139
OPERATSION TIZIMLARNING TURLARI VA FUNKTSIYALARI
Qodirov Farrux Ergash o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Matematika va ta’limda axborot texnologiyasi
kafedrasi mudiri, Ilmiy rahbar
Ganchiyev Jo‘rabek Hojimuqon o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematik va informatika yo’nаlishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15117517
Annotatsiya.
Ushbu maqolada operatsion tizimlarning turlari va ularning asosiy
funksiyalari tahlil qilingan. Operatsion tizimlar kompyuter tizimlarining ajralmas qismi bo‘lib,
foydalanuvchilarga qulay interfeys yaratish, apparat va dasturiy ta’minot o‘rtasida
muvofiqlikni ta’minlash hamda resurslarni boshqarish kabi muhim vazifalarni bajaradi.
Maqolada operatsion tizimlarning bir vazifali va ko‘p vazifali, bir foydalanuvchili va ko‘p
foydalanuvchili, tarmoq, real vaqt rejimidagi va taqsimlangan turlari o‘rganilgan. Shuningdek,
operatsion tizimlarning jarayonlarni boshqarish, xotirani taqsimlash, fayl tizimini tashkil
etish, kiritish-chiqarish qurilmalarini muvofiqlashtirish va xavfsizlikni ta’minlash kabi asosiy
funksiyalariga alohida e’tibor qaratilgan.
Maqola natijalariga ko‘ra, zamonaviy OT’lar rivojlanib borayotgan texnologiyalarga
moslashib, virtualizatsiya, bulutli hisoblash va sun’iy intellekt bilan integratsiyalashmoqda.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kelajakda operatsion tizimlarning rivojlanish yo‘nalishlari,
ayniqsa, xavfsizlikni oshirish, tarmoq va bulutli texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash hamda
energiya samaradorligini ta’minlashga qaratiladi. Shu munosabat bilan maqolada operatsion
tizimlarni takomillashtirish bo‘yicha muhim takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
operatsion tizimlar, kompyuter resurslari, jarayonlarni boshqarish,
tarmoq tizimlari, xavfsizlik, bulutli texnologiyalar.
Kirish.
Zamonaviy texnologiyalar jadal rivojlanib borayotgan bir davrda operatsion
tizimlar (OT) kompyuterlarning ajralmas qismiga aylangan. Ular foydalanuvchilar va
kompyuter apparat vositalari o‘rtasida vositachi bo‘lib xizmat qiladi hamda dasturiy
ta’minotning samarali ishlashini ta’minlaydi. Operatsion tizimlar nafaqat shaxsiy
kompyuterlar, balki serverlar, mobil qurilmalar, aqlli tizimlar va sanoat avtomatlashtirish
sohalarida ham keng qo‘llaniladi.
Ushbu maqolada operatsion tizimlarning turlari va ularning asosiy funktsiyalari haqida
batafsil ma’lumot beriladi. Dastlab, operatsion tizimlarning tasnifi, ularning ishlash
tamoyillari va qo‘llanilish sohalari ko‘rib chiqiladi. Keyinchalik, OT’ning foydalanuvchilar,
dasturlar va apparat vositalar bilan qanday o‘zaro aloqada bo‘lishi hamda tizimning barqaror
ishlashini ta’minlovchi muhim funktsiyalar tahlil qilinadi.
Operatsion tizimlarning roli va imkoniyatlarini tushunish zamonaviy IT sohasida
muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun muhim hisoblanadi. Shu bois, ushbu maqolada
OT’larning ahamiyati, ularning turli sohalarda qanday ishlatilishi va foydalanuvchilarga
taqdim etadigan qulayliklari haqida keng yoritiladi.
Mavzuga doir adabiyotlar tahlili.
Operatsion tizimlar (OT) kompyuter tizimlarining
asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, ularning turlari va funksiyalari haqida ko‘plab tadqiqotlar olib
borilgan.
