156
KRIPTOGRAFIYA VA SHIFRLASH USULLARI
Qodirov Farrux Ergash o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi
kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Jomurodova Go’zal Abror qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika yo’nalishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15117899
Annotatsiya.
Ushbu maqolada quyidagi asosiy jihatlar ta’kidlangan: Kriptografiya
tushunchasi – ma’lumotlarni shifrlash va himoya qilish sohasi ekanligi. Asosiy tamoyillar –
maxfiylik, yaxlitlik, autentifikatsiya va inkorsizlantirish tushunchalari. Kriptografiya turlari –
Simmetrik shifrlash (AES, DES) – tezkor, ammo kalit almashinuvi muammosi bor. Assimetrik
shifrlash (RSA, ECC) – ochiq va yopiq kalitdan foydalanadi. Xesh-funksiyalar (SHA-256, MD5)
– ma’lumot yaxlitligini tekshiradi. Amaliy qo‘llanilishi – Internet xavfsizligi (SSL/TLS, HTTPS).
Elektron imzo. Blokcheyn texnologiyasi (kriptovalyutalar). Bank tizimlari va moliyaviy
xavfsizlik. Kriptografiya zamonaviy axborot xavfsizligida muhim rol o‘ynaydi va
texnologiyalar rivoji bilan birga takomillashib boradi va kriptografik shifrlash usullari haqida
batafsil ma’lumot berilgan. Shifrlashning asosiy turlari va ularning ishlash usullari
tasvirlangan.
Ka’lit so’zlar.
Kriptografiya, Shifrlash , Kalit , Axborot xavfsizligi, Maxfiylik , Yaxlitlik ,
Autentifikatsiya , Inkorsizlantirish , Shifrlash turlari, Simmetrik shifrlash , Assimetrik shifrlash
, Xesh-funksiyalar , Kvant shifrlash , Shifrlash usullari, Sezar shifri , Vijiner shifri , Skital shifri .
Abstract
. This article highlights the following key points: The concept of cryptography is
the field of data encryption and protection. The main principles are the concepts of
confidentiality, integrity, authentication and non-repudiation. Types of cryptography –
Symmetric encryption (AES, DES) – fast, but has the problem of key exchange. Asymmetric
encryption (RSA, ECC) – uses a public and private key. Hash functions (SHA-256, MD5) –
checks the integrity of information. Practical application – Internet security (SSL/TLS,
HTTPS). Electronic signature. Blockchain technology (cryptocurrencies). Banking systems and
financial security. Cryptography plays an important role in modern information security and
is improving with the development of technologies, and detailed information about
cryptographic encryption methods is provided. The main types of encryption and how they
work are described.
Keywords.
Cryptography, Encryption, Key, Information Security, Confidentiality,
Integrity, Authentication, Non-repudiation, Types of encryption, Symmetric encryption,
Asymmetric encryption, Hash functions, Quantum encryption, Encryption methods, Caesar
cipher, Vigenière cipher, Skital cipher.
Абстрактный.
В этой статье освещаются следующие ключевые моменты:
Концепция криптографии – это область шифрования и защиты данных. Основными
принципами
являются
концепции
конфиденциальности,
целостности,
аутентификации и неотказуемости. Виды криптографии – Симметричное шифрование
(AES, DES) – быстрое, но есть проблема с обменом ключами. Асимметричное
шифрование (RSA, ECC) – использует открытый и закрытый ключ. Хэш-функции (SHA-
256, MD5) — проверяет целостность данных. Приложение – Интернет-безопасность
(SSL/TLS, HTTPS). Электронная подпись. Технология блокчейн (криптовалюты).
157
Банковские системы и финансовая безопасность. Криптография играет важную роль в
современной информационной безопасности и продолжает совершенствоваться по
мере развития технологий, а методы криптографического шифрования подробно
описаны. Описаны основные типы шифрования и принципы их работы.
Ключевые слова.
