YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
11
MUHAMMAD YUSUF IJODI, YANGICHA USLUB, MAVZU KO'LAMINING
KENGLIGI
ТВОРЕНИЕ МУХАММАДА ЮСУФА, НОВЫЙ СТИЛЬ, ШИРИНА
ПРЕДМЕТНОГО РАЗМЕРА
MUHAMMAD YUSUF'S CREATION, NEW STYLE, BROAD SCOPE OF THEME
Olimov Izzatillo Sayidmurod oʻgʻli
Oʻzbekiston davlat san'at va nmadaniyat instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15140093
Annotatsiya:
Muhammad Yusuf o'zbek adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri
bo'lib, uning ijodi o'zining mavzu ko'lamining kengligi, yangicha uslub bilan ajralib turadi. U
o'z asarlarida turli xil mavzularni qamrab olgan bo'lib, bu uning ijodiy qobiliyatini va xalq
hayotiga bo'lgan chuqur qiziqishini ko'rsatadi. Ushbu maqolada Muhammad Yusuf ijodining
mavzu ko'lamining kengligi, uning asosiy yo'nalishlari va o'ziga xos jihatlari haqida so'z
yuritamiz.
Kalit so'zlar:
Muhammad Yusuf, ijod, adabiyot, g'oya, inson, tarixiy meros, dunyo,
she'riyat, nafosat, fasohat. erksizlik, sinesteziya, kutilmagan obraz, favqulodda ifoda, metafora,
monumental qiyofa.
Аннотация:
Мухаммад Юсуф – один из ярких представителей узбекской
литературы, его творчество отличается широтой охвата темы, новым стилем. В своих
произведениях он охватил широкий круг тем, что свидетельствует о его творческих
способностях и глубоком интересе к жизни народа. В этой статье мы поговорим о
широте предметного охвата творчества Мухаммада Юсуфа, его основных направлениях
и конкретных аспектах.
Ключевые слова:
Мухаммад Юсуф, творчество, литература, идея, человек,
историческое наследие, мир, поэзия, изысканность, красноречие. свободная воля,
синестезия,
неожиданный
образ,
необыкновенное
выражение,
метафора,
монументальный образ.
Abstract:
Muhammad Yusuf is one of the brightest representatives of Uzbek literature,
his work is distinguished by its breadth of subject matter, a new style. He covered a wide
range of topics in his works, which demonstrates his creative abilities and deep interest in the
life of the people. In this article, we will talk about the breadth of subject matter of
Muhammad Yusuf's work, its main directions and distinctive features.
Keywords:
Muhammad Yusuf, creativity, literature, idea, person, historical heritage,
world, poetry, elegance, eloquence. involuntaryness, synesthesia, unexpected image,
extraordinary expression, metaphor, monumental image.
Muhammad Yusuf istiqlol davri she'riyati an'analarining davomchisi oʻlaroq o'z
she'rlarida ona zamin, ona til va ona madaniyatini ulug'laydi. Vatan, uning nazarida, nafaqat
geografik joy, balki insonning ruhiy va ma'naviy dunyosining ajralmas qismi sifatida
tasvirlanadi. Muhammad Yusufning vatanparvarlik g'oyalari o'z xalqining tarixiy merosini,
urf-odatlarini va madaniyatini saqlashga, rivojlantirishga xizmat qiladi. Muhammad Yusufning
ijodida sevgi va insoniy munosabatlar ham muhim mavzularni tashkil etadi. U sevgi, sadoqat,
xiyonat va insoniy his-tuyg'ularni chuqur va samimiy tarzda ifodalaydi. Uning she'rlarida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
12
sevgi nafaqat romantik munosabatlar, balki ona va farzand, do'stlik va birodarlik kabi
munosabatlar ham o'z ifodasini topadi. Bu jihat, uning asarlarini yanada chuqur va ma'noli
qilgan. Shoirning ijodida tabiat va uning go'zalliklari ham muhimdir. U o'z she'rlarida o'zbek
tabiatining go'zalliklarini, tog'lar, daryolar, dalalar va boshqa tabiiy manzaralarni o’ziga xos
ko’rinishda tasvirlaydi. Tabiat, uning nazarida, inson ruhining manbai va ilhom beruvchi
kuchdir. Bu mavzu, o'zbek xalqining tabiatga bo'lgan muhabbatini va uning go'zalliklarini
qadrlashini aks ettirgan. Muhammad Yusuf ijodida ijtimoiy masalalar ham muhim o'rin tutadi.
U o'z asarlarida jamiyatdagi adolatsizliklar, tengsizliklar va ijtimoiy muammolarni yoritadi. U
xalqning og'ir hayot sharoitlarini, qiyinchiliklarini va umidlarini ifodalaydi. Bu jihat, uning
asarlarini zamonaviy ijtimoiy muammolar bilan bog'laydi va o'zbek xalqining hayotiga chuqur
ta'sir ko'rsatadi.