U.R. Xamdamov, Dj.B. Sultanov, S.S. Parsiyev, U.M. Abdullayevlarning "Operatsion
tizimlar" nomli
qo‘llanmasida operatsion tizimlarning asosiy tushunchalari, tuzilishi va
140
funksiyalari batafsil yoritilgan. Mualliflar OTlarning jarayonlarni boshqarish, protsessorni
boshqarish, xotirani tashkil etish va boshqarish, tashqi qurilmalarni boshqarish, fayl tizimi va
fayllarni boshqarish kabi asosiy funksiyalarini tahlil qiladilar. Shuningdek, Linux, Windows,
Android kabi zamonaviy operatsion tizimlarning qurilish tamoyillari va imkoniyatlari haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
Shuningdek, Zarifa Nuraliyeva Abdusalom qizining "Zamonaviy operatsion tizimlar"
nomli maqolasida zamonaviy operatsion tizimlarning tushunchasi, ularning funksiyalari va
turlari haqida so‘z yuritiladi. Muallif Windows, Apple, Unix va Linux kabi operatsion
tizimlarning xususiyatlari, qattiq disklar, FAT32 va NTFS fayl tizimlari haqida ma’lumot
beradi. Shuningdek, OTlarning resurslarni boshqarishdagi o‘rni va ahamiyatini ta’kidlaydi.
Jumladan, Abraham Silberschatz, Peter Baer Galvin, Greg Gagnelarning "Operating
System Concepts" asarida operatsion tizimlarning konseptual asoslarini yoritiladi. Mualliflar
OTlarning tuzilishi, jarayonlarni boshqarish, xotira boshqaruvi, fayl tizimlari, kiritish-
chiqarish tizimlari va xavfsizlik kabi mavzularni chuqur tahlil qiladilar. Shuningdek,
zamonaviy OTlarning rivojlanish tendensiyalari va kelajakdagi yo‘nalishlari haqida ham
ma’lumotlar keltirilgan.
Andrew S. Tanenbaum, Herbert Bos esa o‘zining "Modern Operating Systems" kitobida
zamonaviy operatsion tizimlarning arxitekturasi va funksiyalari haqida batafsil ma’lumot
berib o‘tgan. Mualliflar OTlarning jarayonlar, xotira, fayl tizimlari, kiritish-chiqarish tizimlari
va xavfsizlik kabi asosiy komponentlarini tahlil qiladilar. Shuningdek, virtualizatsiya, bulutli
hisoblash va xavfsizlik kabi zamonaviy mavzular ham ko‘rib chiqiladi.
Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, operatsion tizimlar kompyuter
tizimlarining ajralmas qismi bo‘lib, ularning turlari va funksiyalari haqida keng qamrovli
tadqiqotlar olib borilgan. O‘zbek olimlari asarlarida OTlarning asosiy tushunchalari va
zamonaviy tizimlar tahlil qilinsa, xorijiy olimlar asarlarida OTlarning konseptual asoslari va
zamonaviy yo‘nalishlari chuqurroq o‘rganilgan.
Natija muhokama.
Operatsion tizimlar zamonaviy hisoblash tizimlarining asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, ular
kompyuter resurslarini samarali boshqarish, foydalanuvchilar bilan o‘zaro aloqani ta’minlash
va turli dasturlarni muvofiqlashtirish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, OT’larning turlari va funksiyalari ularning qo‘llanilish sohasiga qarab farqlanadi.
Operatsion tizimlarning turlari va ularning ahamiyati.
Adabiyotlar tahliliga asoslanib, operatsion tizimlarning quyidagi asosiy turlari ajratib
ko‘rsatildi:
1.
Bir vazifali va ko‘p vazifali tizimlar – Bir vazifali OT’lar bir vaqtning o‘zida faqat bitta
jarayonni bajarishga qodir bo‘lsa, ko‘p vazifali tizimlar bir nechta jarayonlarni parallel
ravishda bajarishga imkon beradi. Zamonaviy kompyuter tizimlari ko‘p vazifali operatsion
tizimlar asosida ishlaydi.
2.
Bir foydalanuvchili va ko‘p foydalanuvchili tizimlar – Bir foydalanuvchili tizimlar faqat
bitta foydalanuvchiga xizmat ko‘rsatadi (masalan, Windows 10 shaxsiy kompyuterlar uchun).