Криптография, Шифрование, Ключ, Информационная
безопасность, Конфиденциальность, Целостность , Аутентификация , Отрицание , Типы
шифрования, Симметричное шифрование, Асимметричное шифрование , Хэш-функции
, Квантовое шифрование , Методы шифрования , Шифр Цезаря , Шифр Виджинера ,
Шифр Скитала.
Kriptografiya – bu ma’lumotlarni shifrlash va himoya qilish usullarini o‘rganadigan fan
sohasi bo‘lib, uning asosiy maqsadi axborot xavfsizligini ta’minlashdir. U tarixan maxfiy
yozishmalarni shifrlash usullaridan boshlab, bugungi kunda zamonaviy kompyuter tarmoqlari
va elektron tizimlarda axborotni himoya qilish uchun ishlatiladigan murakkab
algoritmlargacha rivojlangan. Kriptografiya simmetrik va assimetrik shifrlash usullariga
bo‘linadi. Simmetrik shifrlashda bir xil kalitdan foydalangan holda ma’lumotlar shifrlanadi va
qayta ochiladi. Assimetrik shifrlashda esa ochiq va yopiq kalit juftligi ishlatiladi, bu esa
xavfsizlikni oshirishga imkon beradi. Hozirgi kunda RSA, AES, ECC kabi kriptografik
algoritmlar keng qo‘llaniladi. Shuningdek, kriptografiya elektron imzo, blokcheyn, tarmoq
xavfsizligi va maxfiy aloqa sohalarida muhim ahamiyatga ega. Uning amaliy qo‘llanilishi bank
tizimlarida, internet xavfsizligida va davlat axborot tizimlarida keng tarqalgan.
Kriptografiyaning rivojlanishi kiberxavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qiladi va
axborotning maxfiyligi, yaxlitligi hamda autentifikatsiyasini ta’minlashda asosiy vositalardan
biri hisoblanadi.
Kriptografiyaning asosiy tamoyillari. Maxfiylik (Confidentiality): Faqat ruxsat berilgan
shaxslar ma’lumotni ko‘ra olishi mumkin. Yaxlitlik (Integrity): Ma’lumot uzatish yoki saqlash
jarayonida o‘zgartirilmaganligiga ishonch hosil qilish. Autentifikatsiya (Authentication):
Foydalanuvchi yoki tizim haqiqiyligini tasdiqlash. Inkorsizlantirish (Non-repudiation):
Foydalanuvchilar amalga oshirgan harakatlarini inkor eta olmasligi.
Kriptografiyaning
amaliy
qo‘llanilishi:
Kriptografiya
zamonaviy
axborot
texnologiyalarida keng qo‘llaniladi. HTTPS, SSL/TLS protokollari veb-saytlar orqali xavfsiz
ma’lumot almashinuvini ta’minlaydi. Elektron imzo: Hujjatlarning autentifikatsiyasini va
ularning o‘zgartirilmaganligini ta’minlaydi. Blokcheyn texnologiyasi: Kriptografiya blokcheyn
va kriptovalyutalar, jumladan, Bitcoin va Ethereum kabi tizimlarning xavfsizligini ta’minlaydi.
Bank va moliyaviy tizimlar: Kredit kartalari, onlayn to‘lov tizimlari va elektron banking
xavfsizligini ta’minlash uchun ishlatiladi. Kriptografiya bugungi kunda axborot xavfsizligi
uchun muhim vosita bo‘lib, internetdan foydalanuvchilar, korxonalar va davlat tashkilotlari
uchun ishonchli muhofaza tizimini yaratishga xizmat qiladi. Zamonaviy texnologiyalar
rivojlanishi bilan birga kriptografik usullar ham takomillashib boradi va kiberxavfsizlik
sohasida yanada muhim rol o‘ynaydi.
Kriptografiya uchta asosiy tamoyilga tayanadi:
1. Maxfiylik (Confidentiality) – faqat ruxsat etilgan shaxslar ma’lumotdan foydalana
olishi.