U o'z asarlarida jamiyatdagi muammolarni ochib beribgina qolmay xalqning umidlarini
ifodalaydi. U o'zbek xalqining tarixiy qahramonliklarini, urushlar va tinchlik davrlarini yodga
olib, xalqning tarixiy merosini ulug'lagan. Bu mavzu xalqining o'zligini anglashiga yordam
beradi. shuningdek vatanparvarlik g'oyalari uning ijodida bir qator usullar va tasvirlar orqali
ifodalangan. Vatan, uning nazarida, har bir insonning yuragi va hayotining ma'nosi.
Shoirning o'zi ham yosh shoirlar bilan bo'lgan suhbatlarining birida vatan haqida yaxshi
va ko'p yozmagan shoir haqiqiy shoir bo'la olmasligi haqidagi fikrlarni aytib o'tadi. O'zi esa
vatanparvarlik lirikasi bilan buning namunasini ko'rsata oldi:
Menga yering suyuk.
Osmoning suyuk.
Boqsam, teng to'rttala tomoning suyuk.
Tovonimga kirgan tikoning suyuk,
Kaftdan Zirapchang ham Yulmay sevaman.
Aslida ham, Vatanga bo'lgan muhabbat eng oliy umumbashariy qadriyatlardan biri
hisoblanadi. Shoir ijodining deyarli barcha satrlarida o'z Vataniga bo'lgan muhabbat tuyg'usi
yaqqol ko'zga tashlanadi. Shoirning "Izhori dil", "Vatanim", "O'zbekiston", "Tavallo", "Yurtim,
ado bo'lmas...". "Andijon" kabi milliy ruh bilan sug'orilgan she'rlarini vatanparvarlik ruhidagi
ijodiyotning eng saralari deyishimiz mumkin.
Ko'rdim suluvlarning eng faranglarin.
Yo xudbinman vo bir sodda kasman men:
Parijning eng go'zal restoranlarin,
Bitta tandiringga alishmasman men.
O'zbekiston" she'rining ushbu satrlarida Vatanga muhabbat va faxr tuyg'usini
shuningdek, milliy ruhning kichik bir ko'rinishini tandir detali orqali kuzatamiz. "Pardoz
emas, husn bo'lib asarni ochishi kerak" (A.Qahhor) bo'lgan, detal haqiqatda ham bu satrlarni
ohorli va ta'sirchan chiqishiga xizmat qilgan. Jumladan, shoirning "Xalq bo'l, elim", "Dunyo",
"Muddao", "Qiyosi yo'q aslo...", "O'g'lonlar", "Ota uy", "Sodda Muhammadman...", "Maslahat"
kabi she'rlarida O'zbek xalqining psixologiyasi, millatning monumental qiyofasi to'la aks etadi.
Bunda shoir badiiy tasvir vositalari, betakror tashbiblardan mahorat bilan foydalanadi:
O'nta bo'lsa, o'rni boshqa uning-chun:
O'g'lim otashimdan yaralgan uchqun,
Qizim parilardan chehrasi gulgun.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
13
Yuzlari lolam deb yashaydi o'zbek.
Muhammad Yusuf she'riyatining o'ziga xos xususiyatlaridan biri uning hazildan
foydalanishi edi. Kundalik hayotning bema'niliklarini sinchkovlik bilan kuzatgan uning hazil
she'rlari boshqa asarlarining jiddiyligidan tetiklantiruvchi tanaffus berdi. Uning hazil tuyg'usi
va zukkoligi qiyin paytlarda ham hayotdan zavqlanish va nishonlashni eslatdi. Muhammad
Yusufning shoir sifatidagi merosi 1980-yillarda nufuzli O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasiga
a'zo bo'lganida mustahkamlandi uning hayoti davomida "kichik odamlar uyi" va "yashil
balkon"kabi bir qancha she'riy to'plamlari nashr etildi. Uning she'rlari ko'plab tillarga tarjima
qilingan va o'rta Osiyo adabiyotining ko'plab antologiyalariga kiritilgan. Shoir ijodining
obrazlari va tafsilotlariga e'tibor qaratsak ham, ular oddiy hayotimizda sodir bo'layotgan
narsa va hodisalar ekanligiga e'tibor qaratamiz. Ammo bu kichik element she'rda katta
ma'noni ifodalaydi, mazmunga ega: yalpiz, rayhon, lola, kapalak, to'p, qora qum, tuproq,
somon devor, loyli uy... Muhammad Yusuf haqida gapirganda, u ko'pincha Vatan haqida eng
yaxshi she'rlar yozgan shoirlardan biri sifatida tan olinadi. Albatta u. Shoirning Vatan shon-
shuhratini, millat ruhini, o'zbeklarning qadriyatlarini, xalqimizning urf-odatlari, an'analarini,
millatimiz ruhini aks ettirmaydigan birorta she'ri yo'q. Oddiylik va samimiylik Muhammad
Yusuf she'rlari uning turmush tarzining tabiiy mohiyatidan suv oldi.
Shuning uchun ham shoir o'z she'rlariga, she'rlari esa shoirga o'xshaydi. Ha, haqiqatan
ham sodda va samimiy, takabburlik va xayr-ehsondan yiroq, unvon va lavozimlarni ta'qib
qilmagan, kamtar, to'g'ri, halol, adolatli, bir so'zli, sodda fikrli va sodda tilli shoir edi.
