YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
KIBERFIZIK TIZIMLAR VA ULARNING QO'LLANISHI
Qodirov Farrux Egash o’g’li
Matematika va ta’limda axborot texnalogiyasi kafedrasi mudiri, ilmiy rahbar
Saidova Mohinur Shodi qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika yo’nalishi
2- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15118852
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kiberfizik tizimlar (CPS) ning asosiy tamoyillari,
tarmoqlarda qo‘llanilishi va inson hayotiga ta’siri,hayotimizdagi o'rni,sog'liqni saqlash,
transport, elektr energetika, qishloq xo'jaligi,mudofaa va aqlli shaharlar kabi sohalarda king
qo'llanilishi tahlil qilingan. Maqolada CPS ning afzalliklari – samaradorlikni oshirish, taklif va
xulosalar berib o'tilgan, inson hayotini yengillashtirish kabi jihatlar batafsil yoritilgan.Bundan
tashqari maqolada texnologiyalarning rivojlanish yo‘nalishlari va ularni mahalliy sanoatga
joriy etish bo‘yicha takliflar berilgan. Maqola kiberfizik tizimlar, informatika va raqmli
texnologiyalar faniga qiziquvchilarga manfaatli bo'ladi degan umiddaman.
Kalit so'zlar
: CPC, aqlli uylar, robotlar, tibbiy monitoring tizimlar, aqlli transport
tizimlari, tibbiy implantatlar, avtomotizatsiyalangan zavodlar, o'zi yurar mashina, dronlar,
tibbiy monitoring tizimlar, IoT, 5G tarmoqlar, sanoat va ishlab chiqarish, transport va logika,
shahar infratuzilmasi, mudofaa, komunal to'lovlar.
Kirish
. Kiberfizik tizimlar (Cyber-Physical Systems, CPS) bu-kompyuter va fizik
obyektlarning integratsiyasi,nazorat va boshqarish obyekti bilan bir vazifani bajaruvchi o‘zaro
munosabatlari fizik vositalariga ega (elektrik,optik, mexanik, biologik va h.k.) maxsus bo'lgan
hisoblovchi tizim hisoblanadi.Kiberfizik tizimni hisoblash platformasi asosida har qanday
kompyuter qurilmasi qo'llashi ,ma'lumotlarni yig'ishi ,boshqarishi,real vaqtda fizik tizimlar
bilan o'zaro aloqa o'rnatishi ham mumkin. CPSlarning asosiy tamoyili-ular real dunyo bilan
doimiy aloqada bo‘ladi.Bunga misol qilib aqlli transport tizimlari, avtomatizatsiyalangan
zavodlar va tibbiy monitoring tizimlari,aqlli uylar,robotlar, tibbiy implantatlar,o'zi yurar
mashina va dronlarni misol qilib keltirishimiz mumkin. Ushbu kibirfizik tizimlarning tarmoq
texnologiyalari bilan aloqalari asosan, kibirfizik tizimlar tarmoqlar orqali ulanishi hisoblanadi.
Buning asosiy sababi, ularning o'zaro ma'lumot almashinishi hisoblanadi.Shu o'rinda ta'kidlab
o'tamiz,IoT (Internet of Things), 5G tarmoqlari va boshqa yuqori tezlikdagi tarmoq
texnologiyalari katta ahamiyatga ega bo'lib,yuqori tezlikda almashinilgan ma'lumotlar real
vaqtda analiz qilingach,tarmoqlarni boshqarish uchun ishlatiladi.CPS larning asosiy xususiyati
bu-raqamli va fizik dunyoning uzluksiz integratsiyasi hisoblanadi.
Kiberfizik tizimlar hayotimizda muhim o'rinni egallamoqda, Susan, Ushbu tizimlar in
son hayotini xavfsizligini kuchaytirish, yengillashtirish uchun ishlatilib kelinmoqda.Asosiy
ahamiyati shundaki, biz hozirgi kunda videokuzatuv vositalaridan xavfsizligimizni ta'minlash
uchun, aqlli elektr tarmoqlaridan energiya samaradorligini oshirish maqsadida,tibiyotda esa
tibbiy robotlardan operatsiyalarni xavfsiz qilish uchun, dron va sun'iy intellekt va Iotdan
davlat xavfsizligi va mudofaa tizimlari samaradorligini oshirish maqsadida foydalanayapmiz.
Jumladan:
1. Sanoat va ishlab chiqarish – aqlli zavodlar, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish
liniyalari va robototexnika.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
2. Energetika – aqlli tarmoqlar (Smart Grid), elektr energiyasini samarali taqsimlash va
boshqarish.
3. Transport va logistika – avtonom transport vositalari, yo‘l harakati boshqaruvi va aqlli
logistika tizimlari.
4. Sog‘liqni saqlash – tibbiy robotlar, masofaviy diagnostika va monitoring tizimlari.
5. Qishloq xo‘jaligi – aqlli dehqonchilik, dronlar orqali ekinlarni nazorat qilish.
6. Shahar infratuzilmasi – aqlli shaharlar, IoT asosida transport va kommunal
xizmatlarni boshqarish.