2. Butunlik (Integrity) – ma’lumotlar ruxsatsiz o‘zgartirilmasligi.
3. Autentifikatsiya (Authentication) – ma’lumot jo‘natuvchining haqiqiyligini tasdiqlash.
158
Shifrlash usullari ikki asosiy turga bo‘linadi:
1. Simmetrik shifrlash (Symmetric Encryption)
2. Assimetrik shifrlash (Asymmetric Encryption)
Shifrlashning asosiy turlari va ularning ishlash usullari quyidagicha tasvirlangan:
An’anaviy shifrlash usullari – Sezar shifri, Vijiner shifri va Skital shifri kabi qadimiy shifrlash
usullari, ularning ishlash prinsiplari va kamchiliklari yoritilgan. Simmetrik shifrlash
algoritmlari – AES, DES, Blowfish, Twofish kabi algoritmlar tushuntirilgan. Ushbu usullarda
bir xil kalit ishlatilishi sababli tezkor ishlaydi, ammo kalit almashinuvi xavfsizlik muammosi
tug‘dirishi mumkin. Assimetrik shifrlash algoritmlari – RSA, ECC, ElGamal kabi tizimlarda ikki
xil kalit (ochiq va yopiq) ishlatilishi va ularning afzalliklari ko‘rsatib o‘tilgan. Bu usullar
xavfsizroq, lekin ko‘proq hisoblash resurslari talab qiladi. Xesh-funksiyalar orqali shifrlash –
MD5, SHA-256, SHA-3 kabi xesh algoritmlari tushuntirilgan. Ushbu usullar ma’lumotning
yaxlitligini tekshirish va autentifikatsiya uchun ishlatiladi. Kvant shifrlash – BB84 protokoli
kabi yangi texnologiyalar kelajakda kriptografiyada inqilob qilishi mumkinligi haqida
qisqacha ma’lumot berilgan.
Kriptografik shifrlash usullari ma’lumot xavfsizligini ta’minlash uchun muhim. AES va
RSA kabi zamonaviy algoritmlar keng qo‘llaniladi, kelajakda esa kvant kriptografiya yanada
ishonchli tizimlarga asos bo‘lishi mumkin. Shifrlash usullari ma’lumotlarni himoya qilish
uchun muhim vosita hisoblanadi. Simmetrik shifrlash tezkor, ammo kalit almashinuvi
muammosi bor. Assimetrik shifrlash esa xavfsizroq, lekin resurs talab qiladi. Zamonaviy
xavfsizlik tizimlarida AES, RSA va ECC kabi algoritmlar keng qo‘llaniladi. Shu bilan birga, kvant
shifrlash kelajakda yanada ishonchli texnologiya bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Berdiyev Sardor Sobir o’g’li. "DEVELOPMENT OF
MATHEMATICAL APPLICATIONS IN THE PROGRAM OF EXISTING SCRIPT LANGUAGE."
2.
Qodirov, F. E., S. S. Jo'rayev, and V. N. Qalandarov. "INFORMATION ARCHITECTURE IN
SITE
DESIGN." НАУКА
И
НАУЧНЫЙ
ПОТЕНЦИАЛ-ОСНОВА
УСТОЙЧИВОГО
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА. 2019.
3.
Qodirov, F. E., et al. "FEATURES OF INTEL CORE i9 X-SERIES PROCESSORS AND ITS
ADVANTAGE FROM OTHER PROCESSORS." ПУТИ ПОВЫШЕНИЯ РЕЗУЛЬТАТИВНОСТИ
СОВРЕМЕННЫХ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. 2019.
4.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE." Ответственный редактор (2020): 6.
5.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
6.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting 4.09 (2024): 178-183.
7.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
8.
Қодиров, Ф. "ЗАМОНАВИЙ КОМПЬЮ ТЕР УЙИНЛАРИ ВА УЛАРНИНГ
СИНФЛАНИШИ." МУХАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
159
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ (2019).
9.
Qodirov, F. "YOSHLAR MA’NAVIYATINI YUKSALTIRISHDA MILLIY ONLAYN KITOB
DO’KONINI ISHLAB CHIQISH VA TADBIQ ETISH." МУХАММАД АЛ-ХОРАЗМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ КАРШИ ФИЛИАЛИ (2019).