Ko‘p foydalanuvchili tizimlar esa bir vaqtning o‘zida bir nechta foydalanuvchilarga ishlash
imkonini beradi (masalan, Linux va UNIX server OT’lari).
3.
Tarmoq operatsion tizimlari – Tarmoq orqali bir nechta kompyuterlarni boshqarish va
ularga xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan (masalan, Windows Server, Novell NetWare).
141
4.
Taqsimlangan operatsion tizimlar – Bir nechta kompyuterlar yoki serverlar o‘rtasida
resurslarni taqsimlash va parallel ishlashni ta’minlaydi. Bunday tizimlar katta hisoblash
markazlari va ilmiy tadqiqotlarda qo‘llaniladi.
5.
Real vaqt rejimidagi operatsion tizimlar – Haqiqiy vaqtda ishlov berish talab etiladigan
muhitlarda qo‘llaniladi (masalan, tibbiyot qurilmalari, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish
tizimlari).
Operatsion tizimlarning asosiy funktsiyalari.
Adabiyotlarga asoslangan holda, operatsion tizimlarning quyidagi asosiy funktsiyalari ajratib
ko‘rsatildi:
1.
Jarayonlarni boshqarish – OT bir nechta jarayonlarning bajarilishini ta’minlaydi,
ularning resurslarga bo‘lgan talablarini muvofiqlashtiradi va samarali ishlashini boshqaradi.
2.
Xotira boshqaruvi – Markaziy va doimiy xotira resurslarini taqsimlaydi va optimal
ishlashini nazorat qiladi. Virtual xotira texnologiyasi OT’larning muhim imkoniyatlaridan biri
hisoblanadi.
3.
Fayl tizimini boshqarish – Operatsion tizim foydalanuvchilarga fayllarni yaratish,
o‘chirish, saqlash va qayta ishlash imkonini beradi. FAT32, NTFS, EXT4 kabi fayl tizimlari turli
OT’larda qo‘llaniladi.
4.
Kiritish-chiqarish qurilmalarini boshqarish – Klaviatura, sichqoncha, printer, skaner
kabi tashqi qurilmalar bilan ishlashni muvofiqlashtiradi.
5.
Xavfsizlik va huquqlarni boshqarish – OT foydalanuvchi ma’lumotlarini himoya qiladi,
tizimga ruxsatsiz kirishning oldini oladi hamda autentifikatsiya va shifrlash mexanizmlaridan
foydalanadi.
Operatsion tizimlarning turlari ularning ishlash tamoyillari va qo‘llanilish sohalariga
qarab farqlanadi.
Zamonaviy OT’lar jarayonlarni samarali boshqarish, xavfsizlikni ta’minlash va
kompyuter resurslaridan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Operatsion tizimlar rivojlanishining asosiy yo‘nalishlari virtualizatsiya, bulutli
texnologiyalar va kiberxavfsizlik bilan bog‘liq bo‘lib, kelajakda bu soha yanada rivojlanishi
kutilmoqda.
Adabiyotlar tahliliga ko‘ra, tan olingan mutaxassislar operatsion tizimlarning samarali
ishlashida tarmoq va real vaqt rejimining o‘rni katta ekanligini ta’kidlaydilar.
Operatsion tizimlarning turlari va funksiyalarini o‘rganish zamonaviy texnologiyalarni chuqur
anglash uchun zarur bo‘lib, ularning rivojlanishi kompyuter tizimlarining samaradorligi va
xavfsizligini oshirishda katta ahamiyatga ega.
Xulosa va takliflar.