7. Mudofaa va xavfsizlik – avtomatlashtirilgan mudofaa tizimlari, kiberxavfsizlik va dron
texnologiyalari kabi tarmoqlarda keng qo'llanilmoqda.
CPS ning asosiy farkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
Sensorlar: Atrof-muhit yoki tizim holatini o'lchash uchun ishlatiladi.
Aktuatorlar: Olingan ma'lumotlarga asoslanib, jismoniy harakatlarni amalga oshirish
uchun foydalaniladi.
Hisoblash modullari: Ma'lumotlarni qayta ishlash,ularni tahlil qilish uchun mas'ul
hisoblanadi.
Aloqa tarmoqlari: Komponentlar o'rtasida ma'lumot almashinuvini ta'minlab turadi.
Kiberfizik tizimlarning keng qo'llanilishida ularning xavfsizligi ham muhim ahamiyatga
ega. Kiberxavfsizlik – bu tizimlar, tarmoqlar va dasturiy ta'minotni raqamli hujumlardan
himoya qilish hisoblanadi.Kiberhujumlar o'zi asosan, bizning maxfiy hisoblangan
ma'lumotlarimizga kirib, ularni o'zgartirish, tarqatish, o'chiriga qaratilgan bo'lishi ham
mumkin.
CPS xavfsizligini ta'minlash uchun quyidagi chora-tadbirlarr amalga oshirish muhim
sanaladi.
Kiberxavfsizlik protokollarini joriy etish: Ma'lumotlarni almashinuvida ya'ni ularni
uzatishda autentifikatsiya qilish, shifrlash usullaridan foydalansa, ularni xavfsiz uzatiladi.
Tizimlarni muntazam yangilash: Dasturiy ta'minotni yangilash orqali ularni ishlashida
qotib qilish, zaiflashishini oldini olish mumkin.
Xodimlarni o'qitish: Kiberxavfsizlik bo'yicha xabardorlikni oshirish va xavfsizlik
qoidalariga rioya qilish orqali ushbu tizimga bo'lgan ishonchni oshirish mumkin.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili:
1. Edward A. Lee va Sanjit A. Seshia – "Introduction to Embedded Systems: A Cyber-
Physical Systems Approach" Kiberfizik tizimlarning o‘rnatilgan tizimlar (embedded systems)
bilan aloqasi, dasturiy ta'minot va jismoniy tizimlarning o'zaro bog'liqligi,hayotimizdagi o'rni
haqida ma'lumotlar keltirib o'tilgan.
2. Raj Rajkumar, Dionisio de Niz, Mark Klein – "Cyber-Physical Systems" kitobida CPS
arxitekturasi, xavfsizlik, tarmoqlangan tizimlari haqida to'xtalib, o'zining fikrlarini baton qilib
bergan.
3. Alur Rajeev – "Principles of Cyber-Physical Systems" CPS ni model qilish va formal
tekshirish usullari, aqlli shaharlar, transport tizimlari day CPS larning ahamiyati va roli haqida
ma'lumotlar berilgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
4. Karl J. Astrom va Richard M. Murray – "Feedback Systems: An Introduction for
Scientists and Engineers" CPS uchun boshqaruv nazariyasi va avtomatlashtirish,IoT va sun’iy
intellektning kiberfizik tizimlarga ta’siri, o'rni haqida ma'lumotlar berilgan.
Xulosa va takliflar:
Kiberfizik tizimlar (CPS) – bu dasturiy ta’minot va jismoniy dunyo
o‘rtasidagi integratsiyani ta’minlaydigan texnologiyalar majmuasi hisoblanib, sanoat, sog‘liqni
saqlash, transport, energetika va mudofaa kabi sohalarda muhim ahamiyatga ega. Chet ellik
informatik olimlar ushbu tizimlarni avtomatlashtirish, xavfsizlik va samaradorligini
kuchaytirish uchun asosiy kalit deb hisoblaydilar. Kiberfizik tizmlar IoT, sun’iy intellekt va
robototexnika bilan o'zaro bog‘liq sanalib, mazkur tizimlarning rivojlanishi ,kelajakda aqlli
shaharlar, avtonom transport va energetikani optimallashtirish kabi sohalarni tubdan
o‘zgartirishi kutilmoqda.
Kiberfizik tizimlarni ta'lim sohasida ham joriy qilishni, ya'ni talabalar uchun ushbu
tizimlarni o'rganishi uchun kurslar tashkil qilishni, amaliy loyihalar tuzishlari va amaliyotda
sinab ko'rishlari uchun tadbiq qilishni kerak deb o'ylayman. Kiberfizik tizimlarni joriy etish
iqtisodiyotning o’sishini, ish o’rinlarini ko'payishini ta’minlaydi, kompaniyalarning
raqobatbardoshligini ta'minlash tovar va xizmatlarning sifatli va arzon bo'lishini ta'minlab
beradi. Oliy ta’lim muassasalarida CPS larning o'rganish uchun kurslar joriy qilinishi va amaliy
loyihalar ustida ish olib borish,bundan tashqari ,xavfsizlikni ta'minlashda ular bilan bo'liq
bo'lgan muammalarni o'rganib chiqishlarini, davlat tomonidan qo'llab-quvvatlashlarini,ya'ni
ushbu soha uchun subsidiyalar va tadqiqotlar uchun grandlar ajratishlari orqali ushbu sohani
kuchaytirish mumkin deb o'ylayman.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Berdiyev Sardor Sobir o’g’li. "DEVELOPMENT OF
MATHEMATICAL APPLICATIONS IN THE PROGRAM OF EXISTING SCRIPT LANGUAGE."