10.
Qodirov,
F.
"MASOFAVIY
TA’LIMDA
O’QISHNING
QULAYLIKLARI
VA
KAMCHILIKLARI." МУҲАММАД АЛ-ХОРАЗМИЙ НОМИДАГИ ТОШКЕНТ АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ (2020).
11.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "ECONOMETRIC MODELING OF THE DEVELOPMENT OF
MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION OF THE REGION." Berlin Studies Transnational
Journal of Science and Humanities 2.1.1 Economical sciences (2022).
12.
Кодиров, Ф. "АНАЛИЗ БИОСИГНАЛОВ В ЭЛЕКТРОКАРДИОГРАФИИ И МЕТОДЫ ИХ
ОБРАБОТКИ." МУҲАММАД
АЛ-ХОРАЗМИЙ
НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ
АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ ҚАРШИ ФИЛИАЛИ (2020).
13.
Қодиров, Ф. "СОЗДАНИЕ ПРОГРАММНОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ И АППАРАТА
ЭЛЕКТРОННОЙ
БИБЛИОТЕЧНОЙ
СИСТЕМЫ
НА
ОСНОВЕ
QR-КОДОВОЙ
ТЕХНОЛОГИИ." Kokand University (2020).
14.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
15.
Qodirov, F. "Aholiga tibbiy xizmat ko ‘rsatish sohasining kelgusi holatini
bashoratlash." Samarqand iqtisodiѐt va servis instituti (2022).
16.
Qodirov, F. "QR-kod texnologiyasi asosida elektron kutubxona tizimini dasturiy va
apparat taminotini yaratish." Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti Qarshi filiali (2021).
17.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ." Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari 2.3 (2022): 136-141.
18.
Qodirov, F. "Optimum solutions for the development of medical services in private
clinics." Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Qarshi filiali (2022).
19.
Qodirov, F. "Қашқадарё ҳудуди аҳолисига хизмат кўрсатиш тармоқлари ва уларга
таъсир этувчи омиллар." O ‘zbekiston Qishloq Va Suv xo ‘jaligi” Jurnali (2022).
20.
Қодиров, Ф. "Вилоят аҳолисига соғлиқни сақлаш хизматлари кўрсатиш
тармоқлари ривожланиш механизмининг статистик таҳлили." Andijon Mashinasozlik
Instituti (2022).
21.
Қодиров, Ф. "Аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш соҳасининг келгуси ҳолатини
башоратлаш." Самарқанд иқтисодиѐт ва сервис институти (2022).
22.
Қодиров, Фаррух, and X. Мухитдинов. "АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН
ОЛИНГАН ДАРОМАД ВА ХАРАЖАТЛАРНИ БИЗНЕС ИННОВАЦИОН МОДЕЛИ." Raqamli
iqtisodiyot va axborot texnologiyalari 2.3 (2022): 136-141.
23.
Қодиров, Ф. "Қашқадарё вилояти аҳолисига тиббий хизмат кўрсатиш
тармоқларини ривожлантиришнинг истиқболлари." o ‘zbekiston qishloq va suv xo ‘jaligi»
âà «Agro ilm (2022).
24.
Бозорова, Ирина Жуманазаровна. "Создание программного обеспечения
электронной библиотечной системы на основе QR-кодовой технологии." Теория и
160
практика современной науки. 2020.
25.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
26.
Маматмурадова, М. У., И. Ж. Бозорова, and Ф. Э. Кодиров. "СОЗДАНИЕ И
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИННОВАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ И РЕСУРСОВ
ЭЛЕКТРОННОГО ОБУЧЕНИЯ В НЕПРЕРЫВНОМ ОБРАЗОВАНИИ." Инновации в
технологиях и образовании. 2019.
27.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux, and Bozorova Irina Jumanazarovna. "METHODS OF
DISPLAYING MAIN MEMORY ON CACHE." Ответственный редактор (2020): 6.