Operatsion tizimlar zamonaviy axborot texnologiyalarining ajralmas qismi bo‘lib, ularning
turlari va funksiyalari kompyuter tizimlarining samarali ishlashini ta’minlaydi. Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, har bir operatsion tizim o‘ziga xos vazifalarni bajaradi va ma’lum sohalarda
qo‘llaniladi. Bir va ko‘p vazifali, bir va ko‘p foydalanuvchili, tarmoq, real vaqt rejimidagi va
taqsimlangan OT’lar turli maqsadlar uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, ularning barchasi hisoblash
jarayonlarini optimallashtirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, operatsion tizimlarning asosiy funksiyalari — jarayonlarni boshqarish, xotirani
boshqarish, fayl tizimini tashkil etish, kiritish-chiqarish qurilmalarini muvofiqlashtirish va
xavfsizlikni ta’minlash — kompyuter tizimlarining samaradorligini oshirishda muhim o‘rin
142
tutadi. Zamonaviy OT’lar rivojlanib borayotgan texnologiyalarga moslashib, virtualizatsiya,
bulutli hisoblash va sun’iy intellekt bilan integratsiyalashmoqda.
Kelajakda OT’larning rivojlanish yo‘nalishlari, ayniqsa, xavfsizlikni oshirish, tarmoq va bulutli
texnologiyalarni
qo‘llab-quvvatlash,
energiya
samaradorligini
ta’minlash
hamda
foydalanuvchilar uchun qulay interfeys yaratish uchun quyidagilarni amalga oshirish
foydalidir.
1.
Operatsion tizimlarning samaradorligini oshirish
– Dasturchilar va tadqiqotchilar
OT’larning resurslardan yanada samarali foydalanishi uchun yangi algoritmlar va
texnologiyalarni joriy etishlari lozim.
2.
Xavfsizlik choralarini kuchaytirish
– Kiberxavfsizlik tahdidlarining ortib
borayotganini inobatga olgan holda, operatsion tizimlarning himoya mexanizmlarini yanada
rivojlantirish zarur. Kuchli shifrlash texnologiyalari va foydalanuvchilar autentifikatsiyasini
takomillashtirish muhim ahamiyatga ega.
3.
Bulutli texnologiyalar va virtualizatsiyani keng joriy etish
– Zamonaviy hisoblash
tizimlarining rivojlanish tendensiyalarini inobatga olgan holda, bulutli xizmatlarni qo‘llab-
quvvatlaydigan operatsion tizimlarni ishlab chiqish va optimallashtirish lozim.
4.
Ochiq kodli OT’lardan foydalanish va ularni rivojlantirish
– Linux va uning
tarmoqlari kabi ochiq kodli operatsion tizimlar IT sohasi mutaxassislari va tadqiqotchilar
tomonidan keng qo‘llanilishi, ularning rivojlanishiga hissa qo‘shilishi tavsiya etiladi.
5.
OT’larning mobil qurilmalar va IoT qurilmalariga moslashuvi
– Sun’iy intellekt va
Internet of Things (IoT) texnologiyalari jadal rivojlanayotgan hozirgi kunda OT’lar ushbu
qurilmalarga moslashishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, operatsion tizimlar kompyuter texnologiyalarining rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi va ularning kelajakdagi rivoji yangi innovatsion texnologiyalar bilan
chambarchas bog‘liq. Shu sababli, tadqiqotchilar va mutaxassislar OT’larni yanada samarali,
xavfsiz va moslashuvchan qilish ustida doimiy ish olib borishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Кодиров, Ф. Э., and О. Д. Дониёров. "ЭФФЕКТИВНЫЕ МОДЕЛИ РАЗВИТИЯ
МЕДИЦИНСКОГО ОБСЛУЖИВАНИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАШАКАДЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ."
Символ науки 7-2 (2022): 15-17.
2.
Zoxidov, J. B., F. E. Qodirov, and I. J. Bozorova. "QUARTUS II PROJECT CONCEPT AND ITS
OPPORTUNITIES AND PROBLEMS." АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ТЕХНИЧЕСКОГО И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ. 2019.
3.
Uzakov, Gulom, et al. "Simulation of a tubular pyrolysis reactor using comsol
multiphysics software." International Scientific and Practical Conference Digital and
Information Technologies in Economics and Management. Cham: Springer Nature
Switzerland, 2023.
4.
