hal qilish imkonini beradi.
Markazlashgan boshqaruv tizimlari orqali tarmoqni boshqarish va kuzatib borish
osonlashadi.
6.
Masofaviy ishlash imkoniyatlari: VPN va boshqa texnologiyalar yordamida masofaviy
ishchilar va ofislar uchun xavfsiz aloqalar o'rnatiladi, bu esa korxonalarga o'z ishchilarini
jismoniy joylashuvidan qat'i nazar samarali boshqarish imkonini beradi.
7.
Oson kengayish: WAN tarmoqlari yangi filiallar yoki ofislarni tezda tarmoqqa ulash
imkonini beradi, bu esa korxonalar uchun o'sishni va kengayishni osonlashtiradi.
8.
Qulay integratsiya: WAN tarmoqlari boshqa texnologiyalar bilan, masalan, lokal
tarmoqlar (LAN) yoki internet bilan oson integratsiyalashadi, bu esa umumiy tarmoqning
samaradorligini oshiradi.
WAN tarmoqlarining kamchiliklari:
1.
Yuqori xarajatlar: WAN tarmoqlarini o'rnatish va ulash narxi yuqori bo'lishi mumkin,
ayniqsa Leased Line kabi texnologiyalarni ishlatish, chunki ular maxsus ajratilgan ulanishlarni
ta'minlaydi va yuqori xizmat darajasini talab qiladi.
2.
Kechikish va uzilishlar: Uzoq masofalarda ma'lumot uzatish tarmoq kechikishini keltirib
chiqarishi mumkin. Bunday kechikishlar ayniqsa real-vaqtda ma'lumotlar uzatishni talab
qiladigan ilovalar uchun muammo bo'lishi mumkin. Shuningdek, tarmoqlarda uzilishlar ham
yuzaga kelishi mumkin, bu tarmoqning uzluksiz ishlashini ta'minlashni qiyinlashtiradi.
3.
Xavfsizlik muammolari: WAN tarmoqlari keng hududda ishlaganda, ma'lumotlar
ko'pincha jamoat tarmoqlari (masalan, internet) orqali uzatiladi, bu esa potentsial xavfsizlik
xatarlari, xususan, hujumlarga (masalan, DDoS) ochiq bo'lishi mumkin. Biroq, VPN kabi
xavfsizlik protokollari yordamida bu muammolarni kamaytirish mumkin.
4.
Boshqaruv va texnik xizmat ko'rsatish murakkabligi: WAN tarmoqlarini boshqarish va
ulash uchun mutaxassislar kerak. Tarmoqni to'g'ri boshqarish, muammolarni tezda aniqlash
va hal qilish uchun maxsus bilim va tajriba talab etiladi. Bundan tashqari, tarmoqni uzluksiz
ishlashini ta'minlash uchun doimiy texnik xizmat ko'rsatish zarur.
5.
Tez-tez texnologik yangilanishlar talab etiladi: WAN tarmoqlari doimiy ravishda
yangilanish va modernizatsiyani talab qiladi. Eski uskunalar yoki texnologiyalar tarmoqning
samaradorligini pasaytirishi va qo'shimcha xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
6.
Ovozli va video qo'ng'iroqlar uchun cheklovlar: Ba'zi WAN tarmoqlarida real vaqtda
ovozli va video qo'ng'iroqlarni qo'llab-quvvatlashda muammolar yuzaga kelishi mumkin,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
chunki bu tarmoqlar ma'lumot uzatish tezligi va kechikishlarni talab qiladi, bu esa ba'zan
sifatni pasaytirishi mumkin.
7.
Tarmoqni kengaytirishdagi qiyinchiliklar: Kengaytirilgan WAN tarmoqlarini boshqarish
va optimallashtirish ko'proq resurslarni talab qiladi. Yangi filiallarni yoki ofislarni tarmoqqa
ulashda, tarmoqning samarali ishlashini ta'minlash uchun ko'proq xarajatlar va vaqt
sarflanishi mumkin.
Xulosa:
WAN tarmoqlarida ishlatiladigan har bir texnologiya o'zining afzalliklari va
kamchiliklariga ega. Misol uchun, MPLS keng qamrovli tarmoqlar uchun mos bo'lsa, VPN
xavfsizlik va masofaviy ulanish uchun qulaydir. Frame Relay kichik tarmoqlar uchun arzon
bo'lishi mumkin, lekin tezlikni ta'minlashda cheklovlar bor. DSL iqtisodiy jihatdan samarali
bo'lsa-da, masofa va tezlik masalalari mavjud. Leased Line esa yuqori tezlik va ishonchlilikni
ta'minlaydi, ammo qimmatroq bo'ladi.
Tarmoqlarni tanlashda tashkilotning ehtiyojlariga qarab, texnologiyaning afzalliklari va
kamchiliklari inobatga olinishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI
O‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.
11.
Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H. Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH
COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS. APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING
FIELDS." (2021): 57-58.
12.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
13.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
14.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
15.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
16.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
17.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
18.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
19.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
20.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
21.
Qodirov, F. "ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF IMMITATION TRAINING."
ACUMEN: International journal of multidisciplinary research 2.2 (2025): 296-301.
22.
Qodirov, Farrux, Sabrina Turayeva, and Sevinch Negmatova. "EKOTURIZM ORQALI
TABIIY
RESURSLARDAN
BARQAROR
FOYDALANISH."
Журнал
академических
исследований нового Узбекистана 2.1, 2-qism (2025): 4-8.
23.
Qodirov, Farrux, and Jasmina Murodulloyeva. "O'ZBEKISTONDA RAQAMLI
IQTISODIYOT." Инновационные исследования в современном мире: теория и практика
3.15 (2024): 178-181.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
24.
Qodirov, Farrux, and Mushtariy Musayeva. "AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O'ZIGA
XOS JIHATLARI VA INSONNING TUTGAN O'RNI." Инновационные исследования в
современном мире: теория и практика 3.15 (2024): 41-48.