2.
Qodirov, F. E., S. S. Jo'rayev, and V. N. Qalandarov. "INFORMATION ARCHITECTURE IN
SITE
DESIGN."
НАУКА
И
НАУЧНЫЙ
ПОТЕНЦИАЛ-ОСНОВА
УСТОЙЧИВОГО
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА
. 2019.
3.
Qodirov, F. E., et al. "FEATURES OF INTEL CORE i9 X-SERIES PROCESSORS AND ITS
ADVANTAGE FROM OTHER PROCESSORS."
ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ РЕЗУЛЬТАТИВНОСТИ
СОВРЕМЕННЫХ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ
. 2019.
4.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
5.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
6.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
7.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
8.
Қодиров, Ф. "ЗАМОНАВИЙ КОМПЬЮ ТЕР УЙИНЛАРИ ВА УЛАРНИНГ
СИНФЛАНИШИ."
МУХАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ
(2019).
9.
Qodirov, F. "YOSHLAR MA’NAVIYATINI YUKSALTIRISHDA MILLIY ONLAYN KITOB
DO’KONINI ISHLAB CHIQISH VA TADBIQ ETISH."
МУХАММАД АЛ-ХОРАЗМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ
(2019).
10.
Qodirov,
F.
"MASOFAVIY
TA’LIMDA
O’QISHNING
QULAYLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI."
МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ
(2020).
11.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "ECONOMETRIC MODELING OF THE DEVELOPMENT OF
MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION OF THE REGION."
Berlin Studies Transnational
Journal of Science and Humanities
2.1.1 Economical sciences (2022).
12.
Кодиров, Ф. "АНАЛИЗ БИОСИГНАЛОВ В ЭЛЕКТРОКАРДИОГРАФИИ И МЕТОДЫ ИХ
ОБРАБОТКИ."
МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ
(2020).
13.
Қодиров, Ф. "СОЗДАНИЕ ПРОГРАММНОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ И АППАРАТА
ЭЛЕКТРОННОЙ
БИБЛИОТЕЧНОЙ
СИСТЕМЫ
НА
ОСНОВЕ
QR-КОДОВОЙ
ТЕХНОЛОГИИ."
Kokand University
(2020).
14.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
15.
Qodirov, F. "Aholiga tibbiy xizmat ko ‘rsatish sohasining kelgusi holatini
bashoratlash."
Samarqand iqtisodiѐt va servis instituti
(2022).
16.
Qodirov, F. "QR-kod texnologiyasi asosida elektron kutubxona tizimini dasturiy va
apparat taminotini yaratish."
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti Qarshi filiali
(2021).
17.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ."
Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
2.3 (2022): 136-141.
18.
Qodirov, F. "Optimum solutions for the development of medical services in private
clinics."
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Qarshi
filiali
(2022).
19.
Qodirov, F. "Қашқадарё ҳудуди аҳолисига хизмат кўрсатиш тармоқлари ва уларга
таъсир этувчи омиллар."
O ‘zbekiston Qishloq Va Suv xo ‘jaligi” Jurnali
(2022).
20.
Қодиров, Ф. "Вилоят аҳолисига соғлиқни сақлаш хизматлари кўрсатиш
тармоқлари ривожланиш механизмининг статистик таҳлили."
Andijon Mashinasozlik
Instituti
(2022).
21.
Қодиров, Ф. "Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш соҳасининг келгуси ҳолатини
башоратлаш."
Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти
(2022).
22.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ."
Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari
2.3 (2022): 136-141.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
114
23.
Қодиров, Ф. "Қашқадарё вилояти аҳолисига тиббий хизмат кўрсатиш
тармоқларини ривожлантиришнинг истиқболлари."
o ‘zbekiston qishloq va suv xo ‘jaligi»
âà «Agro ilm
(2022).
24.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "Создание программного обеспечения
электронной библиотечной системы на основе QR-кодовой технологии."
Теория и
практика современной науки
. 2020.
25.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS."
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ
. 2019.
26.
Маматмурадова, М. У., И. Ж. Бозорова, and Ф. Э. Кодиров. "СОЗДАНИЕ И
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И РЕСУРСОВ
ЭЛЕКТРОННОГО ОБУЧЕНИЯ В НЕПРЕРЫВНОМ ОБРАЗОВАНИИ."
Инновации в
технологиях и образовании
. 2019.
27.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE."
Ответственный редактор
(2020): 6.