Mendan nima qolar,
Ikki misra she’r,
Ikki sandiq kitob,
Bir uyum tuproq…
Muhammad Yusufdan she’riyat muxlislari uchun “ikki misra she’r” emas, ko‘plab she’riy
majmualar meros bo‘lib qolgani va bugun ular qardoshlarimiz qalbidan ham o‘rin olayotgani
quvonarli holdir. O‘zidan bu olamda nima qolishini va o‘zi bilan u dunyoga yaxshi, ezgu,
bebaho amallarni olib ketishini teran anglagan insongina boshqalar qalbidan joy ola biladi.
Bunday shoirlar o‘z elini, o‘z tilini, o‘z onasini yaxshi ko‘radi; o‘zi anglagan haqiqatni ochiq-
oydin yozadi. Shu ma’noda, Muhammad Yusuf she’rlarida o‘zbek xalqining turmush tarzi, bir
insonning yurak dardi, hayot haqiqati aks etadi. Shoir ijodida ona Vatan, uning ulug‘vorligi,
qadimiyligi, shon-sharafi va bugungi hurriyat-istiqloli madh etiladi. Ota-ona, do‘st qadri,
o‘zbekona milliy urf-odatlar, qadriyatlar mavzusi badiiy talqin qilinadi. Shoirning “Do‘ppi”,
“Belbog‘”, “To‘n haqida she’r”, “Ona tilim”, “Oq tulpor” va boshqa qator she’rlari xalqona uslubi
bilan ajralib turadi. U ishq-muhabbatni o‘ziga xos ravishda tarannum qiladi. Shu bois juda ko‘p
san’atkor-hofizlar uning she’rlarini qo‘shiq qilib aytishdi. Umuman, Muhammad Yusuf
she’riyatining umumpafosi xususida ko‘p yaxshi fikr-mulohazalar bildirish mumkin…
Turkman tilida nashr etilgan “Biz baxtli bo‘lamiz…” to‘plamiga kiritilgan she’rlarni o‘qish
asnosida unda Muhammad Yusuf lirikasiga xos barcha shakl va mazmun fazilatlari saqlab
qolinganiga guvoh bo‘lish mumkin. Bu tabiiyki, tarjimonning zamonaviy o‘zbek she’riyatini
yaxshi bilishi bilan bog‘liq. Zero, men Ismoil Tag‘anning ko‘plab o‘zbek shoirlarining asarlarini
mahorat bilan turkman tiliga tarjima qilgani va ularni “Diydor” nomi ostida bir kitobda
jamlaganidan xabarim bor. “Diydor” tarkibidan Muhammad Yusufning ham bir qism she’rlari
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
14
o‘rin olgan edi. Hajman kattagina “Biz baxtli bo‘lamiz…” kitobi esa o‘sha tarjima va taj-
ribalarning mantiqiy davomidir. Tug‘ishgan qardoshlarning qalb nidolaridan, she’rlarida
ifodalangan dard-u quvonchlaridan xabardor bo‘lib ta’sirlanish, tabiiyki, yurakda bir yorug‘lik
paydo qiladi. Bunday she’rlar ellarni ellarga, dillarni dillarga mustahkam bog’laydi.
Muhammad Yusuf ijodining mavzu ko'lamining kengligi uning adabiyotdagi o'rnini
yanada mustahkamlaydi. U vatanparvarlik, sevgi, tabiat, ijtimoiy masalalar va tarix kabi turli
xil mavzularni qamrab olgan holda, o'z asarlarida o'zbek xalqining ruhiy va ma'naviy
dunyosini ifodalaydi. Muhammad Yusufning ijodi, nafaqat o'zbek adabiyotining boyligini, balki
xalqning tarixiy va madaniy merosini saqlash va rivojlantirishga xizmat qiladi. Uning asarlari,
kelajak avlodlarga o'z xalqining tarixini, madaniyatini va urf-odatlarini yetkazishda muhim
ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Mirziyoyev, Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
Toshkent: O'zbekiston, 2017.
2.
Karimov I.A. O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida xavfsizlikka tahdid barqarorlik shartlari va
taraqqiyot kafolatlari Toshkent: O'zbekiston, 1997.
3.
Yusuf M. Saylanma. Toshkent: Sharq, 2014.
4.
Yusuf M. Biz baxtli bo'lamiz. Toshkent: Nihol, 2008.
5.
Hojiahmedov, A. "Mumtoz badiiyat malohati". Sharq, Toshkent: 1999.–158 b.
6.
Rahmonov, N. 5-9-sinflarda o‘rganiladigan mumtoz she'riyatning vazn ko‘rsatkichlari va
badiiy xususiyatlari. Mingbuloq, 2014.
7.
Yusuf, M. "Yolg‘onchi yor". G‘afur G‘ulom nomidagi nashryot matbaa ijodiy uyi. Toshkent
2018.
8.
“Jadid” gazetasining 2024-yil 4-oktyabrdagi 41-soni. https://jadid.uz/ulugimsan-
vatanim