Қодиров, Ф. "ҲУДУДЛАРДА ТИББИЙ ХИЗМАТЛАРНИ ДАСТУРИЙ ПАКЕТЛАР
ЁРДАМИДА ЭЛЕКТРОН ТИББИЙ БАЗАСИНИ ЯРАТИШ." O’zbekiston Respublikasi Oliy Va
o’rta Maxsus ta’lim Vazirligi Namangan Muhandislik-Qurilish Instituti (2022).
5.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences." концепции
143
устойчивого развития науки в современных условиях (2021): 153-155.
6.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role." интеллектуальный капитал xxi века. 2020.
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari." Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting
4.09 (2024): 178-183.
8.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "O’ZBEKISTONDA ZIYORATGOH VA
QADAMJOLAR, TURIZM XIZMATLARINI JADAL RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI." YANGI O
‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI 1.01 (2024).
9.
Qodirov, F., N. Sirojev, and S. Negmatova. "FEATURES OF THE ANDROID STUDIO
SOFTWARE PACKAGE." Академические исследования в современной науке 2.17 (2023):
130-146.
10.
Қодиров, Ф. Э., et al. "ДЛЯ ПРОВЕРКИ МОДЕЛЕЙ АДЕКВАТНОСТИ,
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ И СОПРОТИВЛЕНИЯ." ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ, ОБЩЕСТВА,
ПРОИЗВОДСТВА И ПРОМЫШЛЕННОСТИ. 2019.11. Qodirov, F. E., D. A. Akbarova, and S. H.
Shokirov. "SOFTWARE FOR WORKING WITH COMPUTER GRAPHICS AND THEIR TASKS.
APPLICATION OF DIGITAL IMAGE PROCESSING FIELDS." (2021): 57-58.
11.
Jumanazarovna, Bozorova Irina, and Кodirov Farruh Ergash O'G'Li. "Principle of
electrocardiographic work and its role in modern medicine." Вопросы науки и образования
15 (99) (2020): 31-36.
12.
Kodirov, F. E., and J. E. Nematov. "BASIC TECHNOLOGY AND SERVICE
MANAGEMENTMULTISERVICE NETWORKS." Инновации в технологиях и образовании: сб.
ст. участников XII Между (2019): 214.
13.
Қодиров, Ф. Э., and Ж. Э. Нематов. "РАЗВИТИЕ ЛОКАЛЬНОЙ СЕТИ НА ОСНОВЕ
ТЕХНОЛОГИИ GPON." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XII
Между (2019): 288.
14.
Кодиров, Ф. Э., and М. У. Маматмурадова. "РАЗРАБОТКА ЦИФРОВОЙ ПРОГРАММЫ
ШИФРОВАНИЯ И ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ." Инновации в технологиях и образовании:
сб. ст. участников XII Между (2019): 275.
15.
Абдирасулов, Ж. У., and Ф. Э. Кодиров. "ЭФФЕКТИВНОСТЬ ANGULAR JS ДЛЯ
СОЗДАНИЯ
ДИНАМИЧЕСКИХ
ВЕБ-САЙТОВ
И
ОПТИМИЗАЦИИ
ИХ
ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТИ." Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников
XII Между (2019): 228.
16.
Qodirov, F. E., J. B. Zohidov, and H. I. Karamatova. "ADVANTAGES OF PROGRAMMING
LANGUAGES JAVASCRIPT, JAVA AND PYTHON." МОДЕЛИРОВАНИЕ И АНАЛИЗ СЛОЖНЫХ
ТЕХНИЧЕСКИХ И ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ. 2019.
17.
Qodirov, F. E., J. U. Abdirasulov, and J. E. Nematov. "FORMING GOVERNMENT AGENCY
WEBSITES WITH WORDPRESS CONTENT MANAGEMENT SYSTEM." Инновации в
технологиях и образовании: сб. ст. участников XII Между (2019): 219.
18.
Турдиев, У. К., and Ф. Э. Кодиров. "Задача Коши Для Одномерной Системы
Уравнений Типа Бюргерса Возникающей В Двухскоростной Гидродинамике."
Инновации в технологиях и образовании: сб. ст. участников XI Между (2018): 349.
144
19.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options." academy. uz/index. php/yo.
